برابر نوشتهي حبيبالسير، «... بعد از قتل خواجه رشيد، لشکريان، ربع رشيدي را تاراج نمودند و املاک خواجه و اولادش را ديواني ساختند«(7)و اين همان چيزي است که پيش از آن، بر سر موقوفات غازانخاني نيز رفته و بيگمان پيشتر از آن بر سر هزارها موقوفهي بزرگ و کوچک، چنين سرنوشتي آمده و پس از آن هم آمده و خواهد آمد (8).
در اينجا بايسته است که انگيزهي پديد آمدن اين روش ناپسند و اين رفتار ناهنجار را اندکي بازيابي کنيم که چه انگيزهاي نادرست در نهاد برخي از مردم ايران بوده - يا هست - که تا سدهي نهم هيچ وقفي را بر جاي نگذاشتهاند !
چنانچه بتوانيم اين رفتار ناپسند (موقوفهخواري) را در فرهنگ مردم ايران ريشهيابي کنيم، به بخش بزرگي از خواستهي فراخوان مقاله، يعني گسترش وقف، راه يافتهايم، و با از ميان بردن آن پندار نادرست و شناسايي خاستگاه چنين انديشهاي نکوهيده، راه واگرد به فرهنگ شايستهي پيريزي وقفهاي تازه را باز مييابيم.
آنچه انديشهي نگارنده را در اين بازبيني آشکار و کنکاش دروني به خود سرگرم کرده، اين است که بيپايگي و خودستيزي برخي بينشهاي آييني و بيپروايي سرپرستان موقوفهها و کجانديشي برخي از دينياوران و پيوستگان به آنان و ناپايداري فرمانروايي پادشاهان و اين که به جز اندکي، بيگانهنژادان ستمپيشهي بدآيين بودهاند و براي هيچ چيز دل نسوزاندهاند و نيز پديد آمدن کمبودها و فراواني نيازمنديهاي همگاني و تنگدستي توده به دنبال پيشامدهاي ناخواسته... برخي از بزرگترين انگيزههاي از ميان بردن موقوفهها شمرده ميشوند که يک يک آنها را در پي باز مينماييم:
الف. با نگرشي فراگير در تاريخ زندگي مردم و سرگذشت دين در ايران ميبينيم که هيچگاه همانديشي و همسويي در ميان پيروان بينشهاي ديني پديد نيامده و هر کدام از رهبران آييني و پيروانشان، تا توانستهاند، در بد وانمود کردن بينش و انديشهي ديگران بزرگنمايي کرده و در زشتشماري آن کوتاهي ننمودهاند ! زيرا بسياري از دستورهاي اسلامي در بينش پيروان آيينهاي چندگانهي آن دگرگون شده و پيشوايان آن، سوکمندانه کوشيدهاند که همسان نينديشند و همانند نگويند و ننويسند ! پيداست که در چنين درهم ريختگي انديشه و رفتار، هر يک ميکوشد پايهي گفتار و دستور ديگري را سست و بيارزش بنماياند و به ويران کردن بازده کرداري آن انديشهها دست يازد !
بيگمان، آن گاه که از روي دشمني، پايههاي بنيادين آيين پاک خدايي را وارونه باز نمايند، به سادگي ميتوانند شاخ و برگ آن را در هم شکنند و برابر خواستهي خود، آن را بپيرايند ! پيداست که کار وقف و پيوستهاي آن، از اين واگردها بيرون نبوده و دست بردن در بنياد و کارکرد آن و دگرساني هزينه و درآمد آن را بايسته ميدانستهاند ! فرآيند چنين بينشي، جز سستي و تباهي همهي نمودهاي آشکار و پنهان دين را در بر نداشته است و تلاش دينياوران و وابستگان آنان که بيشتر براي نگهداري خود و پايگاه آييني خود بوده نيز نتوانست بينش مردم را دگرگون کند؛ به ويژه که خود داراي خواستههايي بودند که گاه بندهي بينواي آن ميشدند !
ب. بيپروايي برخي سرپرستان (متوليان) موقوفهها نيز يکي ديگر از ويران کنندههاي نهاد وقف بوده که گاه اين رفتار ناپسند بدان جا ميرسيد که نام و نشان وقف را از روي آن بر ميداشتند و در شمار دارايي خود ميآوردند و اين بدترين نمونهي دستبردهايي بود که در گذشته به فراواني انجام ميشده و تاکنون به گونهاي کمرنگ و اندک پايدار مانده است(9) .
اين دستبرد زدنها، آن گاه بيدردسر و بهتر اعمال ميشد که سرپرست موقوفه، فرزند يا فرزندزادهي واقف ميبود و با باورداشت خود، خانه و زمين وقفي پدر را بهرهي بايستهي خدايي خويش ميدانست؛ به ويژه به هنگام تنگدستي که آن را از شير مادر نيز به خود رواتر ميشمرد !
اين دستدرازي، در موقوفههاي خاص بيشتر روي ميداد؛ از آن که فرزندان واقف، هيچ کسي را در برابر خويش نميديدند و بازخواست کنندهاي که از او بهرهاي باز گرفته شده باشد، نمييافتند. اينان به گونهاي خزنده، نمود موقوفه را کمرنگ ميکردند و در درازي زمان، آن را از ميان ميبردند !
امروزه اگرچه سازمانهاي اوقاف و ثبت و دادگاه، پشتيبان نگهداشت موقوفهها هستند، ولي به درآمد بخشي از آن، که در دست سرپرستان (متوليان) است، باز هم گاه به گاه دستدرازي ميشود و سرپرستي که خدادان و مردمدوست نباشد، آزادانه، درآمد موقوفه را براي زندگي خود به کار ميگيرد !
ادامه دارد ...
منبع :
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
--------
ميراث جاويدان
