رهبر معظم انقلاب اسلامي سال جديد را سالي مهم دانستند و در تشريح زمينه‌هايي كه نيازمند تغيير و تحول جدي است به موضوع «اسراف‌هاي شخصي و عمومي» و مصرف بي‌رويه منابع مختلف كشور اشاره كردند و فرمودند اسلام عزيز و همه عقلاي عالم، بر اين نكته تاكيد مي‌كنند كه مصرف بايد مدبرانه و عاقلانه مديريت شود
رهبر معظم انقلاب اسلامي در پيام نوروزي تاكيد كردند كه همه ما بخصوص مسوولان قواي سه‌گانه، شخصيت‌هاي اجتماعي و آحاد مردم بايد در سال جديد در مسير تحقق اين شعار مهم، حياتي و اساسي  يعني «اصلاح الگوي مصرف در همه زمينه‌ها» ، برنامه‌ريزي و حركت كنيم تا با استفاده صحيح و مدبرانه از منابع كشور، مصداق برجسته‌اي از تبديل احوال ملت به نيكوترين حال‌ها، ظهور و بروز يابد.
بخش راه و ترابري و حمل و نقل با توجه به گستره‌اي كه تحت‌پوشش دارد، مي‌تواند يكي از نخستين اولويت‌هاي اصلاح الگوي مصرف باشد.
نگارنده در اين مطلب به اصلاح الگوي مصرف با نگاه ويژه به حامل‌هاي انرژي شامل بنزين، نفت گاز و برق پرداخته است، هر چند كه اصلاح الگوي مصرف در بخش بهره‌وري نيروي انساني، ارائه آموزش‌هاي ناكارآمد يا استفاده نكردن ازآموزش هاي داده شده، برگزاري جلسات و همايش‌هاي تشريفاتي و بدون نتيجه اجرايي و عملياتي، طولاني شدن اجراي پروژه‌ها و استفاده نكردن از امكانات دستگاهي و سازمان‌ها و ظرفيت‌هاي موجود را مي‌توان از ديگر مصاديق اسراف تلقي كرد.
سياست‌گذاري و تدوين برنامه‌هاي بهره‌وري انرژي در تمامي زيربخش‌هاي اقتصادي يكي از مهم‌ترين مباحث مطرح در دولت و مجلس در طول 2 دهه گذشته بوده است.
تدوين مناسب سياست‌ها و برنامه‌هاي بهره‌وري انرژي نيازمند شناسايي دقيق مولفه‌هاي موثر است. يكي از بخش‌هاي مهم مصرف انرژي بخش حمل و نقل كشور است. اين بخش حدود 27 درصد كل  انرژي كشور را به خود اختصاص داده كه پس از بخش خانگي و تجاري كه حدود 40 درصد كل  انرژي را مصرف مي‌كند، دومين بخش پرمصرف انرژي كشور و اولين بخش از لحاظ ارزش مالي است.
همچنين اين بخش با اختصاص دادن 55 درصد مصرف فرآورده‌هاي نفتي مايع، بزرگ‌ترين مصرف‌كننده اين فرآورده‌هاي نفتي است. بخش حمل و نقل در ساليان اخير از رشد مصرف فزاينده‌اي برخوردار بوده است. تقاضاي بسيار بالاي خودرو در دهه‌هاي 1370 و 1380 موجب شده هر ساله مبلغ هنگفتي بابت واردات بنزين و نفت گاز از منابع مالي كشور هزينه شود.
مصرف بنزين و نفت گاز بخش حمل و نقل در سال 1385 به ترتيب 27 و 17 ميليارد ليتر بوده است كه ارزش آن حدود 20 ميليارد دلار و يارانه پرداختي از طرف دولت حدود 5/16 ميليارد دلار بوده است.
مصرف بنزين طي سال ‌هاي اخير با رشدي حدود 10 درصد به 74 ميليون ليتر در روز در سال 1385 رسيد كه براي جلوگيري از اين اسراف ، اصلاح نظام قيمت گذاري ، تعيين استانداردهاي موردنياز متناسب با استانداردهاي روز جهاني ، استفاده از انرژي‌هاي جايگزين به منظور حفاظت از محيط ‌زيست و كاهش هزينه‌ هاي ملي ، خروج وسايل نقليه فرسوده، بهبود مديريت ترافيك ، كاهش تقاضاي سفرها و ارتقا و بهبود سطح خدمات‌رساني سيستم‌هاي عمومي و مديريت منابع مالي از سوي وزارت نفت پيشنهاد شده است.
همچنين عدم تناسب توسعه جاده‌ها با تعداد خودروهاي اضافه شده و ناهماهنگي و نداشتن مديريت واحد ترافيك كه منجر به افزايش ترافيك و نهايتا افزايش مصرف سوخت مي‌شود ، عدم توسعه بهره‌برداري از سيستم‌هاي هوشمند كنترل ترافيك نظير تابلوهاي متغير خبري و تجهيزات كنترل هوشمند تقاطع‌ها و تقاضاي زياد خودرو در كنار قيمت‌هاي نازل سوخت، بزرگ‌ترين عوامل در افزايش سريع مصرف بنزين در سال‌هاي اخير در كشور بوده است.
قيمت‌هاي فروش بنزين در داخل كشور در سال 1385 حدود 6 برابر ارزان‌تر از نرخ جهاني بوده است. شايد بتوان گفت استفاده از جاده‌هاي بسيار ارزان و رايگان نيز مي‌تواند دليل مكمل ديگري براي اين مساله باشد.
همچنين فرهنگ حاكم بر جامعه نيز با توجه به وجود منابع عظيم نفت و گاز يكي از عوامل موثر بر تقاضاي انرژي در اقتصاد و بخش حمل و نقل به شمار مي‌رود.
وجود اين ذخاير سرشار در كشور گاهي اين تلقي را به وجود آورده است كه صرفه‌جويي در مصرف انرژي چندان ضروري نيست؛ در صورتي كه بايد از اين مساله به عنوان يك مزيت نسبي براي كشور در جهت رشد بخش‌هاي مختلف اقتصادي استفاده كرد. لزوم سهيم بودن نسل‌هاي آينده در ذخاير انرژي كشور و احياي فرهنگ صرفه‌جويي و پرهيز از اقدامات مسرفانه در مقوله مصرف انرژي مي‌تواند در اين خصوص راهگشا باشد.
بدون شك حذف تدريجي يارانه‌هاي سوخت و افزايش همزمان كارايي و عملكرد سيستم حمل و نقل عمومي با افزايش و گسترش حمل و نقل ريلي و بهينه‌سازي سيستم حمل و نقل عمومي جاده‌اي مي‌تواند سبب كاهش استفاده از خودروهاي شخصي و جلوگيري از استفاده مسرفانه سوخت شود.
حمل و نقل ريلي برون‌شهري يكي از روش‌هاي بسيار مناسب جهت جابه‌جايي انبوه بار و مسافر است كه در كشورهاي پيشرفته، سهم قابل توجهي از جابه‌جايي‌ها را به خود اختصاص داده است.
حمل و نقل ريلي داراي مزايايي نظير ايمني بالا، رفاه و آسايش بيشتر مسافران، عوارض كمتر زيست محيطي، امكان افزايش سرعت در ترابري مسافري و رقابت با حمل و نقل جاده‌اي و هوايي و مصرف بسيار كمتر انرژي در حمل بار نسبت به جاده است؛ به صورتي كه مصرف سوخت به ازاي هر تن كيلومتر بار روي جاده 30 ميلي‌ليتر و بر روي ريل 5 ميلي‌ليتر است.
با وجود اين مزايا ، متاسفانه در كشور حمل و نقل ريلي با توجه به زيرساخت‌ها و ناوگان، سهم ناچيزي در جابه‌جايي‌ها دارد و لازم است توجه جدي به توسعه و گسترش اين شيوه حمل و نقل در كشور مبذول شود.
بر اين اساس نيز وزارت راه و ترابري حمايت از برقي كردن راه‌آهن را در دستور كار خود قرار داده است. همچنين نوسازي ناوگان بويژه ناوگان باري و استفاده بيشتر از ظرفيت حمل و نقل باري ريلي مي‌تواند در كاهش مصرف حامل‌هاي انرژي مفيد باشد.
 

ارائه‌ی هدفمند يارانه‌ها سياستی است كه دولت اتخاذ می‌كند تا مصرف‌كننده‌‌ی كالا را در مصرفش ياری كند و كمتر هزينه پرداخت كند و قدرت خريدش بالا بيايد يا توليدكننده برای توليد كمتر هزينه كند. دليل منطقی آن‌هم اين است كه كمكی برای برخی اقشار كه مستحق دريافت آن هستند، لازم است. اين هم مبنای دينی دارد - چون اگر خمس و زكات را هم به غير اهلش بدهيد، ذمه‌تان بری نمی‌شود- و هم منشأ علمی و تخصصی. در اقتصاد ثابت می‌كنيم كه وقتی تخصيص به جايش داده شود، به رفاه اجتماعی كل خواهد افزود. اين موضوع منطق تجربی هم دارد و كشورهايی كه موفق شدند، يارانه‌ها‌شان هدف‌مند بوده است.

يارانه‌های عام مثل نان و بنزين در ايران اصلاً هدف‌مند نيستند. در مورد نان هرچه درآمد كمتر است، مصرف نان بيشتر است؛ پس يارانه را بيشتر فقرا مصرف می‌كنند. اما درباره‌ی بنزين هرچه درآمد بالاتر است، مصرف هم بيشتر است؛ پس اغنيا بيشتر مصرف می‌كنند. بنابراين قطع اين دو يارانه‌ی عام، دو اثر متفاوت دارد. در اولی بيشتر به فقرا فشار می‌آيد و در دومی بيشتر به اغنيا كه خيلی مهم نيست. يك حكم برای همه‌ی يارانه‌ها قابل صدور نيست. بايد كاملاً اقتضائی و متناسب با شرايط تصميم بگيريم.

در كالاهای ضروری، افزايش قيمت باعث كاهش مصرف چندانی نمی‌شود. قيمت نان را ببريد بالا، مردم از چيزهای ديگرشان می‌زنند و نان را می‌خرند. قيمت دارو را ببريد بالا، مردم از چيزهای ديگرشان می‌زنند و دارو را می‌خرند. چرا؟ برای اين‌كه كشش قيمتی دارو از نوع پايين و حساسيت مصرف كننده در برابر قيمت آن كم است. بنزين و گازوئيل هم از همين قبيل هستند. كلاً انرژی كم‌كشش است. چون مردم نمی‌توانند از مصرفش به راحتی صرف نظر كنند. كم و زياد دارد ولی در همه جوامع اين‌گونه است. اگر كالای جانشين وجود داشته باشد، حساسيت بالا می‌رود. اگر وسيله‌ی حمل و نقل عمومی باشد، من راحت ماشينم را در پاركينگ می‌گذارم و با اتوبوس سر كارم می‌روم. اين‌جا كشش بالا می‌رود، چون اين كالا يا خدمات، جانشين دارد.

