جايگاه وقف در تأمين عدالت اجتماعي - 1

  • ساعت ارسال پست : 6:22 PM ،


پنجمين نشست علمي پژوهشي وقف در تاريخ نهم خرداد 1384 درسالن جلسات سازمان اوقاف و امور خيريه با حضور مسؤولان و مديران اوقاف و تني چند از کارشناسان مسائل وقفي برگزار شد. در اين جلسه ابتدا معاون فرهنگي سازمان اوقاف و امور خيريه آقاي خسروي مطالب کوتاهي در جهت تبيين موضوع بحث و برخي فعاليتهاي سازمان که مرتبط با موضوع مورد اشاره بود بيان داشت سپس آقاي دکتر خوش چهره سخنان مبسوطي ايراد کرد که خلاصه‏ي آن را در نظر خوانندگان محترم مي‏گذرد:

خدواند متعال را شاکر هستم که توفيق حاصل شد در جمع عزيزان حاضر باشم، و تحت عنوان موضوع برجسته‏ي کشوري و در حقيقت تخصصي وقف عرايضي را خدمت دوستان تقديم کنم اگر چه بحث وقف و قلمروهاي تخصصي‏اش بخصوص از نظر شرعي و حقوقي خارج از دايره‏ي تخصص و تبحر امثال بنده است ولي معذلک در خصوص مباحث اقتصاديش و مخصوصا مباحث روز کشور که هم اثر گذار است بر جريان وقف و هم جريان وقف مي‏تواند روي ان اثر داشته باشد، در حد وقت و بضاعت علمي مطالبي را ارائه مي‏نمايم. ابتدا اشاره‏اي مي‏کنم به بحث تقابل جريانات اقتصادي در کشور، نظام برنامه‏ريزي در کشور و مخصوصا هدف‏هاي اصطلاحا استراتژيک و اساسي و چه در بطن نظام جمهوري اسلامي، چه قانون اساسي و چه برنامه‏هاي استراتژيست نظام و بنيانگذار جمهوري اسلامي حضرت امام (ره) تحت عنوان عدالت اجتماعي و اينکه وقف و جريانات مربوط به آن آيا مي‏تواند ابزاري در جهت بسط و گسترشش باشد و به خدمت جريانات روز کشور در بيايد و در جهت تحکيم اهداف ديني، گسترش مباني فرهنگي و ارتقاي سطح رفاه و ساير زمينه‏هايي که در تاريخ جريانات وقف در کشور و خاصه تاريخ اسلام شاهدش هستيم تأثير بگذارد؟ همان طور که عزيزان اطلاع دارند سنت وقف يک تاريخ گسترده‏اي را چه در بخش تاريخي کشور و چه در بحث اسلام دارد.

وقف در بسياري از تحولات مقطعي در جهت ترويج اسلام خاصه تشيع و همچنين نيات و مصارفي که واقف بر آن تأکيد داشته توانسته منشأ اثر باشد. در ترويج دانش‏هاي تخصصي مثل پزشکي که به درمان نيازمندان مي‏پرداخت موارد متعدد در تاريخ داريم که ايجاد بيمارستان بزرگ در مصر، ايران، بغداد نمونه‏هايي از آن است اما آنچه که بحث وقف را در مطالعات تاريخي برجسته مي‏کند بحث مشارکت مردم در ابعاد اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي خودشان بوده که توانسته يکي از مصاديق اين مشارکت را در تاريخ اسلام و ايران به استناد بگذارد: امروزه در سير تحولات برنامه‏ريزي در دنيا هميشه گفته مي‏شود کشورهايي مي‏توانند رو به جلو باشند که بتوانند جلب مشارکت مردم کنند حتي در نوع برنامه‏ريزي‏هايي که مطرح مي‏شود بهترين نوع برنامه‏ريزي برنامه‏ريزي‏هايي است که از پايين به بالا متکي بر آرا و مشارکت مردم باشد. يعني اگر نظام برنامه‏ريزي از بالا امکانات و منابع هم داشته باشد و امکانات و نتايج را در جهت اهداف کلان خودش تخصيص بدهد باز هم وضعيت بهينه و مطلوب وضعيتي است که بتواند تغيير روند بدهد و از پايين به بالا باشد. يکي از مصاديق مشارکت مردم مشارکت در زمينه‏ي خيرات و کارهاي نيک است. و يکي از مصاديق بارزش وقف است.

