منابع مقاله:
مجله فصلنامه حکومت اسلامی، شماره 27، رحمانی، محمد ؛


قیام عاشورا اگر چه به عنوان یک حادثه در زمان و مکان خاصی به وقوع پیوسته و با شهادت عزیزترین کسان اسلام به پایان رسیده است اما در اندک زمانی با تدبیر سیاسی رهبر نهضت و پیام رسانان آگاه و بصیر آن به فرهنگی غنی، پررونق و ماندگار تبدیل شد که آثار و برکات آن پس از قرن ها همچنان در حال گسترش است . قطعا یکی از راههایی که باعث بقاء پرثمر این نهضت شده است ورود مباحث مربوط به آن در احکام اسلامی و زندگی روزمره مردم می باشد . نویسنده در این مقاله به منظور نشان دادن ابعاد مسائل فقهی عاشورا و نقش آن در تداوم و احیای نهضت، احکام فقهی مربوط به تربت امام حسین (ع)، عزاداری، زیارت، آب و زیر مجموعه آن ها را در فقه بررسی کرده و تفصیل تاکید فقه شیعه بر زنده ماندن قیام عاشورا و گسترش فرهنگ و پیام آن را نشان داده است .

در این مقاله اگر چه مستقیما به ابعاد سیاسی این امور پرداخته نشده است اما اصل تبیین اهتمام ائمه معصومین (ع) به حوادث و جریانات این نهضت با این دقت و گستردگی و پیوند زدن آن با زندگی دینی مردم به طوری که امام حسین (ع) و عاشورا از تولد تا مرگ یک انسان حضور داشته باشد گویای عمق درایت سیاسی و ابتکار بی بدیل تبلیغاتی آن بزرگواران در زنده نگه داشتن این قیام می باشد .

قیام عاشورا از مقولاتی است که در طول تاریخ، نه تنها برای شیعیان، که برای مسلمانان و بلکه برای همه انسان های آزادی خواه جهان، همانند گاندی (1) الگو و الهام بخش بوده است .

....

پرسش:
فلسفه این که در روز عاشورا روزه گرفتن مکروه است چیست؟ دلیل آن چیست؟ وقتی برادران سنی را می بینم آنها می گویند روز عاشورا روزه گرفتن مستحب است. این فرق به خاطر چیست؟


پاسخ:

چنانکه می دانید منابع استنباط احکام فرد شیعه و اهل سنت متفاوت است که شاید مهمترین تفاوت آن باشد که شیعیان قول ائمه (ع) را همانند قول پیامبر (ص) حجت می دانند. اما اهل سنت چنین باوری ندارند. حکم روزه روز عاشورا نیز از مسائل فقهی است که هر گروه برای تبیین آن به ادله مورد استناد خود تمسک می جویند که درباره این مسئله دلیل عمده روایات است. با بررسی روایات موجود در منابع اهل سنت، به تعارض آشکار میان این روایات و وجود اضطراب و خدشه در متن بعضی از آنها بر می خوریم؛ در حالیکه بعضی از این روایات بر روزه این روز تاکید می کنند بعضی دیگر خلاف اینرا ثابت می کنند. مثلا در صحیح مسلم، کتاب الصوم، صوم یوم عاشورا به نقل از ابن مسعود آمده است که: «قبل از نزول حکم روزه ماه رمضان، روز عاشورا را روزه می گرفتند اما پس از آن، روزه عاشورا ترک شد.» از طرف دیگر در بعضی از این روایات آمده است که اهل جاهلیت، عاشورا را روزه می گرفتند و پیامبر نیز به تبع آنها آن روز را روزه گرفت![1] در بعضی دیگر آمده که پیامبر فضیلت روزه عاشورا را نمی دانست اما پس از هجرت به مدینه از یهود یاد گرفت و به آن عمل کرد.[2]

به نظر شما امکان دارد پیامبر (ص) با آن علم لدنیش حکم مساله ای را نداند و آنرا از اهل کتاب بیاموزد!؟ ضمن اینکه در میان اهل کتاب چنین روزه ای وجود ندارد و اساسا آنها روزی به نام عاشورا نمی شناسند. تعارض مذکور و مطالب عجیب بعضی از این روایات، این احتمال را بسیار تقویت می کند که این روایات از محصولات بنی امیه است و آنها به خاطر سرور و شادی در عاشورا، استحباب روزه این روز را جعل کردند و کم کم این امر به یک سنت در میان اهل سنت تبدیل شد[3]. و این همان مطلبی است که در زیارت عاشورا آمده است؛ آنجا که میخوانیم: "اللهم ان هذا یوم تبرکت به بنی امیه"، و نیز آنجا که "هذا یوم فرحت به آل زیاد و آل مروان بقتلهم الحسین صلوات الله علیه".