تحلیلی از عوامل مؤثر بر الگوی مصرف
فرید سیدربیع*
چكیده
این مقاله با مروری به چند مطالعه انجام شده در مورد الگوهای مصرف در چند كشور طی دو دهه‌ی اخیر می‌خواهد ضمن روشنتر كردن وجوه جامعه‌شناختی الگوهای مصرف، به برخی از عوامل مهم اثرگذار بر شكل‌گیری و تحول آن‌ها اشاره كند. مطالعات فوق نشان می‌دهد كه در میان عوامل اثرگذار بر الگوهای مصرف، پایگاه اجتماعی و سبك زندگی، آثار تعیین‌كننده‌تری نسبت به سایر عوامل دارند.
مقدمه
نگاهی به مطالعات انجام شده در بسیاری از كشورها در دهه‌ی اخیر نشان میدهد كه الگوهای مصرف یا سبك‌های مصرف پدیده‌هایی ساده و صرفاً تحت‌تأثیر علائق، خواسته‌ها، توانایی‌ها و امكانات افراد نیستند بلكه پدیده‌هایی پیچیده و چند‌وجهی‌اند كه ارتباطات معناداری با عوامل و متغیرهایی چون طبقه‌ی اجتماعی، قشر اجتماعی، نوع كالاهای مصرفی (مادی و فرهنگی)، سبك زندگی، درآمد، پایگاه اجتماعی، ارزش‌های اجتماعی، الگوهای مصرف مرجع، متغیرهای زمینه‌ای و سطح توسعه‌ی كشور دارند.
این مطالعات حاكی از آن است كه "شیوه‌های مصرف"، تنها به سلیقه‌ها و علائق و توانایی‌ها و امكانات فردی وابسته نیست تا به تعداد هر فرد یا گروه اجتماعی یك شیوه‌ی مصرف وجود داشته باشد بلكه ساختارمند و "الگویی" است كه هم شكل‌گیری آن تابعی از شرایط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی یك جامعه است و هم تغییرات آن با توجه به تغییر شرایط فوق به وقوع می‌پیوندد. مطالعات در مورد الگوهای مصرف برای شناخت روابط معنادار آن‌ها با یك یا چند متغیر جامعه‌شناختی دیگر و دست‌یابی به اطلاعات درست از همه‌ی ابعاد آن، و نیز تغییرات انجام گرفته در آن‌ها به موازات تغییرات در متغیرهای فوق و نیز درك و شناخت قواعد حاكم بر حفظ و تغییر الگوهای مصرف در یك جامعه‌ی آماری معین صورت گرفته است و این قبیل مطالعات در سه مقوله‌ی "ظهور"، "بقاء"و "تحول" الگوهای مصرف صورت میپذیرد و این‌گونه تلاش‌ها كماكان ادامه دارد.
ما در این مقاله می‌خواهیم به‌طور مختصر تحلیلی از ماهیت پدیدارشناختی الگوی مصرف و نیز برخی از عناصر اصلی شكلدهنده‌ی به آن با ارائه‌ی نتایج برخی از تحلیل‌های آماری مستند به پژوهش‌های انجام گرفته در دو دهه‌ی اخیر به دست دهیم و ضمن یك نتیجهگیری اجمالی و سریع، پیشنهادهای خود را برای مطالعه‌ی جدیتر و رهیابنده‌تر به علل حفظ و تغییر الگوهای مصرف در جامعه‌مان طرح كنیم.
بحث درباره‌ی الگوی مصرف
اگر این فرضیه را بدیهی تلقی كنیم كه هیچ انسان سالمی، عملی "غیرعقلانی" انجام نمیدهد و عمل عقلانی را به این معنا تعبیر كنیم كه عبارت از عملی است كه موازنه‌ی هزینه-فایده‌ی آن مثبت است، این سؤال به میان خواهد آمد كه چرا بعضی از افراد، گروه‌ها و قشرها و یا طبقات اجتماعی، الگوی مصرف آن‌ها به گونه‌ای است كه از دید یك ناظر (مثلاً دولت یا حكومت) موازنه‌‌ی هزینه-فایده‌ی آن منفی است و به اصطلاح، آن الگو یك "الگوی مصرف بد" است. این تعبیر دال بر این انگاره است كه آن ناظر این موازنه‌ی هزینه- فایده مترتب بر یك یا چند نوع از الگوهای مصرف را منفی ارزیابی می‌كند و در نتیجه آن را یك عمل "غیرعقلانی" تلقی می‌نماید. فرضیه‌ای مستتر در این تلقی وجود دارد و آن این است كه "میزان درآمد و منابع مصرف، ضریب تأثیر بسیار بالا و تعیین‌كننده‌ای برای احتساب عقلانی یا غیرعقلانی بودن یك یا چند الگوی مصرف دارد."
 
از این نگاه، الگوی مصرف بد، الگوی مصرفی است كه عمل به آن توسط فرد یا گروه یا جماعتی صورت می‌گیرد كه منابع درآمدشان و توانایی آن‌ها در پرداخت هزینه‌ها بسیار كمتر از فواید و نتایج الگوی مصرف است و در نتیجه موازنه‌ی هزینه-فایده مترتب بر آن الگوی مصرف، منفی است و بنابراین اتكاء بر آن الگوی مصرف عملی غیرعقلانی است.
برای روشن شدن مسأله و میزان صحت و سقم انگاره‌ی فوق، نگاهی اجمالی به چند مطالعه‌ی انجام شده در مورد الگوهای مصرف در دو دهه‌ی اخیر می‌كنیم.
الگویی بودن شیوه‌ی مصرف
نگاهی به مطالعات انجام شده در مورد شیوه‌های مصرف این نظر را تقویت می‌كند كه شیوه‌ی مصرف، یك طریقه‌ی مصرف الگویی و مدل‌واره است. الگویی بودن شیوه‌ی مصرف به این معناست كه انتخاب كالاهای مصرفی مادی و فرهنگی اگرچه یك انتخاب شخصی است و فرد مستقیماً و با اراده و خواست خود در میان كالاهای مصرفی دست به انتخاب می‌زند و آن فرد با توجه به درآمد و امكانات مالی، قدرت خرید، قیمت كالا، ذوق و سلیقه و علائق‌اش و نیز ارزش‌هایی كه به آن‌ها اتكاء و باور دارد دست به انتخاب می‌زند اما از آن‌جا كه "انتخاب شخصی" تحت‌تأثیر عوامل و متغیرهای اجتماعی‌ای چون متغیرهای اجتماعی -دموگرافیك (سن، جنس، محل تولد، نوع شغل و...) و متغیرهای سبك زندگی، پایگاه اجتماعی، طبقه‌ی اجتماعی، قشربندی اجتماعی و سایر متغیرهای اجتماعی اثرگذار بر شیوه‌ی تفكر، احساس و رفتار فرد است.
بنابراین انتخاب‌های شخصی وجه اجتماعی-فرهنگی پیدا می‌كنند و در یك جامعه و متن یك فرهنگ، انتخاب‌های شخصی مدل‌واره و الگویی می‌شوند و در یك جامعه انواعی از الگوهای مصرف كه جنبه‌ای اجتماعی دارند نه فردی وجود دارند و تغییرات در الگوهای مصرف تابعی از تغییرات در عوامل شكل‌دهنده و ابقاءكننده‌ی الگوهای مصرف در آن جامعه است. در نتیجه این فرض جدی می‌نماید كه "در یك جامعه‌ی آماری معین و در داخل افراد متعلق به یك قشر اجتماعی و پایگاه اجتماعی معین، تنها چند نوع الگوی مصرف وجود دارد و همه انتخاب‌های شخصی كالاهای مصرفی مادی و فرهنگی در تبعیت و تحت‌تأثیر الگوهای مصرف غالب بر آن جامعه‌ی آماری معین صورت می‌گیرند".
از آن‌جا كه میان انتخاب‌های شخصی افراد متعلق به یك جامعه‌ی آماری معین شباهت‌ها و تفاوت‌ها معنادار است، در نتیجه این نظر را كه شیوه‌ی مصرف كالاها الگویی است تقویت می‌كند.
در پژوهش انجام گرفته در آمریكا در سال 2007 برای بررسی رابطه‌ی میان پایگاه اجتماعی و مصرف فرهنگی، یكی از نتایج حاصل از این پیمایش از این قرار بود كه مصرفكننده‌های كالاهای فرهنگی در داخل شمار كوچكی از الگوهای قابل تشخیص دسته‌بندی می‌شوند. (آلدرسون، ژونیسبه، هكوك- 2007 : 6 تا 18) همچنین پژوهش‌گران توانسته‌اند از حیث متولوژیك شیوه‌های مصرف را با اتكاء تئوریك به یكی از نظریه‌های سنخ‌شناسانه به‌عنوان نظریه‌ی "همه چیزخوار- تكچیزخوار " با تحلیل‌های آماری تبیین كنند. (همان) این امر نیز عامل تقویت‌كننده‌ی الگویی و مدلواره بودن شیوه‌های مصرف بوده است.
شیوه‌های مصرف كالاهای فرهنگی در یك پژوهش دیگر در انگلستان در سال 2006 با الگوسازی متدولوژیك توسط پژوهش‌گران در رابطه با پایگاه اجتماعی، درآمد و طبقه اجتماعی مورد بررسی و آزمون قرار گرفت و رابطه‌ی معنادار متغیرهای فوق با شیوه‌های مصرف مدل‌واره شده اثبات گردید. (وینگ چان، گلدروپ-2006: 8 تا 11)
در پژوهش دیگری كه در ژاپن در سال 2006 در مورد شیوه‌های تعدیل میزان مصرف در سال 1995 انجام گرفت، نتایج نشان دادند كه تعدیل‌های ارادی در میزان مصرف، الگویی و مدل‌واره بوده‌اند. (نانسایی، اینابا، كاگاوا، موریگوچی- 2007: 9 تا 11)

.
منابع:
1. گیدنز، آنتونی (1373)، «جامعه‏شناسی»، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، چاپ اول.
2. Nansai.K ,Inaba.R, Kagava.sh, Moriguchi.Y. Identifying common features among household consumption patterns. Optimized to minimize specific environmental burdens. Journal of cleaner production 16 (2008) 538-548.
3. Alderson. A. S,Jurisbai. A, Heacock.I, Social Status and cultural consumption in the united States. Pretics 35 (2007) 191-212
4. Florence.P.V, Jolibert.A.social Values, A.I.O., and consumption patterns. Journal of Business Research 20,109-122 (1990).
5. Chan.T.W, Goldthrope.J.H. social stratification of cultural consumption Across Three Domains: Music, Thearre, Dance and Cinema, and Visual Arts. Stanford university press. Chapter 1(2006).