ما بعد از انقلاب در ارتباط با اهداف استراتژيک نظام خاصه عدالت اجتماعي دچار چالش‏هاي جدي شديم. امروز در جمع محافل آکادميک يا دانشگاهي و دانشجويان يکي از سؤالات اين است که بالاخره اين عدالت اجتماعي که هويت بخش نظام جمهوري است و بايد خودش را در ابعاد مختلف و شاخص‏ها و معيارهاي عملي نشان بدهد چيست و کجاست؟ در حالي که ما در عمل بروز چنين شاخص‏ها و معيارهاي را در حد مطلوب نداريم. با توجه به اين جلسه و موضوع سخن وقف و جايگاهش که مي‏تواند در بسط و گسترش عدالت اجتماعي باشد حتي در اين قلمرو هم ما جاي کارهاي گسترده داريم. من حالا خيلي سريع به بحث اول که بحث عدالت اجتماعي هويت بخش نظام هست و نتوانسته در حد مطلوب خودش باشد اشاره‏اي مي‏کنم. در برنامه‏هاي توسعه يا برنامه‏ريزهاي اقتصادي امروز درسطح دنيا چهار پنج هدف شناخته شده وجود دارد که حتي در تغيير يک نظامي به نظام ديگر باز اين اهداف قابل رويت هستند، برغم افتراقي که در ماهيت نظام‏ها و ساختار اقتصادي‏شان و جهت‏گيري‏هاي کلانشان دارد ولي در چهار پنج هدف مشترکند. يکي از اين اهداف افزايش ثروت و درآمد کشور است که اصطلاحا «افزايش درآمد ملي» مي‏گويند. افزايش درآمد ملي را با شاخص‏هاي تحت عنوانGNP که ترجمه واژه‏اي است به اسمGross National Production يعني توليد ناخالص ملي مشخص مي‏کنند. تمام تلاش هر دولت اين است که سطح توليد کالا و خدمات را در دوره‏ي مورد نظر به گونه‏اي هدايت کنند که نسبت به دوره‏ي قبل افزايش پيدا کند. اين يک شاخص مهمي براي هر کشوري است متعاقبا هدفهاي ديگري دارد مثل افزايش سطح اشتغال، کاهش تورم، افزايش صادارات و امثال آن، آنچه امروزه در نظام برنامه‏ريزي مبتدي بر آن تأکيد شده اين است که افزايش توليد ثروت و درآمد در يک کشور شرط لازم هست اما کافي نيست. زيرا اگر آثار توزيع ثروت و درآمد در سطح جامعه مناسب نباشد يا به تعبيري اکثريت مردم از منافع حاصله ازاين رشد اقتصادي بهره‏مند نباشد اين خودش يک نوع حرکت ضد توسعه و ضد حرکت به جلو مي‏شود. به چه دليل؟ چون در آن حالت گستردگي خط فقر، شکاف طبقاتي و امثال آن را خواهيم داشت به عبارت ديگر اختلاف طبقاتي مبين اين است که منافع حاصله از جريانات رشد و توسعه‏ي اقتصادي چون خوب توزيع نشده به قله‏هاي ثروت و درحقيقت کانون‏هاي فقر مي‏انجامد.
 

ادامه دارد ...
 
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
 
--------
منبع :
 
ميراث جاويدان

  • نوشته شده توسط: میثم طاهری
  • در تاريخ: دوشنبه 31 خرداد 1389 
  • نظرات (0)

    • نقش وقف در ايجاد بناهاي مذهبي و ميراث‏هاي هنري و معماري جهان - 7

    • ساعت ارسال پست : 6:18 PM ،


    برخي از واقفان دور انديش، بر جاي ماندن ساختمان‏هاي وقفي را بر هزينه کردهاي ديگر برتري مي‏دادند، چنانکه شادروان الله وردي خان، در وقفنامه‏اي که به تاريخ 996 هجري براي موقوفات فراگير و ارزنده‏ي خود نوشته، آورده است که: «... و مخارج خرابي مزارع موقوفه، کاروانسرا و دکاکين متصله به آن، مقدم بر رسانيدن منافع به موقوف عليهم مي‏باشد.»
    حاج ميرزا اسماعيل شال فروش نيز در وقفنامه‏ي مورخ ربيع الثاني 1283 هجري موقوفه‏ي خود، ياد آور شده است که: «... و خرج تعميرات [منزل وقفي] مقدم است بر تعزيه داري...»
    در وقفنامه‏ي موقوفه‏ي عماد الملکي تبس مورخ 1300 هجري، چنين آمده است:
    «... همه ساله بعد از وضع مخارج دهقاني لازمه‏ي املاکات... و صاحب نسقي و تعمير و مرمت و اصلاح جميع اعيان موقوفات، سيما، عمارات و باغ بزرگ طبس و عمارات ارض اقدس و باغ مشهد و غيرها و تنقيه‏ي قنوات موقوفات و شاداب داشتن و لوازم باغباني و آباداني و دهقاني، که بقاي بنيان و اعيان موقوفات است، اقدم به هر مصرفي مي‏باشد...»