جالب آن است که در روایات اهل بیت به این نکته تصریح شده است و به همین دلیل شیعیان را توصیه کرده اند این روز را روزه نگیرند که بیشتر فقهای شیعه به استناد همین روایت حکم به کراهت روزه این روز کرده اند.

در روایتی آمده است که: "سئل الامام الرضا (ع) عن صوم یوم عاشورا، قال: عن صوم ابن مرجانه تسالنی ذلک یوم صامه الادعیاء من آل زیاد لقتل الحسین (ع) : از امام رضا (ع) درباره روزه روز عاشورا سوال کردند. حضرت فرمود: آیا از روزه پسر مرجانه سوال می کنید؟ روز عاشورا، روزی است که ناپاکان از آل زیاد به خاطر]سرور و شادی ناشی از[ کشتن امام حسین (ع) آنرا روزه گرفتند[4].

در حدیث دیگری، امام رضا (ع) می فرماید: "روز عاشورا، روز روزه نیست بلکه روز حزن و مصیبتی است که برای اهل آسمان و زمین و همه مومنان وارد شد و روز شادی و سرور پسر مرجانه و آل زیاد و اهل آتش است."

بنابر این ائمه (ع) به این دلیل که بنی امیه از روی سرور و شادی عاشورا را روزه می گرفتند، شیعیان را توصیه کرده اند در این روز روزه نگیرند و به عزاداری و سوگواری بپردازند و به همین دلیل است که اکثر فقهای شیعه حکم کرده اند که روزه گرفتن در روز عاشورا مکروه است.

[1]صحیح بخاری، کتاب الصوم،  ح 1794.

[2]همان، ح 1900، 3726 و 3727.

[3]البته لازم است که ذکر گردد بنی امیه به شکرانه کشتن امام حسین (ع) به روزه، بسنده نکردند و دستور دادند مساجدی را هم درست کنند و ... ر.ک: حماسه حسینی شهید مطهری ج 1، ص 122-123.

[4]تهذیب، 4/301.

پدید آورنده : محمود اکبری ، صفحه 121

احکام حرم امام حسین علیه السلام

1 - کسی که طهارت ندارد (جنب، حائض، نفساء) نباید در حرم امام حسین علیه السلام توقف نماید . (1)

2 - مسافر می تواند در مسجد الحرام و مسجد النبی و مسجد کوفه نمازش را تمام بخواند، ولی اگر بخواهد درجائی که اول جزء این مسجد نبوده و بعد به این مسجد اضافه شده نماز بخواند، احتیاط واجب آن است که شکسته بخواند و نیز مسافر می تواند در حرم و رواق حضرت سید الشهداءعلیه السلام بلکه در مسجد متصل به حرم نماز را تمام بخواند . (2)

3 - نجس کردن حرم امامان حرام است و اگر یکی از آنها نجس شود چنانچه ماندن در آن بی احترامی باشد، تطهیر آن واجب است بلکه احتیاط واجب آن است که اگر بی احترامی هم نباشد آن را تطهیر کنند . (3)
احکام تربت

1 - لازم است حرمت تربت امام حسین علیه السلام حفظ شود و هر نوع بی احترامی به آن مثل نجس کردن تربت، حرام است . (4)

2 - سجده بر تربت امام حسین علیه السلام مستحب است . (5)

3 - مستحب است کام طفل با تربت امام حسین علیه السلام باز شود . (6)

4 - مستحب است هنگام دفن میت مقداری تربت همراه او گذاشته شود و با حنوط او نیز مخلوط کنند . (7)

5 - خوردن هر نوع خاک حرام است، بجز تربت امام حسین علیه السلام که خوردن اندکی از آن به نیت استشفاء جایز است . (8)

6 - هنگامی که کالایی مانند جهیزیه دختر را به جائی می فرستند، مستحب است مقداری تربت امام حسین علیه السلام هم همراه آن بگذارند . (9)
احکام یاد و نام امام حسین علیه السلام

1 - مستحب است بعد از آب آشامیدن، حضرت ابی عبدالله علیه السلام و اهل بیت ایشان علیهم السلام را یاد کند و قاتلان آن حضرت را لعنت نماید . (10)

2 - نام امام حسین علیه السلام مانند نام پیامبرصلی الله علیه وآله و سایر امامان علیهم السلام از اسامی مقدسی است که احترام به آن لازم است و هرگونه بی احترامی به آن حرام است; مانند:

الف: سوزاندن ورقه ای که نام ایشان بر آن نوشته شده است .