مجموعه‌ خدمات امروزي را مي‌توان با IT به مردم ارائه كرد؛ با استفاده از اينترنت براي پرهيز از نامه‌نگاري‌هاي اداري مي‌توان در زمان و هزينه صرفه‌جويي كرد به شرط آنكه زيرساخت‌هاي استفاده از اينترنت براي همگان و در تمام نقاط كشور فراهم شود.




محمد غفاري در گفت‌وگو با ايسنا اظهار كرد: نقش IT در اصلاح الگوي مصرف بسيار موثر است، در بررسي‌هايي كه در يكي از ايالت‌هاي هند انجام داديم، متوجه شديم انجام ساده‌ترين امور در اين ايالت به صورت IT محور و با هزينه كم صورت مي‌گيرد. به طور مثال صدور و پرداخت قبوض به صورت الكترونيكي انجام مي‌شود و ضمن مكانيزه كردن اين فرآيند كل عمليات به بخش خصوصي واگذار شده است.

او تصريح كرد: در محاسبه‌اي كه با وزارت نيرو داشتيم، صدور و توزيع هر قبض حدود هزار تومان است كه با مكاينزه كردن اين فرايند، مبلغ به ميزان 200 تومان كاهش پيدا مي‌كند. در ايالتي كه مورد بررسي قرار گرفته بخش خصوصي به ازاي خدمتي كه انجام مي‌دهد هيچ مبلغي را به قبض اضافه نمي‌كند.

او افزود: آنها با يك پنجم هزينه‌اي كه دولت مي‌پرداخت، سرويس را به صورت IT محور ارائه مي‌دهند. اين هزينه را از دولت مي‌گيرند و چهار پنجم هزينه نيز براي دولت به عنوان صرفه‌جويي در مصرف بودجه باقي مي‌ماند. غفاري اظهار كرد: اجراي اينچنين طرحي در شهرهاي شلوغ باعث كاهش تردد در نتيجه كاستن از هدر رفتن وقت و سوخت و تصادفات ناشي از سفرهاي غيرضروري مي‌شود. البته با فرهنگ‌سازي مي‌توان درست مصرف كردن را نهادينه كرد اما اجراي طرح‌هاي IT محور همچون شهر الكترونيكي، دولت، آموزش الكترونيكي، سلامت و تجارت الكترونيكي با همكاري وزارتخانه‌هايي چون ICT مي‌تواند باعث كاهش مصرف در تمام زمينه‌هاي مطرح شده باشد.

به گفته‌ي او زماني كه اين طرح‌ها را براي مسوولان توضيح مي‌دهند، مورد قبول واقع مي‌شود اما زمان اجرا به دلايل مختلف كاري از پيش نمي‌رود. در حاليكه دولت بايد با برون‌سپاري و ‌آزادسازي امور به دست بخش خصوصي طرح‌هاي توسعه‌يي كشور را پيش ببرد تا نتيجه در سريع‌ترين زمان ممكن حاصل شود. وي خاطر نشان كرد: بايد با نظرخواهي از كارشناسان IT درباره‌ اين كه چطور مي‌توان از پيچ و خم‌هاي زندگي مردم با فناوري اطلاعات گذشت و آن‌ها را در مسيري آسوده قرار داد، به راه‌حل‌هاي صحيح رسيد. رسانه‌ها بايد به صحبت‌هاي كارشناسان بها بدهند و نتايج را به سمع و نظر دولت برسانند. به اين ترتيب دولت مي‌تواند بخشي از وقت و ذهن خود را به موضوع فن‌آوري اطلاعات اختصاص دهد.

او معتقد است: با توجه به نام‌گذاري امسال به نام اصلاح الگوي مصرف، در اين كه كشور ايران با مساحت زياد و جمعيت بالا، انجام اين مهم به شرطي اجرايي مي‌شود كه در اساس پذيرفته شود نه اينكه به صورت تشريفاتي ديده شده و اجراي آن در حد شعار باشد.

مجلس مي‌تواند با وضع قوانين و الزامات قانوني استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات را در سال 88 به نتيجه برساند حتي اگر رسيدن به اين مهم در بلندمدت عملي شود.




خسرو سلجوقي - كارشناس فناوري اطلاعات - در گفت‌وگو با ايسنا با بيان اين مطلب گفت: توجه به فناوري اطلاعات مي‌تواند از برنامه‌هاي نامزدهاي رياست جمهوري در انتخابات پيش رو باشد و با توجه به اينكه امسال اصلاح الگوي مصرف نامگذاري شده است هر كدام از كانديداها بايد جايگاه فناوري اطلاعات را در برنامه‌ خود تبيين كنند.

وي با تاكيد بر اينكه بعد از انتخابات بايد شاهد جهش فناوري اطلاعات بود مگر اينكه اصلاح الگوي مصرف تنها يك شعار باشد، افزود: براي خروج از حالت كلي‌گويي بايد قواي سه‌گانه و مجمع تشخيص مصلحت نظام برنامه‌هاي خود را به صورت كمي تبيين كنند. به طور مثال مشخص باشد كه هر وزارتخانه در سال 88 چند درصد از فعاليت‌هاي خود را به وسيله فن‌آوري اطلاعات بايد انجام دهد و در مرحله بعد اعداد و ارقام پايش شود؛ در غير اين صورت با كلي‌گويي در پايان سال نمي‌توان ميزان موفق بودن و يا نبودن آن را مشخص كرد.

به گفته سلجوقي اداره‌ها، مدعي انجام كار به وسيله فناوري اطلاعات و به صورت الكترونيكي هستند و بعضا خاموش و روشن‌ كردن رايانه را جزئي از اين پروسه مي‌دانند در حالي كه برنامه زمانبندي و كمي كه شامل درصد و زمان اجراي عمليات‌ها به صورت الكترونيكي باشد در ادارات موجود نيست.

غلامرضا حسين‌زاده مدير يكي از نمايندگي‌هاي خدمات پس از فروش لوزام خانگي سردكننده استان چهارمحال و بختياري نيز در گفتگو با خبرنگار فارس در شهركرد با تأكيد بر استفاده مردم از كالاهاي استاندارد داخلي گفت: حمايت از كالاهاي داخلي، توليدكنندگان كشور را به توليد كالاي با كيفيت و مطابق با استانداردهاي جهاني تشويق مي‌كند و هم اينكه به گردش پول در كشور كمك مي‌كند و از سوي ديگر سهم بسزايي در اصلاح الگوي مصرف مي‌گذارد.
وي افزود: استفاده از كالاي نامرغوب و فاقد استاندارد نه تنها هزينه‌هاي خانوار را دوچندان مي‌كند و مصرف انرژي را افزايش مي‌دهد بلكه توليدكننده را نيز به توليد كالاي نامرغوب و فاقد استاندارد تشويق مي‌كند.
حسين‌زاده تصريح كرد: بي‌توجهي مردم به كالاهاي فاقد استاندارد، مهم‌ترين كمك به توسعه استاندارد است كه تحقق اين امر نيازمند فرهنگ‌سازي گسترده و تبليغات وسيع دارد.