    چنين است که مسجد شاه (مساوي امام) و مسجد شيخ لطف الله اصفهان، هنوز، پس از چهار صد سال در نهايت استواري و زيبايي، چون نگينهاي درخشنده در انگشتري يادمانهاي اسلامي ما، خويش را مي‏نماياند و جويندگان نگين‏هاي جاودانه را به خود مي‏خواند و چون اين هنر شناسان، به شيراز دل نواز روي مي‏آورند، با همان شوق و اشتياقي که از ويرانه‏هاي کاخهاي هخامنشينان در آپادانا و پاسارگاد و نقش رستم ديدار مي‏کنند، از زيباييهاي جانبخش آرامگاههاي امامزادگان شيراز (شاه چراغ) شاد مي‏شوند و از دلگشايي و استواري مسجد وکيل به شگفت مي‏آيند.
    در پايان بايسته مي‏نمايد از بخش ديگر از آثار هنري وابسته به نهاد وقف ياد کنيم که از گونه‏اي ديگرند و ابزاري کار گشا و ارزنده‏اند که از نهاد وقف بر آمده يا فراهم آمده از دهش‏هاي بي دريغانه‏ي مردم پاکدل است که در ساخته‏هاي وقفي کاربرد داشته است.

    اين ابزار، که اکنون برخي از آنها، موزه‏هاي بيگانه و آشنا را آراسته است، اگر دري منبت کاري شده و به سيم و زر اندوده‏ي گرانبهايي است، روزگاري بر درگاه ايوان بارگاه امام يا امام زاده‏اي جاي داشته است و اگر چلچراغ و قنديلي سيمين يا برنجين ارزنده‏اي‏اند، که چشم هر بيننده‏اي را در موزه‏ها به خود فرا مي‏خواند، زماني بر گنبد آرامگاه امام زاده‏اي آويز بوده‏اند و شبانگاهان پرتو مهر آميز خود را بر در و ديوار حريم حرمي مي‏افشانده‏اند. و اگر لاله و شمعدان پر بهاي دير سالي است که غرفه‏ي موزه‏اي را ديدني کرده، بي گمان شب‏هايي بر صندوق تربت امام يا امام زاده‏اي، هستي خود را چون شمع سوزانده‏اند و در آن تنگناي ضريح، رؤياي حقيقت و شوق، پديد آورده‏اند.
    امروز، چون به موزه‏ي پر بار و ديدني آستان قدس رضوي، گام مي‏نهيم، در همان آغاز، سنگاب خوارزمشاهي را مي‏بينيم که بازديد کنندگان را به خويش فرا مي‏خواند و با پرس و جو از راهنما در مي‏يابيم که اين سنگاب بزرگ و ارزشمند در پايان سده‏ي ششم به وسيله‏ي سلطان محمد خوارزمشاه به آستانه‏ي بلند پايه‏ي امام رضا (ع) پيشکش شده است (23).

    در هر سوي اين موزه، در هر طبقه و غرفه، نشانه‏هاي اين آثار هنري و ابزار وقفي را مي‏توان يافت، از فرشهاي گلابتون باف ابريشمين صفوي گرفته تا پرده‏ها و روکش‏هاي دست دوز حرير و اطلس دوره‏ي پهلوي و سدها ابزار گرانبهاي دير سال ديگر. و در پايان، گنجينه‏ي قرآنهاي دستنويس ارزشمند خوش طرح و خط دير سال منسوب به برخي از امامان را مي‏توان ديد که همگي وقف آستان حضرت شده‏اند. دريغ، که شناساندن هر يک، از ديدگاه هنري و ارزشهاي مادي و معنوي، فراتر از توان کشش اين نوشته است.
    چه بسيارندت از اين «زيبارويان عالم معني» در موزه‏هاي ديگر و کتابخانه‏هاي سراسر جهان و خانه‏هاي دانش و کتاب! که چون شناسنامه‏ي آنها را بررسي مي‏کنيم در مي‏يابيم که، همه با نهاد وقف، شناسايي کهن دارند و گونه‏اي از آن بر آمده‏اند.
    شماري ديگر از بر جاي مانده‏هاي ارزشمند وقفي يا به گونه‏اي پيوسته به آن، کتابهاي گرانبهايي هستند که با خطي خوش نوشته شده‏اند و از ديدگاه برجستگي جلد و طرح و جدول بندي و تذهيب و آراستگي‏هاي ديگر، پديده‏هاي شگرف و شگفت انگيز بي ماننداند که خود، بررسي جداگاناي را مي‏جويد.
    همچنين، رحلها، قلمدانها، دواتها، و بسياري ديگر از ابزار نگارگري و نوشتاري و کنده کاري و... در اين شمارند و همه با پديده‏ي وقف، پيوسته و خويشاونداند.