ب: انداختن آن ورقه در جایی که بی احترامی به آن باشد; مثل زباله دان .

ج: نوشتن نام آن بزرگواران بر چیزی که بی احترامی به آن باشد . (11)

3 - دست زدن به نام امام حسین علیه السلام یا رساندن جائی از بدن به آن بدون طهارت حرام است، پس کسی که وضو ندارد یا غسل بر او واجب شده است نمی تواند به این نام مبارک دست بزند . (12)

سؤال: مس نامهایی چون عبدالحسین، غلامحسین، قربان علی، رضوی چه حکمی دارد؟

آیت الله نوری همدانی: مس اسامی مذکور اشکال ندارد مگر «رضوی » . (13)
احکام گریه

1 - گریه کردن از جهت خوف خدا از افضل عبادات است و احوط در گریه بر مصیبت حضرت سیدالشهداءعلیه السلام و اهل بیت علیهم السلام این است که در نماز بجا نیاورند . (14)

2 - گریه با صدا برای دنیا نماز را باطل می کند، اما گریه بی صدا اشکال ندارد و گریه با صدا از ترس آخرت از بهترین اعمال است . (15)

امام خمینی رحمه الله: در عروة الوثقی آمده است: چه بسا گفته شده است که گریه در نماز برای سیدالشهداء جایز است، ولی از نظر ما این فتوی مورد اشکال است . (16)
احکام نذر

سؤال: در صیغه نذر اگر بگوید: «خدایا اگر حاجتم برآورده شد فلان کار را می کنم » یا «نذر کرده ام که چنین کنم » آیا در انعقاد نذر کافی است یا اینکه حتما باید «لله علی کذا» و الفاظ مرادف آن باشد .

امام خمینی رحمه الله: کافی نیست و باید صیغه مخصوص خوانده شود . (17)

سؤال: شخصی نذر سفره حضرت ابوالفضل علیه السلام دارد ولی به علت کمی جا در محل سکونت نمی تواند نذر خویش را اداء نماید، بنابراین آیا می تواند وجه آن را به مصرف دیگر برساند؟

امام خمینی رحمه الله: اگر صیغه مخصوص نذر را نخوانده باشد وفاء به نذر واجب نیست و اگر هم صیغه نذر خوانده شده، باید بر طبق آن عمل کند، مگر آنکه قدرت بر وفاء نداشته باشد . (18)

سؤال: شخصی برای امام حسین علیه السلام نذری نمود و اکنون امکان عمل به نذر را ندارد تکلیف چیست؟

امام خمینی رحمه الله: چنانچه نذر با صیغه مخصوص بوده صبر کند تا امکان وفا حاصل شود . (19)

سؤال: فروختن نذورات جنسی همچون قند و شکر و چای و صرف آن در مایحتاج مسجد و حسینیه چه حکمی دارد؟

آیت الله فاضل لنکرانی: اگر نذر دهندگان مطلق نذر کرده اند مانعی ندارد . (20)

سؤال: آیا می توان نذورات مردم از قبیل برنج و گوشت و روغن که زائد بر مصرف است را فروخت و پول آن را صرف کار خیر دیگری نمود؟

آیت الله نوری همدانی: اگر برای خرج روز عاشورا باشد نمی توان آن را صرف چیز دیگری نمود، مگر در مسیر عزاداری . (21)

پی نوشت ها:

1) تحریر الوسیله، ج 1، ص 38 .

2) توضیح المسائل، امام خمینی رحمه الله، مسئله 1356 .

3) همان، م 2638 .

4) عروة الوثقی، ج 1، ص 90، م 25 .

5) توضیح المسائل امام خمینی رحمه الله، م 1083 .

6) تحریر الوسیله، ج 2، ص 310، م 2 .

7) عروة الوثقی، ج 1، فصل 4، باب حنوط .

8) توضیح المسائل، امام خمینی رحمه الله، م 2628; تحریر الوسیله، ج 2، ص 164، م 9 .

9) وسائل الشیعة، ج 10، ص 210 .

10) توضیح المسائل امام خمینی رحمه الله، م 2638 .

11) استفتائات امام خمینی رحمه الله، ج 1، ص 115، س 311 و 312 .

12) تحریر الوسیله، ج 1، ص 32; توضیح المسائل، امام خمینی رحمه الله، م 319 .

13) هزار و یک مسئله، ج 2، ص 16، س 40 .

14) رسالة منتخب الرسائل، محمد کاظم یزدی .

15) توضیح المسائل مراجع، ج 1، ص 650 .

