تاريخ کتاب و کتابخانه در اسلام شاهد وقف کتاب بسيار و پيدايش کتابخانههاي بزرگ از اين راه ميباشد. ابن جوزي (متوفي 597) ميگويد که در فهرست کتب موقوفه مدرسه ـ نظاميه بغداد شش هزار کتاب ذکر شده بود.
مسعودي نويسنده بزرگ و مورخ معروف پس از وفات خود در سال 584 کتابخانه خود را بر خانقاه سميساطيه در شام وقف نمود.
گويا رسم بر آن بود که دانشمندان و بزرگان کتب خود را پس از وفات وقف مينمودند هم چنانکه صاحب بن عباد کتابخانه شخصي خود را پس از وفات کتابخانه شهر ري نمود. اصولاً از آنجا که وقف کتاب در اسلامي يکي از پر ثوابترين کارهاست وقف کتاب بر کتابخانههاي عمومي در اسلام گرديد، نه تنها وقف کتاب در اسلام متداول بود بلکه وقف مال بر اداره کتابخانه نيز امري کاملاً مرسوم بود، چنانکه ابن خلدون مورخ معروف نسخهاي از کتاب مشهور خود مقدمه «کتاب العبر و ديوان المبتدا و الخبر في ايام العرب و الخ»را وقف کتابخانه قيروان نمود. هم چنين جبرئيل ابن عبيد الله ابن بختيشوع نسخهاي از کتاب خود الکافي را به دار العلم بغداد وقف نمود. ياقوت حِمَوي صاحب کتاب معجم الادبا و معجم البُلدان کتابهاي خود را وقف مسجد زيدي در بغداد نمود. به هر حال تأسيس کتابخانهها در جوار مدارس و مساجد باعث گرديد که آنها به نوبه خود به مرکز تعليم و تعلم تبديل شوند. از نکات جالب اينکه بسياري از مؤسسين کتابخانهها و مدارس وقفي شرايط و مقرراتي را جهت حفظ و صيانت کتب و نحوه امانت دادن آنها را در وقفنامهها عنوان کردهاند، فيالمثل در وقفنامه مدرسه سلطاني اصفهان ميخوانيم که: «... به دستور تسليم کتابداري که متولي شرعي به جهت کتب وقفي مدرسه مبارکه فرموده تعيين نموده باشد مقرر آنکه کتابدار مزبور در اکثر اوقاتي که طلبه را رجوع به کتابهاي وقفي بوده باشد در مدرسه حاضر بوده ضبط کتب وقفي حسب الواقع نموده، صيانت آنها از تلف و ضياع نمايد و داد و ستد آنها را به شرح که در ظهر کتب مزبوره مرقوم است نمايد«. به هر حال آنچه از تاريخ کتاب و کتابخانهها در اسلام ميتوان نتيجه گرفت اينکه نقش حياتي و مهمي کتابخانههاي وقفي در گسترش علم و دانش داشتهاند و هيچ ابزار ديگري تاکنون در طول تاريخ علم در اسلام مانند وقف منشأ اثر نبوده است. امروزه بر ماست که مجدداً اين سنت حسنه را گسترش داده و با وقف کتاب به نشر علم کمک نموده و مجد و عظمت اسلام را زنده نگه داريم.