    اين نوشته را با سخني از جناب حجة الاسلام و المسلمين جناب آقاي نظام زاده به پايان مي‏آوريم‏که گفته‏اند:... توصيه مي‏شود که مردم خير، احداث مساجد يا احداث مدارس و درمانگاهها و بيمارستانها را در قالب وقف انجام دهند... تا تضميني براي ماندگار اثر خير آنها باشد و بايد يادآوري کرد که جريان بالنده‏ي وقف، تنها منحصر به روضه خواني و اطعام نيست و مي‏توان مواردي همچون ايجاد بيمارستانها و مراکز آموزشي و يتيم خانه‏ها، ساختن پلها و ترميم راهها، تشويق مبتکران و مخترعان و... را زير عنوان وقف گنجاند(24).
     
    پی نوشت:
     
    1- «اين معبد زيبا در «آکروپوليس» آتن قرار گرفته و يکي از معابد عمده‏اي بوده که براي الهه‏ي آتنا در يونان باستان ساخته شده است، گفته مي‏شود که اين بنا در 438 ق. م تکميل گرديد و تا قرن پنجم بعد از ميلاد سالم بوده است».
    2- معبد بلند آوازه‏اي براي آپولون خداي روشنايي و هنر در کورنيت يونان در حدود 540 ق. م ساخته شده است.
    3- اين بناي با شکوه که در رم مي‏باشد به سال 27 ق. م ساخته شده است.
    برگرفته از دايرة المعارف مهردار مهرين ج 7 صص 95 و 96.
    4- معبد چغازنبيل: در خوزستان (از پرستش گاه‏هاي ايلاميان)، 1250 پيش از ميلاد.
    5- معبد آناهيتا (مساوي ناهيد) در استخر فارس قرار داشت و در زمان ساسانيان از رونقي برخوردار بود.
    6- اين مسجد در دمشق سوريه واقع شده و 430 پا درازا و 145 پا پهنا دارد اين مسجد در گذشته کليسا بوده و اينک برج آن، هنوز بر جاي است. اين بنا در پايان سده‏ي نخست هجري به دستور وليد بن عبدالملک خليفه‏ي اموي ساخته شد. مسجد عمر در بيت المقدس به سال 691 ميلادي بنا شده و ارتفاع گنبد آن 980 پا است.
    7- مسجد ازهر و مسجد حسن در قاهره‏ي مصر.
    8- مسجد اياصوفيه: در ترکيه (استامبول) 532 تا 537 ميلادي.
    9- مسجد جمعه در اصفهان، زير بناي آن، همان کوشک نظام الملک بوده که نشانه‏هايي از ستون‏هاي آتشکده‏ي زرتشتيان در آن پديدار است (ص 78 آثار ايران)، جامع مسجد، در هندوستان: بزرگترين مسجد جهان، بين سنوات 1442 و 1458 ميلادي به دستور شاه جهان ساخته شده است. اين مسجد که در دهلي قديم قرار گرفته، داراي 100 يارد مربع مساحت است. (ص 207 دايرة المعارف مهرداد مهرين ج / 1) مسجد شاه (مساوي امام) در اصفهان از زيباترين مساجد دنياست که در زمان شاه عباس بزرگ ساخته شده (قرن پانزدهم ميلادي) (ص 206 مأخذ بالا).
    10- مسجد قرطبه، در اندلس (سال 1237 ميلادي).
    11- براي نمونه مسجد شاه (مساوي هفتاد و دو تن) در مشهد و مسجد کبود در تبريز.
    12- ساختمان اين کليسا به سال 1163 ميلادي آغاز گرديد، در محل آن قبلا يک معبد رومي بوده، که نخست آن را ويران و سپس کليساي جامع نتردام را بر جاي آن ساختند. (ص ج / 1 دايرة المعارف مهرين).
