مفهوم کارآیی در ذهن اقتصاددانان، همان طور که در مطلب پیشین هم بحث کردم، کاملا متفاوت از معنای آن در میان نااقتصاددانان است. بیشتر افراد به این واژه در چارچوب تولید کالاها و خدمات فکر می کنند: کارآتر به معنای تولید ارزشمند حاصل از یک مقدار مشخص از منابع واقعی یا استفاده از منابع کمتر برای تولید مقدار مشخصی از محصول است.

در علم اقتصاد، کارآیی همچنین برای ارزیابی توزیع های بدیل یک مجموعه از کالاها و خدمات موجود میان اعضای جامعه مورد استفاده قرار می گیرد. در این چارچوب، من میان تغییرات ناشی از سیاست های عمومی پیشنهادی (تخصیص مجدد رفاه اقتصادی) که منجر به بهتر شدن وضعیت گروهی از افراد می شود بدون اینکه وضعیت کسی بدتر شود و آن سیاست هایی که منجر به بهتر شدن وضعیت گروهی از افراد و در عین حال بدتر شدن وضعیت دیگران می شود، تمایز قائل می شوم.

نخستین نوع سیاست های فوق بی هیچ ابهامی می تواند سیاست های بالابرنده رفاه اجتماعی لقب بگیرد؛ اما در خصوص دسته دوم سیاست ها نمی توان ادعای خاصی مطرح کرد که البته این قبیل سیاست ها ویژگی واقعی بیشتر سیاست های عمومی هستند.

مکتب بر ساختگرای متعصب: برساختگرای متعصب معتقد است که تحلیل آنها باید به طور مشخص محدود به تحلیل اثباتی (که توصیفی است) باشد: تشخیص اینکه برندگان و بازندگان یک سیاست عمومی چه کسانی هستند و چقدر نفع می برند یا زیان می بینند؛ اما قضاوت درباره شایستگی های اجتماعی سیاست را به سیاست گذاران واگذار می کند. روشن ترین تلقی از این موضوع را می توان در کتاب «اقتصاد رفاه و تئوری دولت» ویلیام بامول یافت؛ کتابی که باید توسط همه دانشجویان کارشناسی علم اقتصاد خوانده شود؛ اما این این طور نمی شود.

مکتب اقتصاد رفاه: اکثر اقتصاددانان بیش از یک قرن از محدودیت هایی که مکتب برساختگرای متعصب بر قلمرو اصلی حرفه آنها افکنده بود، ناراضی بودند. اقتصاددانان به طور معمول وارد محکمه هایی می شوند که در مورد سیاست عمومی بحث می کنند و آنجا تحلیل رفاه را ارائه می دهند.

مشکل تحلیل رفاه تا حد زیادی این نیست که ابعاد اخلاقی معمولا وارد آن می شوند، بلکه این است که اقتصاددانان وانمود می کنند این ابعاد اخلاقی این قدرها نیست. اقتصاددانان این کار را با توجیه گفته های دستوری شان با درخواست برای مفهوم ظاهرا علمی؛ اما واقعا ارزشی، کارآیی انجام می دهند. همان طور که چین تای کیم و یئومین یون به درستی به این موضوع در نامه ای به فاینانشیال تایمز اشاره کرده اند: «علم اقتصاد علمی نیست که تنها منافع، ارزش ها و سیاست های انسانی را توصیف، اندازه گیری، توضیح و پیش بینی کند، بلکه همچنین منافع، ارزش ها و سیاست های انسانی را ارزیابی، ترویج، تایید و رد می کند. مخمصه علم اقتصاد و سایر علوم اجتماعی شامل شکست آنها در تصدیق صادقانه جهت گیری ارزشی آنها؛ در تظاهر رقت انگیز و نامعتبر برای رقابت با علوم طبیعی است و اقتصاددانان فرض می کنند علوم طبیعی رها از ارزش گذاری هستند.»