16) عروة الوثقی، ج 2، ص 721 .

17) استفتائات امام خمینی رحمه الله، ج 2، ص 460، س 8 .

18) همان، ص 477، س 54 .

19) همان، ج 2، ص 472، س 42 .

20) جامع المسائل، ج 1، ص 372 .

21) هزار و یک مسئله، آیت الله نوری همدانی، ص 25، س 754 .

پرسش:
می گویند: قربانی می کنیم برای امام حسین، این چه توجیهی دارد؟ آیا شرک محسوب نمی شود؟ اگر یک آیه قرآن در تائید بگوئید، ممنون می شوم.


پاسخ:

منظور از قربانی برای امام حسین (ع) این است که در راه خدا قربانی می کنیم ولی ثواب آنرا به امام حسین (ع) هدیه می کنیم و یا به نیابت از امام حسین علیه السلام قربانی می کنیم تا خداوند به آن حضرت پاداش قربانی را عطا فرماید.

با چنین نیتی قربانی کردن هیچ اشکالی ندارد. و با این کار ما خود را به آن حضرت نزدیک می گردانیم تا آن حضرت ما را در کارهایمان مدد نماید یا در پیشگاه خداوند از ما شفاعت نماید.

پس این قربانی هم، قربانی برای خدا و در راه خدا است که آیه شریفة 27سوره ی مائده بر آن دلالت دارد: “وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقّ ‏إِذْ قَرَّبا قُرْبانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ اْلآخَرِ”و بخوان بر آنها به حقیقت و راستی حکایت دو پسر آدم را که تقرب به قربانی جستند....

پدید آورنده : سید عباس رفیعی پور ، صفحه 7

چرا محرم؟!

پیش از اسلام عرب، جنگ در این ماه را حرام می دانست و ترک مخاصمه می کرد; لذا از آن زمان این ماه بدین اسم نامگذاری شد . (1) و روز اول محرم را اول سال قمری قرار دادند . (2) در توضیح اینکه چرا ماه های دیگر که جنگ در آنها حرام است، محرم نامیده نمی شود می توان گفت: چون ترک جنگ از این ماه شروع می شد به آن محرم گفتند .

این ماه در مکتب تشیع یادآور نهضت حضرت سید الشهدا و حماسه ی جاودان کربلاست .

این ماه، یادآور دلاورمردی های یاران باوفای اباعبدالله الحسین علیه السلام، فداکاری های زینب کبری علیها السلام، حضرت سجاد علیه السلام و همه ی اسرای کاروان امام حسین علیه السلام است . این ماه، یادآور خطبه ها و شعارهای آگاهی بخش سالار شهیدان، نطق آتشین حضرت زینب علیها السلام و خطابه ی غرای زین العابدین علیه السلام است .

این ماه، یادآور استقامت حبیب بن مظاهر و شهادت عون و جعفر است .

آری این ماه، ماه پیروزی حق بر باطل است .
محرم از منظر ائمه علیهم السلام

از امام هشتم شیعیان چنین نقل شده است:

«وقتی محرم فرامی رسید، پدرم خندان دیده نمی شد، حزن و اندوه تا پایان دهه ی اول بر او غالب بود و روز عاشورا، روز حزن و مصیبت و گریه ایشان بود .» (3)

همچنین حضرت امام رضا علیه السلام درباره ی عاشورا می فرماید:

«کسی که عاشورا روز مصیبت و اندوه و گریه اش باشد، خداوند قیامت را روز شادمانی و سرور او قرار خواهد داد . (4)
شب اول ماه محرم

1 - نماز: این شب چند نماز دارد که یکی از آنها به شرح ذیل است:

دو رکعت، که در هر رکعت بعد از حمد، یازده مرتبه سوره ی اخلاص خوانده شود .

در فضیلت این نماز چنین آمده است: «خواندن این نماز و روزه داشتن روزش موجب امنیت است و کسی که این عمل را انجام دهد، گویا تمام سال بر کار نیک مداومت داشته است . (5)

2 - احیای این شب . (6)

3 - نیایش و دعا . (7)
روز اول محرم

اول محرم هر سال اولین روز سال قمری است . از امام محمد باقرعلیه السلام روایت شده است: آن که این روز را روزه بدارد، خداوند دعایش را اجابت می کند، همانگونه که دعای زکریا علیه السلام را اجابت کرد . (8)

دو رکعت نماز خوانده شود و پس از آن سه بار دعای زیر قرائت گردد:

«اللهم انت الاله القدیم وهذه سنة جدیدة فاسئلک فیها العصمة من الشیطان والقوة علی هذه النفس الامارة بالسوء» (9)