    13- اين کليسا، در «ونيز ايتاليا» بين سال‏هاي 1063 و 1067 ميلادي ساخته شده و يکي از بهترين نمونه‏هاي ساختمان‏هاي بيزانس است.
    14- اين کليسا که بزرگ‏ترين کليساي دنياست در داخل شهر واتيکان قرار گرفته، داراي 694 پا طول و 375 پا عرض و 163000 پاي، مربع مساحت است (ص 219 دايرة المعارف مهرين).
    15- از کليساهاي بزرگ جهان است که داراي گنبد شگفت انگيزي است.
    16- کليسايي عظيم است در لندن.
    17- ميکل آنژ، به مدت چهار سال،براي نقاشي اين نمازخانه مجبور بود که روي داربست چوبي دراز بکشد درحالي که رنگ‏ها روي صورتش مي‏ريخت (1058 ميلادي) اين نقاش بلند پايه ايتاليايي در 1500 ميلادي در فلورانس اقدام به آفرينش آخرين اثر زيباي خود (عذرا و قديسه حنا) کرد که مورد شگفتي و تحسين مردم فلورانس واقع شد. (صص 290 و 281، زنان و مردان نامدار جهان).
    18- ر. ک. شماره‏ي 7 پي نوشت‏ها.
    19- تاريخ اجتماعي راوندي ج 4 بخش دوم صفحه 758 و فرهنگ ايران زمين ج 18 ص 8.
    20- «از اماکن مشابه ربع رشيدي که هم زمان با آن احداث شده بناهاي خيري بود که به نام شنب (مساوي گنبد) غازان در تبريز بوسيله‏ي غازان خان بنا شده بود (704 - 694 ه.) غازان خان در سه فرسنگي جنوب غربي تبريز آن زمان مقبره‏اي براي خود احداث کرد که به نام شنب غازان، معروف بود». (صص 46 و 100 بررسي روش اداري و آموزشي ربع رشيدي / مهدي بروشکي).
    21- امير الشعراء معزي گوينده تواناي سده‏ي پنجم در سروده‏ي «ديار يار» مي‏گويد:
    اي ساربان منزل مکن جز در ديار يار
    من تا يک زمان زاري کنم بر ربع و اطلال و دمن‏
    ربع از دلم پر خون کنم خاک دمن گلگون کنم
    اطلال را جيحون کنم از آب چشم خويشتن...
    (بر گرفته از گنج سخن ج 1، ص 291).
    22- در سنگ نبشه کهن اين مدرسه‏ي عالي که بتازگي به کوشش آستان قدس رضوي باز سازي شده است، آمده:
    به عهد شاه سليمان، شهنشه دوران که زنگ کفر از مرآت کاينات زدود!
    ... سپهر عز و شرف، ميرزا ابو صالح محيط مکرمت و علم و فضل و بخشش وجود بناي مدرسه‏اي، خالصا لوجه الله ز بره طالب علم وعمل، تمام نمود...
    به سعي مصدر خيرات ميرزا صدرا تمام گشت به وقت و به ساعت مسعود.
    ... بگفت هاتفي از بهر سال تاريخش «از اين رفيع بنا، شأن آسمان افزود»
    (1081 هجري قمري)
    (مطلع الشمس ص 542).
    23- (سنگ آب). «اين سنگاب از جهت قدمت مورد اهميت است زيرا تقديمي خوارزم شاه است و نام ابو الفتح سلطان محمد خوارزم شاه، بر روي آن نقش شده، به تاريخ شعبان 597 هجري، داراي نقش و نوشته‏ي برجسته بوده، که پيش از اين در رواق ورودي کفش کن صحن کهنه (انقلاب) بوده است و به همين جهت به آن راه روي سقاخانه مي‏گفتند.» بر گرفته از «راهنماي مشهد» غلام رضا رياضي ص 122.
    24- ر. ک: «چشمه سار» صص 59 و 60، از انتشارات سازمان اوقاف، تيرماه 1376.
     