در استفاده از این حیله، اقتصاددانان بر معیار رفاهی تکیه می کنند که اولین بار اواخر دهه ۱۹۳۰ توسط اقتصاددانان برجسته انگلیسی، نیکولاس کالدور و سر جان هیکس پیشنهاد شد. این معیار یک معیار حسی خوشایند است، اگر کسی خیلی عمیق در مورد آن فکر نکند. در واقع، حتی برساختگرای متعصب نیز در میان اقتصاددانان گاهی به طور ضمنی بر این معیار تکیه می کنند، درست وقتی که وارد مباحث سیاست عمومی می شوند.

براساس معیار کالدور- هیکس، یک سیاست عمومی براساس نقش آن در بهبود کارآیی اقتصادی و رفاه اجتماعی کل مورد قضاوت قرار می گیرد- و بنابراین آن سیاست باید توسط اقتصاددانان به تصمیم گیران توصیه شود- اگر آنهایی که از این سیاست منفعت کسب می کنند، به طور بالقوه بتوانند به آنهایی که از آن سیاست زیان می بینند در ازای پذیرش آن سیاست رشوه بپردازند و هنوز نیز وضعیت بهتری داشته باشند (کالدور) یا آنهایی که از آن سیاست زیان می بینند؛ قادر به رشوه دادن به منتفع شوندگان در ازای چشم پوشی از آن سیاست نباشند. (هیکس)

این کاملا یک معیار دهن پرکن است. همان طور که استیون لندز بورگ بی پرده این موضوع را در قالب «تئوری قیمت و کاربردها» توضیح می دهد: «به طور کاربردی، معیار کالدور- هیکس و معیار کارآیی به یک مقدار می رسند. وقتی جک ۱۰ دلار به دست می آورد و جیل ۵ دلار از دست می دهد، منافع اجتماعی ۵ دلار افزایش می یابد. بنابراین سیاست یک سیاست خوب است. وقتی جک ۱۰ دلار به دست می آورد و جیل ۱۵ دلار زیان می کند؛ زیانی ۵ دلاری در کار است و بنابراین این سیاست سیاست بدی است.

به طور مشهود، براساس معیار کالدور- هیکس یک نفر نیاز ندارد بداند جک و جیل کیستند یا نیاز ندارد که هیچ چیز دیگری درباره شرایط اقتصادی آنها بداند. از این گذشته، یک اشاره گیج کننده درست از این معیار این است که اگر یک سیاست عمومی ایکس دلار از شهروند بگیرد و آن را به دیگری بدهد و هیچ چیزی دیگری تغییر نکند، پس چنین سیاستی یک سیاست رفاه خنثی است. آیا هیچ نااقتصاددانی خریدار این پیشنهاد است؟»

خوانندگان به طنز به پذیرش گسترده معیار کالدور- هیکس توسط اقتصاددانان اشاره می کنند. از یک سو، آنها مدعی می شوند که علم مشخصا در ترجیحات افراد جامعه ریشه دارد که ظاهرا هم دموکراتیک است. در کاربرد آنها از معیار کالدور- هیکس برای مشکلات جهان واقعی، اقتصاددانان همانند جمع گرایانی عمل می کنند که در جست وجوی تخصیص منابع جامعه تحت یک دکترین اخلاقی مرجح هستند. اقتصاددانان فرض می کنند نقش یک دیکتاتور خیرخواه باید توسط کسی برای بازتوزیع رفاه میان اعضای فردی جامعه برای دسترسی به اهداف اجتماعی بزرگ تر تقویت شود؛ افزایش در آنچه اقتصاددانان کارآیی و حداکثرسازی آنچه رفاه کلی اجتماعی می نامند. حالا با این بینش، نوشته های اقتصاددانان را بخوانید. ببینید چند بار نویسندگان توصیه های خود را براساس کارآیی توجیه می کنند.

منبع:روزنامه دنیای اقتصاد ( www.donya-e-eqtesad.com )