مشکلي که امروزه ما درباره اصلاح الگوي مصرف با آن مواجه هستيم در حالت اول نبود شناسايي و اطلاعات کافي درخصوص فعاليت هايي است که نيازمند اصلاح الگو هستند. در حالت دوم نحوه چگونگي اصلاح اين الگو، در مواقع پايين بودن راندمان آن فعاليت است. براي حل اين مشکلات چه بايد کرد؟ آيا در اين حالت سيستم هاي مديريتي و استانداردهاي روز دنيا از جمله ISO9001:2008 مي تواند در اين زمينه به ما کمک کند؟استانداردهاي مديريتي از جمله استانداردهايISO9001:2008، استانداردهايي هستند که چه در بخش صنعت و چه در بخش خدمات و حتي خانواده ها کاربرد دارند و به طور کلي هر کس و در هر موقعيتي مي تواند از آن بهره ببرد، به طوري که حتي يک راننده تاکسي نيز توانسته در کشور ايتاليا آن را دريافت کند.يکي از اهداف مهم اين استاندارد که نقش مديريتي را در خانواده ها، سازمان ها و جامعه ايفا مي کند، افزايش بهره وري و راندمان در بخش هاي مختلف يک خانواده، سازمان و در نهايت جامعه است که در حقيقت بهينه سازي منابع و در نهايت و در صورت نياز اصلاح الگو را بيان مي کند.براي آشنايي بيشتر با اين استاندارد و نقش آن در اصلاح الگو از توجه و تمرکز اين استاندارد، جهت شناسايي فرآيندها در خانواده ها، سازمان ها و جامعه شروع مي کنيم. اين استاندارد در آغاز تاکيد بر اين دارد که ابتدا بايد فرآيندهاي موجود در خانواده ها و سازمان ها شناسايي شوند سپس تعامل و تعالي آنها مشخص شود. حال فرآيند چيست؟از ديدگاه استاندارد هر فعاليتي که از پاره يي منابع انساني و نرم افزاري و در کنار آن سخت افزاري استفاده کند و داده ها را به عنوان اطلاعات ورودي پردازش و به نتايج خروجي تبديل کند، فرآيند گفته مي شود. ما فرآيند را با يک مثال ساده در خانواده ها تشريح مي کنيم و آن هم عمليات گرم کردن آب مورد نياز براي مصارف داخلي يک واحد ساختماني است که ما آن را مي توانيم به عنوان يک فرآيند در نظر بگيريم. ورودي اين فرآيند آب سرد بوده و در نهايت با عمليات و پردازشي که صورت گرفته، آب گرم به صورت خروجي به وجود آمده است. هر فرآيندي يک هدف را دنبال مي کند و همچنين هر فرآيندي بايد از پاره يي منابع استفاده کند تا بتواند عمليات و پردازش را انجام دهد و منابع نيز خود مي توانند به دو صورت 1- منابع سخت افزاري و نرم افزاري 2- منابع انساني تقسيم بندي شوند. درخصوص فرآيند مذکور، منابع سخت افزاري وجود يک شوفاژخانه و تاسيسات آن يا آبگرمکن است و درخصوص منابع نرم افزاري مي توان به نحوه تنظيمات اين وسايل اشاره کرد و همچنين در مورد منابع انساني مي توان به فردي که راه اندازي و نگهداري اين سيستم را بر عهده دارد، اشاره کرد.در مرحله اول ما اين فرآيند را شناسايي کرده ايم زيرا فعاليتي است که ورودي و خروجي داشته و از پاره يي منابع نيز استفاده مي کند. وليکن کار ما در اين مرحله تمام نمي شود، زيرا هنوز بهره وري و راندمان اين فعاليت مشخص نيست.براي اين کار بايد شاخصي مشخص شود و پيرو آن شاخص فرآيند مورد تجزيه و تحليل قرار گيرد. ذکر اين نکته بسيار ضروري است که انتخاب شاخص بسيار مهم است، به طوري که نتايج آن در تصميم گيري ما موثر است. ما مي توانيم يک يا چند شاخص را براي يک فرآيند در نظر بگيريم. به عنوان مثال براي فرآيند مذکور مي توانيم شاخص مقدار ليتر آب گرم شده (60 درجه سانتي گراد) در طول يک ماه را در نظر بگيريم. نکته مهم اين است که آيا اين شاخص مي تواند به فرآيند ما کمک کند؟ در حالت اول ما به هدف فرآيند يعني گرم کردن آب به 60 درجه رسيده ايم و ورودي ما به خروجي تبديل شده است وليکن با چه قيمتي و صرف چه منابعي؟اين حالت مبهم به ما نشان مي دهد انتخاب شاخص فرآيند ما درست نيست، به طوري که کمکي به اندازه گيري فرآيند و تحت کنترل درآوردن آن نمي کند لذا بايد شاخص مورد نظر را تغيير دهيم. در اين حالت مي توانيم از شاخص مقدار ليتر آب گرم شده نسبت به انرژي مصرف شده (سوخت گاز و“) در طول يک ماه استفاده کنيم. که در اين حالت هر چقدر مقدار عددي شاخص ما کمتر باشد، ما به نتيجه بهتري در فرآيند رسيده ايم ولي اگر مقدار عددي شاخص فرآيند بيشتر از حد نرمال و طبيعي باشد (اين حالت و عدد نرمال را مي توانيم در طول روند چندماهه به دست آوريم يا از مقاديري که ديگران با تجربه و تحقيق به دست آورده اند استفاده کنيم) بايد الگوي مصرف را اصلاح کرد، زيرا از حد طبيعي خارج شده است. بنابراين در حالت اول انتخاب شاخص مهم است و در حالت دوم تجزيه و تحليل و پايش روند آ ن در طول يک زمان مشخص.با مثال ساده فوق به اين نتيجه مي رسيم که با انتخاب يک شاخص مناسب در هر فرآيند مي توانيم آن فرآيند را تحت کنترل درآوريم و در حالت هاي نامناسب آن را اصلاح کنيم.طريقه اصلاح الگو نيز از مواردي است که نياز به بررسي دارد. به عنوان مثال يکي از دلايلي که ممکن است افزايش عددي شاخص مثال گرم کردن آب را داشته باشيم، روشن ماندن شوفاژ خانه و آبگرمکن در مواقع غيرضروري و زماني که خانواده ها بيرون از منزل هستند، باشد يا دلايل ديگر. از اين گونه فرآيندها در خانواده به مثال هاي زيادي مي توان اشاره کرد از جمله فرآيند خريد که يکي از ورودي هاي آن مي تواند مقدار اقلام مورد نياز در خانه و خروجي آن مقدار مواد و اقلام خريداري شده باشد. براي انتخاب شاخص به اين نکته توجه کنيد که در بعضي از خريدها از جمله نان اسراف هاي زيادي مي شود، زيرا بيشتر از مقدار مورد نياز خانواده خريد صورت مي گيرد و در نهايت مقدار اضافه فاسد شده و بايد دور ريخته شود. از مواردي که بايد به آن اشاره کرد و آن را در نظر گرفت، مدارک و سوابق پشتيبان در هر فرآيند است، به طوري که در مثال يک اين مدارک و سوابق پشتيبان دستورالعمل و روش هاي کار با آبگرمکن يا شوفاژخانه است و در مثال دو ليست مقدار مواد خريداري شده است.با الهام گرفتن از اين گونه استانداردهاي مديريتي از جملهISO9001:2008 به راحتي مي توانيم فرآيندهاي موجود در خانواده را شناسايي کنيم، سپس براي فرآيندهاي مشخص شده شاخصي را در نظر بگيريم و آن شاخص را مورد تجزيه و تحليل و پايش قرار دهيم و در صورت روند و مقدار نامناسب آن فرآيند را اصلاح کنيم که همان اصلاح الگوي مصرف است. اين استانداردها را مي توانيم براي هر سازماني بسط و گسترش دهيم، به طوري که هم اکنون در خيلي از سازمان ها در حال اجرا است وليکن تنها چيزي که در اکثر سازمان ها رعايت نمي شود مبحث تجزيه و تحليل آن و در صورت بروز مشکل و روند نامناسب، يافتن راهکارهاي مناسب است.

مدیریت صحیح مصرف

مهترین راه حل برا استفاده بهینه انرژی وبرق استفاده از یارانه ها در محل مناسب آن است. با انرژی ارزان و رایگان نمی توان مصرف را به سمت استفاده بهینه هدایت کرد .با حذف یارانه ها به این شکل باید آن را برای تحقق عدالت اجتماعی وبرای اقشار کم در آمد مصرف کرد.

اعمال تعرفه پله ای یا تصاعدی مهمترین راه کار صنعت برق برای تامین مصرف عادلانه و بهینه برق است.این الگو استفاده وزارت نیرو برای پرداخت یارانه چه بهتر که برای انشعاب یا دیمانند به مشترکین عادی ارائه شود.وراه کارهایی که باید مورد بررسی دقیق قرار گیرد.

با وضعیت موجود يكي از اهداف اصلي مديريت انرژي بالا بردن هر چه بيشتر ضريب بار و نزديك كردن آن به عدد يك است . از آنجا كه عامل ديماند در هزينه برق نقش مهمي ايفا مي كند و هر چه ديماند بالاتر رود هزينه بيشتر خواهد شد لذا تصحيح ضريب بار به معني مصرف كردن حداكثر انرژي ممكن در حداقل ديماند است كه در نتيجه كاهش قابل ملاحظه اي را در هزينه برق موجب مي گردد .

از عوامل متعدد ، موارد زير كه از سو مديريت ناصحیح مصرف انرژي در صنايع ناشي مي شود را مي توان ذكر كرد :

-عدم رعايت برنامه صحيح بهره برداري

- عدم استفاده منطقي از ظرفيت كامل تجهيزات كارخانه

- راه اندازي بي بار بعضي قسمت ها

-افزايش مصرف برق تجهيزات به علت خرابي و صحيح كار نكردن آنها

ضروري است در هر كارخانه ، مستقل از اينكه توليد برق در كشور كافي باشد يا نباشد ، در اين مورد اقدام لازم به عمل آيد تا از مصرف بي رويه انرژي الكتريكي خود داري شود

در مجموع تجربيات موجود نشان مي دهد در بسياري از كارخانه ها با جابجايي مصارف از ساعت هاي پيك بار شبكه به ساعت هاي ديگر امكان توليد اسمي عملي خواهد بود . جابه جايي نوبت هاي كاري و يا انتقال مصارف عمده انرژي از نوبت كاري دوم به نوبت كاري سوم است . اين اقدام نه تنها از 80 درصد افزايش نرخ در پيك (چهار ساعت اول شب) جلوگيري مي كند بلكه در بردارنده 50 تا 60 درصد تخفيف نيز خواهد بود . بنابراين صنايع مي توانند با در نظر گرفتن ساير عوامل و تاثيرات تغيير نوبت كاري از اين فرصت ايجاد شده توسط وزارت نيرو و كاهش قابل توجه هزينه برق مصرفي استقبال نمايند .عامل چهارم كاهش ديماند صنايع به شيوه نوبتي در شهرك هاي صنعتي و مراكز صنعتي است كه از يك پست يا كابل اختصاصي تغذيه مي شوند . استفاده از مولدهاي اضطراري در ساعت هاي پيك روز هاي غير تعطيل است كه مي تواند در كاهش مصرف برق و كاهش پيك بار شبكه موثر و از هزينه هاي برق در ساعات پيك بكاهد . با استفاده از دستگاه آناليز مي توان به وضعيت مصرف انرژي در يك مصرف كننده پي برد . اين دستگاه كه تحليل كننده انرژي الكتريكي است روند مصرف برق شامل ماكزيمم ديماند انرژي ، ضريب قدرت ، بالانس فاز ها و غيره را اندازه گيري و ضبط مي نمايد . نمودار پارامترهاي فوق قابل انتقال به يك رايانه و چاپ با چاپگر خواهد بود . تجزيه و تحليل داده ها منجر به يافتن ديماند بهينه مورد نياز و ضريب بار كارخانه مي شود . بدين ترتيب با تصحيح ضريب بار كارخانه مي توان استفاده مطلوب از نيروي برق را ميسر ساخت .

ذخیره کننده های انرژی الکتریکی :

الکتریسیته, نه مانند گاز و آب, نمیتواند ذخیره بشود استفاده از سيستم‌هاي ذخيره‌كننده مغناطيسي انرژي نيرومند در شبكهقدرت از اهميت خاصي برخوردار است.

براي ذكر اهميت قطع برق و آثار سو آن بر صنايع مي توان عوارض زير را بر شمرد :

- كاهش كمي و كيفي محصولات توليدي

- خسارت هاي فني به تجهيزات

- افزايش قيمت كالا در بازار

- افزايش قيمت تمام شده محصول به دليل كاهش توليد

- كاهش ميزان فروش و در نتيجه تحمل زيان هاي مالي به كارخانه

- آثار سو اجتماعي مانند ترويج بازار سياه و احتكار و غيره

-كاهش عمر ماشين آلات

به عنوان مثال هزينه هر بار قطع شدن برق در يككارخانه اتومبيل‌سازي ماهانه 000/250 دلار بوده و اين ضرر تا زماني كه تعميرات كليدر سطح كارخانه صورت نگيرد ادامه خواهد داشت. همچنين هر قطع برق در يك كارخانه ساخت نيمههاديها بين 000/30 تا يك ميليون دلار ضرر در بر خواهد داشت. همچنين قطع برق به مدت 15 دقيقه هزينه‌اي برابر با 24/20 دلار به ازاي ميزان مصرف هر كيلووات ساعت برق بركليه كاربران كامپيوتر تحميل خواهد كرد. قطع برق براي صنايع كوچك نيز هزينه‌هايي دربر دارد كه مي‌توان مقادير آن را از كتاب استانداردهاي IEEE 1987-466 استخراج كرد. اصولاً يك سيستم قدرت درساعات مختلف شبانه‌روز داراي مصارف مختلفي است،‌بنابراين ميزان توليد انرژي بايدمتناسب با نياز مصرف‌كننده تغيير كند.