    نويسنده: محمد تقي سالک بيرجندي
     
     
    پایان

    _ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
     
    --------
    منبع :
     
    ميراث جاويدان

  • نوشته شده توسط: میثم طاهری
  • در تاريخ: دوشنبه 31 خرداد 1389 
  • نظرات (0)

    • نقش وقف در ايجاد بناهاي مذهبي و ميراث‏هاي هنري و معماري جهان - 6

    • ساعت ارسال پست : 6:16 PM ،


    نيکمردي ديگر در سال 1140 هجري، موقوفه‏اي براي اين خدايخانه‏ي شکوهمند، بنياد مي‏نهد و در وقف نامه‏اش مي‏آورد:
    «... باقي که بماند به دستور حاصل ساير موقوفات به نحوي که متولي شرعي مناسب داند صرف روشنايي و بوريا و ساير سرکار مسجد جامع مشهد معلي نمايد...» (خواجه محمد اکبر)
    به جز بر شمرده‏هاي بالا، تا پايان سده‏ي چهاردهم، دوازده موقوفه‏ي ديگر بر مسجد گوهر شاد، بنياد شده است که درآمد هر يک، بخشي از نيازهاي گوناگون آن را برآورده مي‏کند. آخرين وقفي که براي آن ايجاد شده، از حاج سيد سعيد طباطبايي به تاريخ 1332 هجري خورشيدي است، يکي از رقبات آن، وقف پنج هزار جلد کتاب است که بنياد کتابخانه‏ي مسجد گوهر شاد، بر آن نهاده شد و انگيزه‏ي پي ريزي کتابخانه‏ي گسترده و بهره رسان بزرگي شده که به کوشش اداره کل اوقاف خراسان و همکاري آستان قدس رضوي بنا شده است و مي‏تواند يکي از نشانه‏هاي آشکار وقف در خدمت فرهنگ و اجتماع به شمار آيد.

    همزمان با گوهر شاد آغا، يکي از زنان بزرگزاده و وابسته به وي، پري زاد خانم، در نزديک مسجد گوهر شاد، پيوسته به ساختمان‏هاي حرم رضوي، مدرسه‏اي بنياد مي‏نهد که اينک يکي از يادگارهاي کهن بر جاي مانده از سده‏ي نهم است. اين بانو براي نگهداشت اين مدرسه و ديگر نيازهاي آن، موقوفاتي گسترده بنياد مي‏گذارد که متأسفانه با گذشت روزگار، چند روستاي آن از ميان رفته يا در ملکيت ديگران در آمده است! در وقفنامه‏ي وي مورخ به سال 823 هجري آمده است: «... آن چه اضافه آيد، صرف و خرج پنج طاق دکاکين و مدرسه نمايد، مثل بناي اصلي که به قدر جاي خشتي باير نماند...»
    ياد آوري مي‏کنيم که چنان که ديده شد، واقفان به پايداري ساختمانهاي ايجاد شده‏ي موقوفه‏شان، توجه خاصي داشته‏اند و نگهداشت و بازسازي، گاه نوسازي آن را فراموش نمي‏کرده‏اند و پيوسته به متوليان آينده‏ي موقوفه سفارش اين مهم را مي‏کرده‏اند و بخشي از درآمد موقوفه را براي اين خواسته، ويژه مي‏کرده‏اند.
    اگر مي‏بينيم در مشهد، مجموعه‏ي ساختمانهاي حرم امام هشتم، چشم نوازترين ساخته‏هاي بشري در همه‏ي جهان شده، بي گمان با پشتوانه‏ي وقف و بخششهاي نيکوکاران بوده که به کوشش بزرگمردان بلند انديش و هنرمندي استادان زبر دست، چنين فرازمند و پر شکوه، پهنه‏ي خاک را آراسته است.

    در کنار و نزديک بارگاه امام رضا (ع) مدرسه‏هاي بلند آوازه‏اي چون: مدرسه‏ي ميرزا جعفر، مدرسه نواب و مدرسه‏ي عباسقلي خان، پس از چهار صد سال هنوز قامتي بر افراشته و نامي پر آوازه دارند و آگاهان تاريخ و دوست داران يادمانهاي باستاني، چون به مشهد توس مي‏آيند در اين انديشه‏اند که اين مدارس کهنسال را ببينند و نشانه‏هاي ارزنده‏ي ماندگار آن را بيابند.
    سازندگان و واقفان هر يک از بناهاي ياد شده براي پا بر جا ماندن آن بناها موقوفه‏هايي را در نظر گرفته‏اند. چنانکه، شادروان ميرزا جعفر مشهدي، در وقفنامه مدرسه‏اش، به تاريخ 1079 هجري آورده است: «... همگي و تمامي مستغلات و طاحونه و خان، مفصله‏ي ذيل را بر اين موجب بر وجود مصالح مدرسه جديده... و طالب علمان و سکنه‏ي آن [وقف نمودم] که وجه اجاره‏ي آن بعد از يک ده يک متولي شرعي و تعميرات ضروريه‏ي شرعيه‏ي مستغلات و طاحونه و خان و غيره، صرف تعمير مدرسه نموده - اگر محتاج به تعمير باشد - و بعد از آن بر طالب علمان و سکنه‏ي آن بالسويه، ماه به ماه، قسمت نمايند، تا به رفاه حال و فراغ بال به تحصيل علوم دينيه اشتغال نمايند...»