با تشکيل و تأسيس مدارس اسلامي لاجرم تدوين اصول و مقرراتي جهت اجراي هر چه بهتر نيات مؤسسين و واقفين لازم گرديد و ابتدا در هر مدرسه حلقههايي ايجاد گرديد که مدارس بر ستوني تکيه زده و شاگردان به دور او حلقه ميزدند و معمولترين شيوه تدريس در اين حلقهها شيوه املاء بود. بدين ترتيب که معلمي مطالب درس را براي شاگردان ميخواند و آنها آن را مينوشتند و سپس توضيحات مربوط را يادداشت مينمودند. برنامههاي درسي شامل تفسير، حديث، فقه، علم کلام و نيز طبيعيات و الهيات حساب منطق و زبان عربي بود که با توجه به اوضاع زمانه، مذهب حاکم و محيط جغرافيايي مدرسين مطالب دلخواه خود را تدريس ميکردند. تا قبل از دوران صفويه کمتر مدرسين مدارس و حوزههاي علوم ديني دخالت در مورد تعيين محتوا و برنامههاي درسي داشتند و اين مسأله را به اهل علم واگذار کرده بودند وليک در دوره صفويه به علت دشمني با فلسفه و علوم عقلي تدريس بعضي از مطالب و کتب توسط بنيانگذاران مدارس ممنوع اعلام گرديد. چنانچه مصداق بارز آن را در وقفنامه مدرسه مريم بيگم اصفهان شاهديم که: «... و بايد که کتابهاي علوم و هميه يعني علوم مشکوک و شبهات که به علوم عقليه و حکمت مشهور و معروف است مثل شفا و اشارات و حکمت العين و شرح هدايت و امثال ذلک به شبهه دخول در مقدمات علوم ديني نخوانند و...»و يا باز در وقفنامه مدرسه سلطاني اصفهان ميخوانيم که: «... و مبلغ پنجاه تومان تبريزي بصفه حق التدريس تسليم مدرسي که متولي شرعي به جهت مدرسه مبارکه فرموده تعيين نموده باشد، نمايند و بايد که مدرس در ايامي که به جهت گفتن درس در مدرسه مذکوره حاضر ميشود به مباحثه و مدارسه علوم شرعيه از احاديث اهل بيت عليهم السلام و تفسير و فقه و اصول و مقدمات آنها از عربيه و صرف و منطقه و ساير علومي که تعليم و تعلم آنها مشروع باشد به قدر متعارف و معهود از هر يک که مناسب داند اشتغال نمايد و اقلاً يک درس او يکي از کتب مشهوره احاديث شريف اهل بيت(ع) باشد و از مباحثه کتب حکمت صرف و تصوف در مدرسه مبارکه احتراز نمايد«. زمان تحصيل در مدارس مذهبي کاملاً مشخص و محدود نبود و معدود افراد علاقمند بودهاند که در مدت کوتاهي در اثر پشتکار و تلاش به درجه اجتهاد ميرسيدند و عدهاي بودند که ساليان دراز وقت صرف تحصيل در دوره مقدمات مينمودند. اين امر در خصوص بسياري از مدارس وقفي نيز مصداق داشته و تنها ما در مورد مدرسه مريم بيگم در وقفنامه ميخوانيم که: «از جمله آن شروط اين است که بايد سکنه مدرسه مذکوره مشغول تحصيل علوم دينيه که فقه و حديث و تفسير و مقدمات آنهاست و صالح و متقي و پرهيزگار و از اهل قناعت باشند و از زمره ارباب بطالت و کسالت و شرارت نبوده، حجره خود را معطل و مقفل نگذارد. بلکه شب و روز در حجره خود به مباحثه و مطالعه و عبادت مشغول باشند و اگر يک سال بر احدي بگذرد که ترقي در حال او به حسب علم و عمل نشده باشد يا مظنون مدرس شود که قابل ترقي نيست از مدرسه اخراج نمايد...»به هر حال صرف نظر از درستي و نادرستي نظريات خصوصي وقفين در تنظيم برنامههاي درسي مدارس آنچه شايان توجه و احترام است ميزان تعهد و مسئوليت واقفين در تحقق اهداف خيرخواهانه خويش است و بايد متذکر شد که تنها واقفين در تعيين خط مشي مدرسه دخيل نبودهاند بلکه مواردي که در هر مدرسه تدريس ميشد بستگي به زمان و مکان و وسعت مدرسه و ميزان موقوفه و عده طلاب و معلمين و شخصيت و تخصص مدرسين داشت.
ادامه دارد ...
منبع :
مجالس درس و برنامه مدارس
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
--------
ميراث جاويدان