اصولاً يك سيستم قدرت درساعات مختلف شبانه‌روز داراي مصارف مختلفي است،‌بنابراين ميزان توليد انرژي بايدمتناسب با نياز مصرف‌كننده تغيير كند. استفاده از ذخیره سازهای انرژی چون Flywheel energy storage (FES)SEMES باطریها Batteries و ... اهمیت خود را نشان می دهند.
استفاده از ذخیره سازهای انرژی با ظرفیت بالا به منظور تراز ساری منحنی مصرف و افزایش ضریب بار، از اولین کاربردهای ذخیره انرژی در سیستم قدرت در جهت بهره برداری اقتصادی می باشد. ویژگی راندمان بالای SMES آن را از سایر تکنیکهای ذخیره انرژی متمایز می کند. بطور خلاصه مهم ترین قابلیت SMESجدا سازی و استقلال تولید از مصرف است که این امر مزایای متعددی از قبیل بهره برداری اقتصادی، بهبود عملکرد دینامیکی و کاهش آلودگی را به دنبال دارد.

خاموش بودن چراغ‌هاي اتاق وزير يا مدير در طول روز امري پسنديده است به شرط آن كه چراغاني مقابل ساختمان آن وزارتخانه نيز در اين صرفه‌جويي لحاظ شود.اينها از نكاتي است كه بايد هم در ارائه الگو و روش مناسب براي مصرف در نظر داشت و هم به منظور صرفه‌جويي تعريفي درست ارائه كرد.

يكي از ديگر بخش‌هاي اصلي ارائه روش مناسب براي مصرف صحيح در حوزه انرژي، بخش نفت، گاز، بنزين و گازوئيل است كه سالانه ميلياردها تومان از سرمايه‌هاي اين كشور به جاي پرداختن به آباداني و عمراني اصيل و ماندگار در اين بخش دود مي‌شود و عارضه‌هاي بسياري براي كشور ايجاد مي‌كند.

متاسفانه در اين زمينه هم تاكنون نتوانسته‌ايم روشي صحيح براي مصرف بجز تكرار مكررات كه حوزه انرژي‌هاي فسيلي نياز به تجديد روش براي مصرف دارند، ارائه كنيم. هدف همه دولت‌ها اين بوده كه در قسمت انرژي تحولي بزرگ ايجاد كنند كه هر يك با ناكامي و شكست يا موفقيتي نصفه و نيمه مواجه شده‌اند.دولت نهم با به كارگيري روش سهميه‌بندي بنزين طي 2 سال گذشته سعي در كاهش مصرف بنزين داشت، اما در عمل چنين نتيجه‌اي به دليل وجود مشكلات زيرساختي حاصل نشد.

افزايش خودروهاي عمومي، تاكسيراني، اتوبوس و قطار شهري گرچه يكي از راهكارهاي مناسب در صرفه‌جويي بنزين است، اما توزيع نامناسب آن و عدم نظارت و مديريت صحيح اين روش را با مشكلات زيادي مواجه كرده است.

به نظر نمي‌رسد افزايش قيمت، آزادسازي و روش‌هايي از اين قبيل نيز بتواند اشتهاي سيري‌ناپذير خودروهاي شخصي را در كشوري كه مردم آن به دليل نبود فرهنگ استفاده از خودرو يا عادت به استفاده از سوخت ارزان هر روز ميليون‌ها ليتر بنزين مصرف مي‌كنند، پاسخگو باشد و باز هم بايد شاهد نزاع و اختلاف دولت و مجلس درباره بودجه بنزين باشيم تا دولت بتواند براي تامين بنزيني كه روزانه بيش از 70 ميليون ليتر در كشور دود مي‌شود، هزينه كند.

نياز است كارشناسان و مديران اين بخش از مديريت انرژي كشور با تدابيري عميق‌تر و ارائه الگويي بهينه براي مصرف بنزين و افزايش فرهنگ عمومي كشور از هدرروي سرمايه ملي جلوگيري كنند.

گاز طبيعي نيز مصرفي فزاينده در كشور دارد و مصرف اين انرژي ارزان در كشور ما رو به رشد است. اگر سختي‌ها و دشواري‌هاي توليد هر مترمكعب گازي كه به آساني در خانه‌‌ها، ادارات و برخي صنايع مي‌سوزانيم براي مردم تعريف و بازگو شود يقينا هيچ شهروندي در استفاده درست و بهينه از اين حامل انرژي به خود ترديد راه نخواهد داد.

جريمه كردن، افزايش قيمت، قطع اشتراك و... روش‌هاي مقطعي و در برخي موارد ناموفق هستند، هر چند نمي‌توان به طور كلي اين روش‌ها را نيز نفي كرد، اما در كنار ديگر روش‌‌ها مي‌توان اينها را نيز به كار گرفت. نظارت صحيح بر طراحي، ساخت و مهندسي ساختمان كه همان تعريف مبحث 19 به شمار مي‌رود يكي از روش‌هاي عالي براي اصلاح الگوي مصرف انرژي در ساختمان است كه اگر به طورجدي پيگيري شود بخش عمده‌اي از اسراف و هدرروي انرژي در ساختمان جلوگيري مي‌كند.

چند سال پيش در سفري به مالزي ديدم اين كشور پرجمعيت مسلمان در جنوب شرق آسيا با به‌كارگيري روش اعمال مديريت صحيح در الگوي مهندسي و ساخت و ساز ساختمان توانسته مصرف انرژي خود را به خوبي مديريت كند. طبق نظر كارشناسان، ساخت و ساز در مناطق مختلف آب و هوايي تعاريف خاصي دارد كه متاسفانه اين الگو در ايران كمتر يا اصلا مورد توجه قرار نمي‌گيرد؛ مثلا استفاده از ساختمان شيشه‌اي در مناطق گرم نمي‌تواند الگوي مناسبي براي ساختمان در اين‌گونه مناطق باشد.

سقف كوتاه و بلند، نصب پنجره‌ها، شيشه‌ها و... هريك مقولاتي هستند كه در مهندسي ساختمان در مناطق مختلف بايد مورد توجه قرار گيرد.

با تمام اين مسائل، اصلاح الگوي مصرف نيازمند فرهنگ‌سازي پايدار است تا همه افراد جامعه خود را ملزم به يك رفتار پايدار و منطقي كه تبديل به فرهنگ عمومي شده، بدانند و امروزه در تمام جوامع صنعتي سعي بر استفاده از اين متد مي‌شود.

اين روش همان است كه مديران و مسوولان كشور نيز آن را توصيه مي‌كنند، براي مثال وزير نفت بر اجراي الگوسازي موثر در مصرف انرژي تاكيد كرده و آن را از ضرورت‌هاي اصلي امروز كشور عنوان مي‌كند.نوذري، بر شناسايي استانداردهاي مصرف سوخت در صنايع و كشاورزي تاكيد دارد و مي‌گويد: با تشكيل شوراي عالي انرژي زير نظر رئيس‌جمهور مي‌توان با مطالعه اين طرح جامع، راهكارهاي مناسبي براي مديريت مصرف سوخت در كشور ارائه كرد.

وزير نفت همچنين هدفمند كردن يارانه‌ها را بزرگ‌ترين تصميم تاريخ اقتصاد در ايران مي‌داند و مي‌گويد: با اجراي اين تصميم شجاعانه مي‌توان گام‌هاي جدي‌تري براي مصرف بهينه انرژي برداشت.با اين اوصاف، بيش از تصميم‌گيري قانوني، افزايش قيمت، جريمه قطع اشتراك يا برخورد قهري با اسراف‌كنندگان نعمات الهي، جامعه نيازمند آموزش و فرهنگ‌سازي است كه پايه‌گذاري آن در كشور ما با توجه به روحيات ملي مردم ايران كاري است بسيار آسان و تجربيات در اين زمينه نشان داده كه مي‌توان با آموزش از بسياري اتفاقات ناخرسند جلوگيري كرد و نتايج خوبي به دست آورد.

واقعيت تلخ جامعه امروز ما،اسراف و خروج از حد اعتدال در مصارف مادي و حتي گاه در سرمايه هاي معنوي است.

واژه "اسراف" با کلمه "اتراف" قرابت و همبستگي دارد.

در اين نوشتار مي کوشيم تا ضمن معناشناسي اين دو واژه ، به اختصار سرنوشت مسرفان و مترفان را از منظر قرآن و نهج البلاغه پي جوييم.

 

لغت اسراف و اتراف

در مورد لغت اسراف و اتراف لغت شناسان عرب چنين مي گويند :

الف – راغب اصفهاني : ترف که از ماده اتراف است به معني توسعه و گسترش و گسترش در نعمت .

ب – صاحب مجمع البحرين مي گويد : مترف به کسي گفته مي شود که در استفاده از لذائذ و خوشي ها زياده روي کند و وقتي مي گويند فلاني را نعمت مترف کرده يعني : او را بطغيان و عياشي واداشت .

بنابر اين اتراف يعني طغيان در سوء استفاده از نعمت و مي توان گفت مترف جنبه منفي و طاغوتي دارد .

اما درباره لغت اسراف راغب اصفهاني گويد : گرچه اسراف در انفاق مشهور است چنانکه خداوند مي فرمايد : « والَّذينَ اِذا اَنْفَقُوا لَم يُسرِفُوا » « سوره فرقان 68 » هنگاميکه انفاق مي نمايند اسراف نمي کنند . ولي در هر کاري که انسان زياده روي کند آن را اسراف مي گويند .

نحوه استعمال اسراف گاهي در کميت و اندازه است چنانکهانسان در جايي که معمول است يک تومان خرج کند 10 تومان خرج نمايد ، و گاهي در کيفيت استعمال است چنانکه انسان همان اندازه معمول را در خلافت مصلحت خرج کند .


کارشکني مترفين در برابر پيامبران

ضمن مطالعه سرگذشت پيامبران در قرآن مجيد متوجه مي شويم که گروه مترفين ( عياشان طغيانگر ) همواره در برابر پيامبران نقش خصمانه اي داشته اند خمصانهاي داشته اند چنانکه در قرآن کريم مي خوانيم : و ما اَرسَلنا في قَرْيَهٍ مٍنْ نَذيرٍ اِلاّ قالَ مُترَفوُها إنَّا بِما اَرسِلتُم بِهِ کافِرُونَ : « ما هر گاه بيم دهنده اي را ( پيامبران ) براي آگاهي اهل قريه اي فرستاديم مترفين قريه گفتند ما به آنچه که شما به آن مأموريت يافته ايد کفر مي ورزيم » .

در اين آيه مخالفت رسمي مترفين با حضرت نوح بيان شده است . نوح پيغمبر بزرگوار براي هدايت يک اجتماع بزرگ برگزيده شد و شب و روز آن مردم را بسوي حق دعوت مي کرد و آنها را از بت پرستي و کارهاي ناپسند نهي مي فرمود . اما هرچه نوح بيشتر اصرار و الحاح مي کرد کمتر در آن مردم اثر مي نمود . مهمترين گروه مخافت نوح که سد بزرگي براي ارشاد جامعه بودند ملأ و بزرگان و اشراف خوش گذران بودند که هدف نوح را مخالفت لجام گسيختگي خود مي دانستند .