    عباسقلي خان شاملو نيز، در وقفنامه‏ي مدرسه‏ي خويش به سال 1078 هجري آورده است: «... و به جهت تعميرات ضروريه‏ي مدرسه‏ي مزبور، که موجب دوام و بقاي آن تواند بود و مدد معاش جماعت طلبه و صلحايي که در آن مکان شريف، سکني داشته باشند، بعضي از املاک مرغوبه‏ي دايره را که بالفعل در تحت تصرف مالکانه‏ي خود داشت بر مدرسه‏ي مزبوره... وقف ابدي گردانيد...» و با همين انديشه‏ي بزرگوارانه، مدرسه‏ي نواب به دست، ابو صالح رضوي، در سال 1081 ه. ساخته شده که نامبرده موقوفات بسياري بر آن قرار داده است(22).براي کارآيي وقف از گونه‏اي ديگر، مي‏بينيم که در وقفنامه‏ي فراگير نادر شاه افشار، مورخ 1145 هجري، آمده: «... وقف صحيح شرعي نمودند بر مصارف يک باب سقاخانه [سقاخانه] مبارکه‏ي جديده - که حوض مرمر مثمن ان را بعد از فتح دار السلطنه‏ي هرات، صانها الله تعالي عن الآفات - نواب فلک جناب عظمت اياب معظم اليه، بعنوان هديه از آن ديار به دربار عرش مدار سلطان کشور ارتضا و مهر سپهر اجتبي... ابوالحسن علي بن موسي الرضا عليه آلاف التحية و الثناء، آورده، در ميان برکه‏ي صحن مقدس نصب فرمودند که از آب «طرق» شاداب و کام جان متعطشان طواف آن روضه عرض مثال از آن سيراب گردد...»
     

    ادامه دارد ...
     
    _ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
     
    --------
    منبع :
     
    ميراث جاويدان

  • نوشته شده توسط: میثم طاهری
  • در تاريخ: دوشنبه 31 خرداد 1389 
  • نظرات (0)

    • نقش وقف در ايجاد بناهاي مذهبي و ميراث‏هاي هنري و معماري جهان - 5

    • ساعت ارسال پست : 6:15 PM ،


    اگر چه، از هنجار بايسته‏ي سخن دور شديم، ولي مي‏توان اين ياد آوري‏ها را به گونه‏اي با کارآيي وقف در پايه ريزي ساخته‏هاي بشري، پيوسته دانست، چون گفته آمد که بيشتر آنان که جاني پاک و دستي توانا داشتند و خواستند کاري در خور انجام دهند، نخست بيرون شد راه را سنجيده‏اند و دانسته‏اند که آثار خيرشان، آنگاه خواهد پاييد که پشتوانه‏اي مادي داشته باشد. از اين جاست که به نهاد وقف روي آورده‏اند و هم اينان براي ساختن و آراستن و پيراستن بنايي که پيش چشم داشتند به هنرمندان و ساخته‏هاي زيباي هنري آنان نياز داشته‏اند وايشان را به سوي خويش خوانده‏اند و در بزرگداشت آنان کوتاهي نکرده‏اند.

    از اين شمارند: قوام‏الدين شيرازي، استاد زبر دست و مهندس دور انديش مسجد گوهر شاد و بايسنغر، (پسر هنر دوست و خوشنويس توانمند گوهر شاد آغا و شاهرخ) و محمد رضا امامي خوشنويس و کتيبه نگار نامي سده‏ي يازدهم و صدها استاد و هنرمند گمنام خدادان پاکدل و کوشا که سالها در اين خدايخانه در جوار بارگاه علي الرضا (ع)، با دلي اميدوار و جاني پاک و دستي توانا، کار کردند و هنر آفريدند، به گونه‏اي که امروز در سراسر جهان اسلام، مسجدي بدين زيبايي و ارزش و بها، از هر ديدگاه، بر جاي نيست.