بارالها! تو خدای قدیم و جاودانی و این سال، سال نو است، از تو می خواهم که مرا در این سال از شیطان حفظ کنی و بر نفس اماره (راهنمایی کننده) به بدی پیروز سازی .
روز دوم محرم

در چنین روزی کاروان امام حسین علیه السلام در سال 61 ه ق وارد سرزمین کربلا شد و با ممانعت لشکر حر مجبور به توقف در آنجا گردید . (10)
روز سوم محرم

از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم نقل شده است:

«هر کس در این روز روزه بگیرد، خداوند دعایش را اجابت کند (11) »

در آن روز سپاه عمربن سعد وارد کربلا شد .
روز چهارم محرم

بی نتیجه بودن مذاکره حضرت سید الشهداء علیه السلام با عمربن سعد برای وادار کردن لشکر وی به ترک جنگ و دعوت او و لشکرش جهت ملحق شدن به سپاه اسلام .
روز هفتم محرم

روزه گرفتن مستحب است .
روز نهم محرم

تاسوعای حسینی، روز محاصره ی امام حسین و اصحابش در سرزمین کربلا توسط سپاه شمر . (12)
شب عاشورا

1 - چند نماز برای این شب در روایات آمده است که یکی از آنها چنین است:

چهار رکعت نماز که در هر رکعت بعد از سوره ی حمد، 50 بار سوره ی اخلاص خوانده می شود . پس از پایان نماز، 70 بار «سبحان الله والحمدلله ولااله الاالله والله اکبر ولاحول ولاقوة الا بالله العلی العظیم » خوانده شود . (13)

2 - احیای این شب کنار قبر امام حسین علیه السلام . (14)

3 - دعا و نیایش . (15)
روز عاشورا

1 - عزاداری بر امام حسین علیه السلام و شهدای کربلا، در این مورد از امام رضاعلیه السلام نقل شده است:

هر که کار و کوشش را در این روز، رها کند، خداوند خواسته هایش را برآورد و هر که این روز را با حزن و اندوه سپری کند، خداوند قیامت را روز خوشحالی او قرار دهد . (16)

2 - زیارت امام حسین علیه السلام (17)

3 - روزه گرفتن در این روز کراهت دارد; ولی بهتر است بدون قصد روزه، تا بعد از نماز عصر از خوردن و آشامیدن خودداری شود . (18)

4 - آب دادن به زائران امام حسین علیه السلام (19)

5 - خواندن سوره اخلاص هزار مرتبه (20)

6 - خواندن زیارت عاشورا (21)

7 - گفتن هزار بار «اللهم العن قتلة الحسین » علیه السلام (22) .
روز دوازدهم محرم

ورود کاروان اسیران کربلا به کوفه و شهادت حضرت سجاد علیه السلام در سال 94 ه ق
روز بیست و یکم محرم

1 - روز ازدواج حضرت علی علیه السلام و حضرت زهرا علیها السلام در سال سوم قمری

2 - روزه ی این روز مطلوب است . (23)

پی نوشت

1) مصباح کفعمی، ص 509 .

2) فرهنگ عاشورا، ص 405، جواد محدثی .

3) وسائل الشیعه، ج 5، ص 394، حدیث 8 .

4) همان، حدیث 7 .

5) بحارالانوار، ج 98، ص 333، وسائل الشیعه، ج 5، ص 294، حدیث 1 مفاتیح الجنان، ص 286 .

6) مصباح المتهجد، ص 783 .

7) بحارالانوار، ج 98، ص 324 .

8) عروة الوثقی، ج 2، ص 243 - وسائل الشیعه، ج 7، ص 347، حدیث 3 .

9) بحارالانوار، ج 98، ص 334 .

10) فرهنگ عاشورا، ص 406 .

11) عروة الوثقی، ج 2، ص 242 - وسائل الشیعه، ج 7، ص 348 .

12) وسائل الشیعه، ج 7، ص 339، حدیث 1 .

13) همان، ص 295، حدیث 4 و 5 .

14) بحارالانوار، ج 98، ص 340 .

15) همان، ص 338 .

16) بحارالانوار، ج 98، ص 43، حدیث 5 .

17) کامل الزیارات، ص 174، حدیث 5 و 6 .

18) وسائل الشیعه، ج 7، ص 338، حدیث 7 .

19) کامل الزیارات، ص 174، حدیث 5 .

20) وسائل الشیعه، ج 7، ص 339، حدیث 8 .

21) کامل الزیارات، ص 174 .

22) مفاتیح الجنان، ص 289 .

23) بحارالانوار، ج 98، ص 345، حدیث 1 .