در سوره مومنون يادآوري شده که گروه مترفين در برابر نهضت هود پيغمبر سر سختانه مخالفت مي کرده اند : هود ، پيامبر بزرگوار براي ارشاد جامعه عاد برگزيده شد آن مردم داراي نعمت ها و ثروت هاي فراوان بودند که بيشتر موجب طغيان و سرکشي آنها مي گشت ، هود دائماً به آنها هشدار مي داد و آنها را به سوي عباد خدا و اطاعت فرامين او دعوت مي کرد ولي بزرگان و ثروتمندان شان با کارشکني هاي خود زحمات هود را خنثي مي کردند .


نهج البلاغه و مترفين

علي عليه السلام در چندمورد نهج البلاغه خطر مسرفين و مترفين را يادآور شده و درباره فسادي که از سوي آنان اجتماع اسلامي را تهديد مي کند به مردم هشدار داده است . يک قسمت عبادتي بود که از نامه 62 در صفحات قبل بيان شد . و در خطبه شقشقيه سخت از اسراف و اتراف خليفه و پيروانش انتقاد مي کند … الي أن قامِ ثالِثُ القُوم … » .

« تا آنکه سومين نفر آنان ( خلفا ) روي کار آمد در حالي که پهلوهايش از پرخوري باد کرده و تنها کارش پرکردن و خالي کردن شکم بود فرزندان پدرش با او بپاخاستند و مال خدا ( بيت المال) را همانند شتري که با ولع ، علف هاي بهاري را مي چرد ، چريدند تا آنکه آنچه تابيدهبود باز شد کردارش بر او پيشي گرفت و شکم پرستي او آشکار گشت » .


مسرفين از نظر پيامبر اسلام

پيامبر عاليقدر اسلام امت را از خطر مسرفين و مترفين بر حذر داشت خصوصاً طغيان زيانبار بني اميه را در ضمن حديثي يادآور شدند که : اذا بلغ بَنُو العاصِ ثَلاثينَ رَجُلاً اتّخَذوا مالَ اللهِ دُوَلاً وَ عبادَ اللهِ خَولاً : هنگامي که فرزندان عاص به سي نفر برسند . مال خدا (بيت المال) را در دست خود بگردانند و بندگان خدا را برده و بنده خود سازند .

بنابراين پيشوايان اسلام زيانهاي فلاکت بار ناشي از اين دو دسته خطرناک را به مسلمانان گوشزد کردند ولي متأسفانه اکثريت ملت اسلام توجهي به اين گونه هشدارها نکرده و با خمودي و غفلت خود ، زمينه را براي خودسري و عياشي اين گروه فراهم ساخته و عملاً مسلمانان را به سقوط و نيستي نزديک ساختند .

منبع: بيت المال از ديدگاه نهج البلاغه، تاليف آيت الله العظمي نوري همداني

حضرت آیت الله مكارم شیرازی به لزوم حركت دولت و ملت ایران برای خودكفایی در تمام عرصه‌های كشاورزی و صنعتی تأكید كرد.
به گزارش خبرنگار تبیان به نقل از رسا، حضرت آیت الله شیرازی  در دیدار معاون وزیر نیرو در امور برق، خود كفایی ملت ایران را به نفع جهان اسلام ارزیابی كرد و گفت: ما در شرایطی قرار گرفته‌ایم كه هر چه به خودكفایی در تمام عرصه‌ها برسیم، از نظر سیاسی، اقتصادی و حتی مذهبی به نفع مسلمانان است. زیرا ما هر قدر به دیگران وابسته باشیم آنها افكار و دیدگاه‌های خود را بر ما تحمیل خواهند كرد.
وی حوادث اخیر در اروپا را زنگ خطری برای جهان اسلام عنوان كرد و افزود: در چنین شرایطی مسلمانان می‌بایست به سوی خود كفایی حركت كنند. اگر خدای نكرده ایران تنها در زمینه برق وابسته بود خدا می‌دانست چه اتفاقی می‌افتاد. امروز كه در این عرصه به خودكفایی رسیده‌ایم موجب مباهات است، سیاست دولت و ملت باید حركت به سوی خودكفایی همه جانبه باشد.
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم با ابراز تأسف از عدم فرهنگ صحیح صرفه‌ جویی در جامعه متذكر شد: نه تنها در برق، بلكه در بسیاری از بخش‌ها جامعه ما گرفتار اسراف است. مصرف بالای بنزین در ایران یك فاجعه است. باید با برنامه‌ریزی مسؤولان و فرهنگ سازی مناسب توسط رسانه ها از اسراف جلوگیری شود. می‌بایست برای مردم تبیین شود كه صرفه جویی، عشق و علاقه به استقلال كشور است و تا فرهنگ سازی نشود جریمه كار ساز نخواهد بود.
وی اضافه كرد: كشور ما از هر نظر غنی و ثروتمند است، افراد با استعدادی نیز در اختیار داریم ولی مشكل ما فرهنگ اسراف است. بد بودن اسراف را از دوران تحصیل در كتاب‌های درسی به نوجوانان و جوانان بیاموزیم، رسانه‌های گروهی و مطبوعات هم باید نقش خود را در این زمینه ایفا كنند.
این مرجع تقلید حمایت از قشر كم در آمد جامعه را امری ضروری برشمرد و ادامه داد: حمایت از اقشار كم درآمد باید مد نظر قرار گیرد. ذهنیت بدی كه در بین مردم در خصوص قبوض برق و آب و مانند آن به وجود آمده باید با عملكرد شفاف و اطلاع رسانی دقیق و به موقع برطرف و اعتماد عمومی حاصل شود.
وی نقش توده‌های مردم را در حفاظت و تداوم انقلاب بسیار مؤثر معرفی كرد و بیان داشت: این توده از ملت هستند كه مشكلات نظام را برطرف می‌كنند و در انتخابات و راهپیمایی‌ها حضور فعال دارند. و الا افراد متمكن خیلی در قید و بند این كارها نیستند. قشر مستضعف مصرفشان كم، ولی كارآمدی‌شان زیاد است.

خنده با تبسم، نه قهقهه‏
داریم «القهقهة من الشیطان» خنده تعادل باید داشته باشد افراط و تفریط توی خنده و گریه. «خیر الضحک التبسم» بهترین خنده‏ها تبسم است قرآن می‏فرماید که حضرت سلیمان (علیه السلام) وقتی می‏خواست بخندد تبسم می‏کرد «فتبسم ضاحکا» «ضاحکا» یعنی وقتی می‏خواست بخندد «فتبسم» تبسم می‏کرد در وقتی که می‏خواست بخندد در حالی که خنده رو بود این خنده‏اش تبسم بود قهقهه نبود.
«کثرة الضحک» اگر کسی افراط... بحث مان «اهدنا الصراط المستقیم» راه مستقیم در حزن و خنده شادی و خنده «کثرة الضحک» کسی که زیاد بخندد «توحش الجلیس و تشین الرئیس» -میزان الحکمه ج‏7 ص 3226- خنده زیاد وقار و عظمت را کم می‏کند حیثیت را پائین می‏آورد «من کثر ضحکه کثر بکاء یوم القیامة» این هم یک حدیث است کسی که زیاد بد مستی کند کسی که زیاد بخندد این روز قیامت زیاد گریه خواهد کرد چون اعتدالش را از دست داده «کثرة الضحک یمحی الایمان» حدیث داریم کسی که زیاد قهقهه کند زیاد بخندد این ایمانش آب می‏شود «و یترک الفقیر یوم القیامه و یمیت القلب» قلبش سنگ می‏شود یعنی قساوت قلب سنگ دلی می‏آورد خنده زیاد سنگ دلی می‏آورد انسان را به فقر می‏کشاند ایمان را محو می‏کند. جوک گویی چطور؟ اصلا بعضی‏ها دفتر جوک دارند هر چه چرند و پرند است یادداشت کرده سعی می‏کند که مثلا... می‏گوید آقای قرائتی بحث هایت خیلی خوب است می‏گویم چی؟ می‏گوید یک جوک هم گفت! من 30 تا حدیث گفتم یادنمی گیرد آن جوک را یاد می‏گیرد گرایش اش... یعنی چیزش... چی می‏گویند پشت بام ضربدر تلویزیون؟ توجه‏اش عقربک روحش به سمت طنز است. امیر المومنین (علیه السلام) به امام حسن (علیه السلام) فرمود: «ایاک ان تذکره الکلام ما کان مضحکا» نکند دلقک بشوی (و ان حکیت ذلک عن غیرک) یعنی حرفهایی را از این و آن دربیاوری بگویی برای اینکه بخندانی طوری نیست آدم گاهی بخنداند طوری نیست.

1- از تمامي قوانين و محدوديت هاي حفاظت آب كه ممكن است در محل زندگي شما اعمال شود، آگاه شويد و از آن تبعيت كنيد.
   
    2- از آب حفاظت كنيد، چون زندگي ما به آن وابسته است. هيچگاه به دليل اين كه فرد ديگري مسوول پرداخت آب بهاست، آب را هدر ندهيد.
   
    3- موقع مسواك زدن شير آب تصفيه شده را باز نگذاريد.
   
    4- هنگام استحمام در فاصله بين شستن بدن و سر، لزومي ندارد كه شيرآب به طور پيوسته باز باشد.
   
    5- براي آب دادن به درختان، درختچه ها، بوته ها و گل ها از روش آبياري قطره اي استفاده كنيد.
   
    6- براي دوش گرفتن در حمام، زمان بگيريد و آن را به كم تر از پنج دقيقه برسانيد، با اين روش ماهيانه حدود چهار هزار ليتر آب صرفه جويي خواهد شد.
   
    7- بهتر است براي شستن سبزي ها ابتدا آن ها را در ظرفي خيس كنيد و سپس آب بكشيد.
   
    8- از جريان آب به منظور آب شدن يخ گوشت يا ديگر مواد غذايي منجمد استفاده نكنيد. اين كار غير از مصرف بي رويه آب، كيفيت مواد غذايي را هم كاهش مي دهد.
   
    9- فرزندان خود را در مورد نياز به حفاظت از آب آگاه كنيد. از خريد اسباب بازي ها و سرگرمي هايي كه به يك جريان ثابت آب نياز دارند، خودداري كنيد.
   
    10- هنگام استفاده از دستشويي، شير آب را به طور مداوم باز نگذاريد چون جريان دايم آب موجب هدر روي آن مي شود.
   
