مقدمه
تمامي دورههاي تاريخ اسلام و جغرافياي تحت سيطرهي فرهنگ اسلامي شاهد تلفيق دو موضوع بسيار اساسي بوده است؛ يکي وقف به عنوان يک عمل عبادي و ديگر موضوع دانش به عنوان يک فريضهي ديني.
ما در اين مقال از مقدمات حاشيهاي و غيرلازم که بر همگان روشن است در ميگذريم تا بياني اجمالي از پرسشهايي داشته باشيم که پاسخ آنها ميتواند قابليتهاي ارزشمند فرهنگ اسلامي را در توسعهي همه جانبهي اجتماعي نشان دهد.
شکوفايي تمدن عظيم اسلامي در گذشته مرهون تلاشهايي بوده است که وقوع دوبارهي آن امري ممکن است.
آنچه تمدن اسلامي را از تمدنهاي ديگر تاريخ ممتاز ميسازد، تحول و توسعهاي همه جانبه در ارکان اجتماعات بشري است بيآنکه دين و دينداري به عنوان مقولهاي در تزاحم با آن باشد. نه تنها دين در تمدن اسلامي هيچ تزاحمي با توسعه و تعالي دانش و هنر و تفکر نداشته است بل مبناي تمامي حرکتهاي فکري و علمي و توسعهي عدالت و رفاه، بوده است.
ما در مقطعي از تاريخ خود به سر ميبريم که بازنگري و بازآموزي از ميراث گذشته خود را بيش از هر زمان ديگر لازم داريم. موضوع توسعه در جوامع اسلامي اگر بر اساس الگوهايي باشد که صرفا بر اساس تقليد و نمونهبرداري از جوامع غير اسلامي اتخاد شده است، هرگز به سرانجامي خوش نائل نخواهد آمد. تاريخ يک صد و اندي سال گذشته
نشان ميدهد که ما در اتخاذ روشها براي جبران عقبماندگي خود دچار اشتباه بودهايم. اين طرحهاي اتخاذ شده در برنامههاي توسعهي کشورهاي اسلامي چه نتايجي را دربرداشته است؟
آيا در فرهنگ و ميراث اسلامي ما الگوهاي مناسبي جهت ارائه وجود دارد؟ پاسخ اين پرسش هرچه باشد، چه مثبت و چه منفي، بدون کنکاش و تحقيق هيچ فايدتي را دربر نخواهد داشت.
برنامهريزان و طراحان توسعه در جوامع اسلامي بايد اين شناخت را پيدا کرده باشند که توسعهي تمدن اسلامي هماهنگ و متخذ از آموزشهاي اسلامي بوده است.
اگر اين برداشت صحيح از تاريخ گذشته را داشته باشيم.
عقبماندگي خود را جز در پشت کردن به اين تاريخ نخواهيم يافت.
ما محصول تبعيت از گذشتهي فرهنگي خود نيستيم ما محصول سرپيچي و عصيان در برابر فرهنگ گذشتهايم.
هيچ تجدد و تمدن نويني حاصل نخواهد شد مگر در آموزش و بازنگري نسبت به سنت گذشته.
توسعهي کشورهاي اسلامي در تمامي بنيانهاي اجتماعي - اقتصادي و فرهنگي امري ممکن است. اما الگوهاي اين توسعه از کجا و چگونه بايد اتخاذ شوند؟ بنيان فکري اين توسعه را کدام فرهنگ بايد ساخته باشد؟ چه تئوريها و تفکراتي نحوهي توسعه و اهداف توسعهي ما را در مجموعهي کشورهاي اسلامي بايد روشن کنند و تبيين نمايند؟
برنامههاي اجرا شده در توسعهي کشورهاي اسلامي آيا تا کنون مورد نقد و بررسي قرار گرفته است؟ موانع اصلي توسعه را در کدام بخش از نهادها و تفکرات امروز جامعهي اسلامي بايد جستجو کنيم؟
يکي از آموزشهاي باقي مانده از ميراث گذشته که هنوز در بين جوامع اسلامي رايج و شايع است، موضوع وقف است. بخش مهمي از وقف، آموزشي بوده است بنيادي در جهت حفظ و نگهداري ميراث علمي و توسعه و حمايت از بقاي آن.
تمامي مساجد که بيشترين ارتباط را با آموزشهاي علمي و توسعهي کتابخانهها داشتهاند و نيز بيشترين مدارس و مجتمعهاي آموزشي از موضوعات «وقف»اند. موضوعي که هنوز نيز زنده و پابرجاست و ميتواند دوباره موجبات تعالي تفکر را در جامعهي اسلامي موجب شود. موضوع مدارس و مجتمعهاي آموزشي را نبايد مجرد نگاه کرد. اين مدارس و مجتمعها با مجتمعهاي کشاورزي و تجاري و بسياري از انحا فعاليتهاي اقتصادي ديگر در ارتباط و تعاطي بوده است، و ميتواند باشد.
موضوع وقف و مجتمعهاي آموزشي از چنان قابليتهايي برخوردار است که ميتواند از برنامههاي اساسي قابل مطالعه و بررسي براي طراحان و برنامهريزان کشورهاي اسلامي و بانک توسعهي اسلامي باشد. اين مطالعات بدون داشتن يک تفکر مبنايي که ايمان و اعتقاد به مبدأ اين تعاليم است، نتايج لازم را نخواهد داشت.
تلاشهاي فردي و اجتماعي در کشورهاي اسلامي ميتواند با راهنماييهاي برنامهريزان مطلع، سمت و سويي بهتر و کارآمدتر داشته باشد. دخالت دولتها در امر اجراي مجتمعهاي فرهنگي يا نظارت و مديريت آنها از اموري است که بايد مورد تحقيق قرار گيرد و نتايج حاصله از عملکرد دولتها در چندين دههي گذشته معلوم و مشخص شود.
ما در مقطعي تاريخي قرار گرفتهايم که بايد بر تجربههاي خود بيفزاييم و اين امري است ممکن تا اصلاح لازم انجام پذيرد و راه آينده با تکيه بر تجربههاي گذشته هموار گردد.
ادامه دارد ...
منبع :
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
--------
ميراث جاويدان