    بي گمان از آن هنگام که اين مسجد ساخته شده و ايوان و گنبد مقصوره‏ي آن پرداخته شده است و کاشي نوشته‏ي گرداگرد نماي ايوان، به خط نگاري زيبا و استادانه بايسنغر ميرزا، نقش پايدار خورده است، هزاران هزار بيننده‏ي دل آگاه و خط شناس، آن را به چشم آفرين و تحسين نگريسته‏اند و به روان نويسنده‏ي آن درود فرستاده‏اند، همچنان که همين بينندگان، نا خود آگاه، به باني اين مسجد بي مانند و استادان زبردست آن، آفرين گفته‏اند، آنان که رواق بلند ستايش بر انگيز دار السيادة را در کنار بارگاه امام هشتم بر افراشته‏اند. رواقي که چشم و چراغ همه‏ي ساختمان‏هايي حريم حرم رضوي است. گستردگي اين تاق و ايوان چنان است که بدون کارداني استاد توانايي چون قوام الدين، پوشش آن در توان هيچ کس نبود. اين مهندس هنر آفرين با افزودن ايوانهاي چهار سو و پوشيدن آنها و بر آوردن سقفهاي گوشه‏اي بر روي اين پوشش‏هاو افزودن تاق بر تاق و پوشيدن آنها، هم بر بلندي گنبد افزوده و هم پوشش گنبد پر دامنه و گرد مياني را آسان کرده است، پايگاه هنري اين استاد آن چنان بلند بوده است که مي‏توان گفت پس از آنان کسي به آن جايگاه نرسيده است.

    اين همه گنبد و ايوان و رواق و چلچراغ و درهاي منبت کاري و زرين و سيمين با گچبري‏ها و ديوار نبشته‏ها و آينه کاري‏ها و مرمر گذاري‏ها و... که هيچ شماري نمي‏تواند بهاي مادي آن را برساند، بي‏گمان پس از ياري جستن از نيروي مينويک (معنوي) همه‏ي کوشندگان و سازندگان، نياز به پشتوانه‏اي استوار و بودجه‏اي هنگفت دارد که مي‏توان آن را در وقف و ايثار و بخششهاي جوان مردانه‏ي واقفان نيکوکار و بنلد نظري يافت که چون گوهرشاد آغا آن بانوي بزرگ تيموري، پس از ساختن اين مسجد گران پايه و هزينه کردن ثروتي بي اندازه از مال پاک و ويژه‏ي خود - در درازاي ده سال (از 811 تا 821 ه) روستاهايي بزرگ و دکان‏هايي چند - در بازارچه‏ي کناري آن - و خانها و آسياب‏ها و باغ و زمين‏هاي پر درآمدي بر آن، وقف کند تا بهره دهي سالانه‏ي آن، پيوسته پشتيبان اين خدايخانه‏ي آسمان مقدار باشد، بدين انديشه بوده است که به دستور او در متن وقف نامه‏ي مورخ به سال 829 هجري، آمده است: «... و عشر ديگر جهت کارکنان و ضابطان و عمال و معمار بقاع مذکوره [قرار دادم] که نظام رتق و فتق و نسق بيوتات و معموري بقاع مذکوره و اوقاف آن به سعي ايشان وابسته و مقرر است...
    در خور يادآوري است که کشش اين مسجد پرشگون، در سه سده پس از ساخته شدن گروهي از پاکدلان روستاي «پوز مهران» نيشابور را بر آن داشت که همه‏ي دارايي خود را يکباره وقف آن کنند، اينان سي و چهار تن بودند که در وقفنامه‏شان - به تاريخ 1111 هجري - آورده‏اند: «وقف مؤبد و حبس مخلد، بر فروش [فرش‏ها] و روشنايي مسجد جامع کبير مشهد مقدس معلي، اعني آستان واجب التعظيم و آسمان جلالت و تکريم، صانها الله تعالي عن الآفات و البليات، نمودند، جماعت مفصله‏ي ذيل، همگي و تمامي املاک و اراضي و باغات و توتستان و محوطات که در قريه پوژ مهران، من اعمال نيشابور است...»

    به دنبال اينان، در سال 1116 هجري، توانمندي نيکوکار، وقفي بر مسجد ياد شده انجام مي‏دهد و ياد آور مي‏شود که: «تتمه را در مصارف مسجد جامع مزبور از روشنايي و بوريا و تعميرات به هر نحو که رأي متولي شرعي اقتضا نمايد، [به کار گيرند]...» (محمد رضا تاجر).
     

    ادامه دارد ...
     
    _ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
     
    --------
    منبع :
     
    ميراث جاويدان

  • نوشته شده توسط: میثم طاهری
  • در تاريخ: دوشنبه 31 خرداد 1389 
  • نظرات (0)