    11- اگر دوش حمام شما طي كم تر از 20 ثانيه يك ظرف چهار ليتري را بتواند پر از آب كند در آن صورت حتما آن را با يك سر دوش كاهنده مصرف تعويض كنيد.
   
    12- براي نظافت حياط به جاي مصرف آب، بهتر است از جارو استفاده شود.
   
    13- در باغچه خانه، درختان، بوته ها و چمن هاي بومي و مقاوم به خشكي بكاريد كه به آب كم تري نياز دارند و تحمل ماه هاي گرم تابستان را دارند.
   
    14- تمام شيلنگ ها، اتصالات و شيرها را به طور مرتب كنترل كنيد تا از نشتي آب جلوگيري شود.
   
    15- ضروري است براي اطمينان از سلامت لوله ها و شيرهاي آب، آن ها مرتبا كنترل شوند.
   
    16- در مواقع جايگزيني يا افزودن گل و گياه در باغچه خانه، گياهي را انتخاب كنيد كه آب كم تري مصرف كند. به اين طريق سالانه 200ر2 ليتر آب براي هر گياه صرفه جويي خواهد شد.
   
    17- از نصب سيستم هاي آب تزييني (مثل فواره ها) اجتناب كنيد. مگر اين كه آب در همان سيستم بازيافت شود. همچنين سيستم را در جايي نصب كنيد كه تلفات كمي در اثر تبخير و باد داشته باشد.
   
    18- لوله هاي آب منزل خود را عايق بندي كنيد. عايق كاري لوله هاي آب گرم روشي است كه هدر رفتن آب را قبل از خروج آبگرم كاهش مي دهد.
   
    19- لوله هاي آب گرم را عايق بندي كنيد تا براي رسيدن آب گرم به شيرآب لازم نباشد آن را بي جهت باز بگذاريد.
   
    20- هرگز آبي را كه مي توان به مصارفي نظير آبياري يا شست وشو رسانيد، فاضلاب حساب نكنيد.
   
    21- ماشين هاي لباسشويي معمولامقدار زيادي آب مصرف مي كنند. بنابراين اگر از تعداد دفعات كاربرد ماشين لباسشويي بكاهيد، عملادر مصرف آب صرفه جويي كرده ايد.
   
    22- يك بطري پر از آب يا يك كيسه نايلوني پر از شن و كاملادربسته را در مخزن توالت فرنگي يا فلاش تانك قرار دهيد تا مصرف آب را در هر بار كشيدن سيفون كاهش دهيد.
   
    23- آب خنك مورد مصرف خود را همواره در يخچال نگهداريد تا مجبور نباشيد شير آب را براي مدتي باز بگذاريد تا آب خنك شود.
   
    24- براي نوشيدن آب به جاي آنكه شير آب را مدت زيادي باز بگذاريد، بهتر است ابتدا چند قطعه يخ در ليوان قرار دهيد و سپس شير آب را باز كنيد.
   
    25- به كودكان آموزش دهيم تا با بستن به موقع شير، از هدر رفتن آب جلوگيري كنند.
   
    26- مي توان از آبي كه براي شستن سبزي ها و دست و صورت استفاده مي شود به وسيله لوله كشي و هدايت آن به سمت فلاش تانك، در توالت استفاده كرد.
   
    27-فلاش تانك هايي كه نشتي دارند، آب را به داخل كاسه توالت هدر مي دهند.
   
    28-به جاي شستن اتومبيل با شيلنگ آب، از يك سطل آب هم مي توان استفاده كرد.
   
    29-در حالي كه كمبود آب در شهر احساس مي شود، لزومي به شست وشوي پياده روي مقابل مغازه و منزل نيست.
   
    30-هنگام احداث ساختمان از كارگران ساختماني بخواهيد از آب تصفيه شده استفاده نكنند.
   
    31- زماني كه سرگرم آب دادن باغچه و گل هاي منزل هستيد باشنيدن صداي زنگ تلفن يا زنگ در بهتر است ابتدا شير آب را ببنديد و بعد به آن ها پاسخ دهيد.
   
    32- تا حد امكان از آب شرب براي فضاي سبز استفاده نشود. باغچه را در شب يا صبح زود آبياري كنيد تا از تبخير آب جلوگيري شود.
   
    33-نصب كولر در سايه و با استفاده از پوشش مناسب و جلوگيري از نشت آب كولرهاي آبي، باعث صرفه جويي زيادي در مصرف آب مي شود.
   
    34-زماني كه به مسافرت مي رويد، ضروري است شير فلكه بعد از كنتور آب را ببنديد تا از وقوع هرگونه حادثه پيشگيري شود.
   
    35-در مراكز آموزشي و مدارس به اطفال و دانش آموزان محدوديت منابع آب و روش هاي صرفه جويي آن را آموزش دهيم.
   
    36-كاركرد كنتور در زماني كه همه شيرهاي آب بسته است، علت تلف شدن آب از لوله هاي داخل ساختمان است كه در نتيجه آن، مقدار زيادي آب به هدر رفته و هزينه گزاف آن را شما پرداخت مي كنيد. در صورت امكان محل نشتي را بيابيد.
   
    37-در محل كار، كاركنان را به صرفه جويي در مصرف آب تشويق كنيد. همچنين پيشنهاد كنيد گرايش به حفاظت از آب در فعاليت هاي عملي و دوره هاي آموزشي آن ها گنجانده شود.
   
    38-گروه هاي فرهنگي، غيردولتي را به ايجاد و ارتقاي فرهنگ حفاظت از آب در ميان كودكان و بزرگسالان تشويق كنيد.
   
    39-هرگونه اتلاف قابل توجه آب، شكستگي لوله ها و هدر رفتن آب در هر نقطه را به مركز ارتباطات مردمي (تلفن 122) اطلاع دهيد.
   
    40-تعويض واشر شير آب براي جلوگيري از چكه كردن آب كار دشواري نيست.
    

مصرف یك متغیر اقتصادی و پیش نیاز تولید در كشور است اما مصرف زدگی پدیده ای مضر و آسیب زا در اقتصاد ملی است. مصرف زدگی در اقتصاد مدرن نه تنها با فرهنگ اسلامی و تمدن ایرانی قرابت ندارد بلكه مخل و مضر اقتصاد ملی نیز محسوب می شود .

در مقابل مصرف زدگی و اسراف، صرفه جویی و میانه روی چیز خوبی است مخصوصا درباره این مورد مقام معظم رهبری اسراف را یک عیب ملی خواندند و با انتقاد از مصرف گرایی در زمینه های مختلف تأکید کردند: «میانه رویِ برگرفته از ماه رمضان را به صورت فرهنگ ملی دربیاوریم که در این صورت تهدیدات مکرر دشمن درباره تحریم نیز حتی در صورت اجرا شدن بی اثر خواهد بود.»


چند نکته اساسی

- میانه روی در مصرف باید به صورت یک فرهنگ درآید.

- حل مسئله مصرف زدگی در کشور ما نیازمند فرهنگ سازی است.

- صدا و سیما در این فرهنگ سازی نقش مهمی را بر عهده دارد.

امسال از سوی رهبر معظم انقلاب اسلامی، سال اصلاح الگوی مصرف اعلام شده است.

اصلاح الگوی مصرف اگربه درستی در شئون فردی و اجتماعی کشور اجرا شود بسیاری از مشکلات فردی و اجتماعی مردم حل شده و برکات آسمان و زمین در زندگی مردم جاری و ساری می گردد.

در مقاله حاضر، نویسنده کوشیده است نگاهی به اهمیت و آثار اصلاح الگوی مصرف داشته باشد. مطلب را باهم ازنظر می گذرانیم:
 
 
   ● نويسنده: سیدحرمت الله - موسوی مقدم 

● منبع: روزنامه - کیهان - تاريخ شمسی نشر 25/01/1388
 
 
 
 
 
اعتقاد سالم و تلاش مستمر

یکی از بارزترین امتیازهای جامعه پویا، داشتن اعتقاد و داد و ستد پاک و بی شائبه است، انبیای الهی نیز برای اجرای عدالت در سطح وسیع آن در میان لایه های گوناگون مردم و تأمین نیازهای معیشتی مردم و آبادانی و آسایش آنان بواسطه تقسیم و توزیع منصفانه امکانات، سرمایه ها، ایجاد زمینه های مناسب، اطلاع رسانی همگانی و بالاخره ترویج احسان و نیکوکاری و خدمت رسانی کوشیده اند که مردم را بسوی سعادت و خوشبختی سوق دهند.

امام صادق(ع) در اهمیت تأمین مایحتاج ضروری زندگی می فرمایند، کسی که برای برطرف نمودن نیاز معاش خانواده اش تلاش نماید همانند رزمنده ایست که در راه خدا با کفار می جنگد (وسائل الشیعه ج17 ص66) و در همین راستا می فرمایند که خداوند متعال خواب زیادی و بی کار بودن را دشمن می دارد (الکافی ج5 ص84) طبق آموزه های امامان معصوم(ع) بهبود بخشیدن به وضع زندگی و تدارک یک ساز و کار مترقی اقتصادی برای افراد و اجتماع از راه کار و تلاش مشروع، نه تنها نقص و عیبی برای آدم مسلم نیست، بلکه ناشی از قوت ایمان و اراده استوار او در راه رسیدن به اهداف والای معنوی است.

اما متأسفانه هم اکنون عده زیادی در جامعه بدون تحمل کم ترین رنج و مرارت، یک شبه صاحب ثروتهای هنگفت می شوند و به همین خاطر منشاء بدترین اسراف و تبذیر و سنتهای نامشروع در جامعه می شوند.

بطوریکه دیگرانی که از این پولهای بادآورده برخوردار نیستند، با فشار فرزندان و یا افراد دیگر، از وضعیت دخل و خرج خود بی خبر شده و بسوی این منکر پنهان هدایت می شوند و بطور ناخواسته با مسائل و معضلات اجتناب ناپذیر اجتماعی مواجه می شوند. سعدی در این باره گفته است:

چو دخلت نیست خرج آهسته ترکن

که می گویند ملاحان سرودی

اگر باران به کوهستان نبارد

به سالی دجله گردد خشک رودی

 

جایگاه اعتدال

حفظ اعتدال در روند زندگی آدم به قدری ارزشمند است که خدای حکیم در قرآن کریم آیه143 سوره نورانی بقره می فرمایند: بدین گونه شما را امتی میانه قرار دادیم، تا بر مردم گواه باشید و پیامبر(ص) هم بر شما گواه باشد و باز پیامبراعظم(ص) در کتاب کنزالعمال، ج3 ص28 می فرمایند: «ای مردم، بر شما باد در میانه روی، بر شما باد بر میانه روی»- بر این اساس، دوری از زیاده روی و پیشه کردن اعتدال، زیباترین اصلی است که بر تمام تعالیم اسلام سایه افکنده است و لذا گفته شده که

اندازه نگهدار که اندازه نکوست

هم لایق دشمن است و هم لایق دوست

در هر دوره، گرفتاری هایی به عنوان بیماری، پیش می آید که باید پادزهر آن که توکل بر خداست به جامعه تزریق شود، در زمان مولای متقیان(ع) دنیاطلبی و مال اندوزی به عنوان آفت، موجودیت حاکمیت را تهدید می کرد که امام(ع) با تأکید فراوان مردم به زهد و نکوهش دنیا، از آن ممانعت کرد و به عقیده خیلی از معتمدین، امروز هم سم دنیاگرایی و فزون طلبی لغزش گاهی است بر سر راه فرزندان انقلاب که دارد مسیر را برای آنان ناامن می کند بطوریکه رهبر معظم انقلاب اسلامی با ذکاوت، این خطر را اعلام و دوری از آن را به همه توصیه کردند. ناتوانی عقل سبب اصلی افراط و تفریط و تبذیر در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است که درمان این بلیه، پادزهر اخلاقی است. دوری از اعتدال در همه امور به پیامدهای انحرافی و زیانبار می انجامد، بطوریکه افراط در عقاید موجب کفر و تفریط در آن، آدم را به سرنوشت خوارج نهروان دچار می سازد، افراط در مصرف، روح انسان را از ارزشهای الهی دور می نماید و تفریط در خوردن نیز رویه رهبانیت و دوری از دین اسلام را به دنبال دارد. تندروی در عبادت موجب بی میلی و کسالت در عبادت شده و تفریط در آن سبب فراموشی یاد خالق می گردد، همچنان که افراط در انفاق موجب تهی دستی و بیچارگی شده و تفریط در این مقوله هم آسیب بخل و آز را تقویت می کند و لذا اصلاح الگوی استفاده از امکانات و مصرف منطقی از انعام الهی ضرورتی است که می بایست مورد دقت و کنکاش دقیق قرار گیرد.

 

لزوم اصلاح الگوی مصرف

اصلاح الگوی مصرف که توسط مقام معظم رهبری در سال88 به عنوان محور و مدار و مسیر حرکت جامعه معین شده دارای دو وجه و دو شق دارد: وجه اول استفاده و برخورداری از امکانات مادی است که توسط همه مردم اعم از عوام و خواص مصرف می گردد که شامل استفاده درست و بهینه از آب، برق، تلفن، حاملهای انرژی و سایر تولیدات و مصنوعات مادی است که بدون تردید باید نصب العین آحاد جامعه قرار گیرد زیرا این مورد دارای مبنای شرعی و قانونی است، همانطوری که درصدر این نوشتار بدان اشاره شد، کلیه انعام و اطعام اعم از خوردنیها و نوشیدنیها و خدمات ارائه شده توسط دولت اسلامی، جزء الطاف و برکات خداوند و امانتی است که باید در کمال امانتداری مورد مصرف قرار گیرد و به نسلهای آینده تحویل داده شود.

براساس اعتقادات دینی ما مسلمانان، هرکس مجاز است به حد نیاز خود از نعمتهای خدادادی بهره گیرد و حق ندارد این روند را به ولنگاری و ابتذال بکشاند، قبح اسراف و استفاده نامطلوب از امکانات الهی به حدی است، که خدای سبحان تبذیرکنندگان را برادر و هم ردیف شیطان معرفی کرده است، اما از منظر و ابعاد قانون و اجتماع هم استفاده بی رویه و خارج از شمول و عقول از امکانات، گناهی است نابخشودنی، زیرا کشور اسلامی ما، به واسطه شعائر دینی و مبارزه با قدرتهای متجاوز به حقوق انسانی، مورد تهدید و تجاوز و تحریم این قدرتها است که برای ادامه این مبارزه مشروع و دفاع از استقلال و آزادی خود باید با بهترین وجه ممکن از منابع و تولیدات خویش استفاده نموده و قناعت دینی و مناعت طبع را به اوج برسانیم، تا اینجای کار بیشتر مربوط به مردم و قشرهای گوناگون است، اما با نظارت و صداقت مدیران و متولیان، لکن بخش دیگری از موضوع اصلاح الگوی مصرف به عنوان اولویت اول سال 88، گرچه بطور مستقیم در پیام نوروزی مقام معظم رهبری بدان تصریح نشده بلکه جز شالوده انکارناپذیر این بیانات ماندگار است، امکانات و موقعیتهای غیرمادی و مناسب و مدیریت های سیاسی و اجرائی است که به واسطه رأی و نظر مردم به مدیران جامعه واگذار شده و در اجراء دست مردم عامی بدان نمی رسد، این مناصب و مواضع قدرت که می تواند ضامن سعادت جامعه و یا باعث شقاوت آن شود به مراتب از مواهب و امکانات مادی و مصرفی مردم عادی مهمتر و اثرگذارتر می باشند که اصلاح الگوی بکارگیری و استفاده از آنان از جایگاه و اولویت بسیار ممتازی در جامعه برخوردار است.

بدون اغراق باید این واقعیت را بپذیریم که بخش اعظمی از مسائل و مشکلات و معضلات و نابسامانی های موجود در جامعه به دلیل سوءاستفاده از مدیریتها و مسئولیتهای اجرایی است که بعنوان یک الگوی ناسالم و غیرمنصفانه اعمال می شود.

نگاهی گذرا به اسلوب و عملکرد فردی، اجتماعی و خانوادگی تعدادی از متولیان و متنفذین که به نوعی به منابع قدرت و ثروت متصل اند، این واقعیت را عیان می کند که به جای اینکه برای عامه مردم الگوی سازنده باشند، عملا، بدآموزیها و ناهنجاریهای اجتماعی را در فضای عمومی کشور گسترش می دهند که عینا خلاف رأی و نظر مقام عظمای ولایت و انتظار مردم است.

امروزه مناصب اجرائی، تریبونهای عمومی، امکانات رفاهی، ابزارهای رسانه ای، شبکه های تبلیغی، تشکیلات و احزاب سیاسی و گروهها و انجمن های مذهبی و اجتماعی همه ابزارها و امکاناتی است که به برکت نهضت عظیم امام خمینی(ره) به افراد و اشخاص معدودی واگذار شده که استفاده از آن به اصلاح الگوی مصرف نیاز مبرم دارد. اصلاح تفکر و اندیشه، برداشت از قدرت، نگاه به حاکمیت، انصاف در قضاوت، غور در عالم سیاست، تلطیف در فضای صداقت و تلقی درست از اعتماد ملت، مهمترین محصول است و فرآورده های معنوی و غیراقتصادیست که در سال اصلاح الگوی مصرف باید مورد تجدیدنظر جدی صاحب منصبان قرار گیرد، زیرا اگر تفکر مدیران جامعه اصلاح شود، می تواند به اصلاح دیگر بحثهای جامعه نیز کمک نماید.

گرچه در قانون اساسی، سازکار استفاده از این عناوین و مناصب به روشنی و شفاف معین شده است اما متأسفانه بعضا شاهدیم که این الگوی پر بهاء (قانون اساسی) که بهای خون هزاران انسان فداکار است به درستی و دقیقا رعایت نمی شود.

در نظام ولائی و علوی، مسئولیتها امانتند نه ابزار اعمال قدرت، برای دستیابی به منافع حزبی، آزادی بیان و نقد صادقانه مدیران نعمتی است که در گرو فداکاری مردم در لوای انقلاب اسلامی به دست آمده، اما گاهی هم از مسئولیت بد استفاده می شود و هم از آزادی بیان برداشت نادرست، که در تعاقب فرامین نوروزی مقام معزز رهبری باید اصلاح شوند والا خسارات جبران ناپذیری ببار خواهند آورد.

تفسیر غلط از قوانین، بی حرمتی به جایگاه نهادهای قانونی، تداخل در وظایف دستگاههای اجرائی و نظارتی، نادیده انگاشتن نظر افکار عمومی، گفتارهای بی عمل، ناامیدکردن مردم از آینده، هدردادن سرمایه های مادی و معنوی کشور، فرصت سوزیهای متعدد، آزمون و خطاهای مکرر، تبار گرائیهای مزمن، مصونیتهای بی جا، استفاده های ابزاری از مقدسات، بی حاصل خواندن رنج دیگران، نادیده گرفتن عزت و اقتدار جهانی انقلاب اسلامی و تنگ نظری های جناحی و فزون خواهیهای سیاسی، از جمله آفتهائی است که اگر الگو و قالب بهینه ای برای آن بر مبنای پیام مقام معظم رهبری تعریف نشود، فرجام خوبی را در پی نخواهد داشت زیرا اینها هم در کنارنان و آب و برق و بنزین، خوراکهای غیرمعنوی و مادی هستند که برای مصرف آنان، نیاز به اصلاح الگوی مطلوب دارند قالب شکنیهای مصلحت اندیشانه و توسعه تعالی روحی و اجتماعی و بسط واقعیتهای انسانی، مؤثرترین راهبردی است که انقلاب اسلامی ایران را به یک پدیده جهان شمول مبدل نموده است.

به اقرار عالمان منصف، امروز جمهوری اسلامی ایران برای بشر به یک الگوی منطقی تبدیل شده، و زیبنده نیست که به الگوی های مسلم ملی و اسلامی خود بی تفاوت باشیم.

نصب بنرهای طویل و رنگارنگ، کاشتن تابلوهای میلیونی، تزئین سالنهای مجلل، توزیع تراکتهای رنگین، اعزام اردوهای تفریحی، مأموریت های مکرر، سفرهای متعدد خارجی، عمره های گزینشی و پخش سریالهای تکراری، انتشار مجلات و روزنامه های بی محتوی، همه توسط نهادهای دولتی که گاهی جهت دار و شائبه انگیز و حاشیه ساز نیز هست، بدترین الگویی است که بدآموزی را در جامعه توسعه می بخشد که باید خود را با این منشور نوروزی هماهنگ سازند.

اکنون که دنیای استکبار نیز به جرم استقلال خواهی، انقلاب ما را مورد تهدید و تحریم قرار داده و حالا که در آستانه عظیم ترین تحول سیاسی و اجرائی (انتخابات ریاست جمهوری) قرار داریم، ضرورت دارد که با تاسی از کلام گهربار رهبر عزیز انقلاب اسلامی، از اسراف و تبذیر و بد مصرف کردن منابع و سوءاستفاده سیاسی از ظرفیتهای نظام اسلامی به نفع یک جریان به جد خودداری کنیم و همه با هم منافع ملی را وجه همت خود قرار دهیم تا با استمرار از روح ملکوتی امام(ره) و شهیدان، و عمل به پیام نوروزی مقام معظم رهبری با موفقیت از این مرحله سخت و نفس گیر نیز به سلامتی گذر کنیم.