تا زد نبي به نام علي نقش رهبري  نقش مخالفان همه، نقش برآب شد 
بر جن و انس، رهبر و مولاو پيشوا  بعد از نبي، به امر خدا، بوتراب شد 
آنها كه بود در دلشان كينه علي  دلهايشان زآتش حسرت كباب شد 
هر بنده اي كه دامن مهر علي گرفت  فارغ زهول و وحشت روز حساب شد 
هر كس كه گشت داخل فيض ولايتش  ايمن به روز حشر، ز بيم عذاب شد 
نوروز شيعيان جهان، عيد مرتضي است  روزي كه شادمان، دل ختمي مآب شد(1) 

بعثت نبي اكرم (ص) و ظهور اسلام در جهان را مي توان برجسته ترين تحول در تاريخ زندگي انسان ها تلقي كرد، خاتم رسولان براي نشر، گسترش، معرفي و تثبيت اين آيين آسماني بر اساس تعاليم وحي و موازين معجزه جاويدش يعني قرآن كريم، زحمات زيادي را متحمّل گرديد امّا استمرار، تكميل و تتميم برنامه هاي نبوت، به امامت و رهبري ائمه هدي بستگي داشت كه رويداد روشني بخش غدير اين مهم را تحقق عيني و عملي بخشيد و وقوع آن با توصيه اي از سوي خداوند متعال به خاتم رسولانش يعني حضرت محمد(ص) اتفاق افتاد.

ختم كننده رسالت فرستادگان الهي در زير باران تهمت و مخالفت و مخاصمت بناي امتي مسلمان و واحد را پي ريخت، نخستين افراد اين جامعه موحّد يعني حضرت خديجه و مولا علي(ع) به حضرتش ايمان آوردند و حمايت از انديشه، آرمان و مباني پيامبر را وجهه همّت خويش قرار دادند. هدف بعثت رسول اكرم(ص) بنيان نهادن امتي وسط بود، خدا و رسولش بر آن بودند كه بذر ايمان در دل هاي مؤمنان موقعي به بار مي نشيند كه مجموعه شرايطي براي باليدن آن فراهم گردد و در غير اين صورت بوستان روح افزاي رسالت، وحدت، همدلي و همراهي خود را از دست مي دهد و تند باد حوادث آن را دچار پژمردگي و خزان زدگي مي نمايد و در اين حالت گلستان معطر نبوي نمي تواند نتايج مطلوب و رايحه معطر خود را عالم گير سازد. از اين روي پيامبر اعلام كرد آييني كه وي آورده است همه مردمان جهان را مورد خطاب قرار مي دهد و بين آنان از نظر نژاد، توانايي مالي، تشخص هاي قومي و قبيله اي تفاوتي قائل نمي گردد و صرفاً پرهيزگاري و فضيلت هاي معنوي عامل برتري هاي افراد است نه چيز ديگري.

در مكّه به رغم عداوت ها و خصومت هاي شديد، اين جامعه پي ريزي گرديد و با هجرت پيامبر از مكه به مدينه، آن حضرت در صدد گرديد تا گسترش چنين امتي را جدي تر و استوارتر پي گيرد. جامعه اي كه نبي اكرم(ص) در مدينه پايه ريزي كرد در واقع صورت عملي تعاليمي بود كه حضرتش به نشر و تبليغ آن مبعوث گرديده بود و طبيعي است كه ايشان بايد براي اداره چنين امتي و نيز سرنوشت آتي آن حسّاس باشد. فرياد فرحزاي وحي از سرزمين حجاز عبور كرده و به قلمروهاي ديگر در آسيا و آفريقا رسيده بود، طي بيست و سه سال مجاهدت و استقامت حضرت محمد(ص) جامعه اي كه تشكيل آن آرزوي ديرينه ايشان بود، شكوهمندانه شكل گرفت اما اكنون آن فرستاده الهي در آستانه گذر از جهان فاني به سوي جهاني ابدي است و بايد هرچه زودتر دعوت حق را لبيك گويد و زينت بخش قدسيان در سراي ديگر گردد، آيا اين نهاد نوپا را كه با مشقتي وافر پديد آورده است در اين لحظات آخر رها سازد و در موقعي كه اشرافيت زخم خورده جاهلي، امپراتوري هاي ايران و روم و منافقين داخلي كمر به فروپاشي آن بسته اند تا پيامي را كه هر روز پرطنين تر مي گرديد و پوسته هاي زمان و مكان را مي شكافت، آن را خاموش نمايند، نسبت به اداره آن تصميمي نگيرد. بنابراين پيامبر در برابر اين يورش هاي وحشيانه و توطئه هاي خطرناك مي خواهد اقدامي جدّي بنمايد. امّا كيست كه بتواند تحمل چنين باري گران را داشته باشد، او كسي جز حضرت علي(ع) نمي باشد. در واقع اين پيشگام راستين كه براي رهبري و امامت مورد تربيت و پرورش مستقيم شخص رسول اكرم (ص) قرار گرفت، جز او كسي نيست، هم او بود كه به مسايل و مشكلات ديني و علمي امت را پس از خاتم رسولان به صورتي بارز و چشمگير پاسخگو بود و در هر زمان مناسب، حقايق اسلام و سنّت پيامبر را آشكار مي ساخت. او تنها كسي بود كه در خانه خدا ديده به جهان گشود و در پرتو پرورش هاي پرمايه نبي اكرم (ص) نشو و نما نمود. براي او فرصت ها و زمينه هايي از همكاري با پيامبرو قدم جاي رسولخدا(ص) نهادن پيش آمد كه براي هيچ يك از صحابه نزديكان خاتم انبياء و مسلمانان صدر اسلام اعم از مهاجرين و انصار پيش نيامد. شواهد و دلايل فراواني از حيات در آميخته پيامبر با امام اميرالمؤمنين (ع) در دست است و اثبات مي كند كه آن رسول الهي، ايشان را به منظور رهبري جامعه پس از خود مهيا مي ساخت آنگاه كه امام مظلومان و مؤمنان پرسش هاي خود را از پيامبر خاتمه مي داد، خود رسول اكرم(ص) بحث ها را پي مي گرفت و او را با تعاليم نوراني وحي آشنا مي ساخت. با وي ساعات زيادي از شب و روز را خلوت مي كرد و ديدگان امام اوّل را بر مفاهيم دين خدا، مشكلات راه و شيوه هاي عمل تا آخرين روز حياتش باز مي نمود. در پاسخ به اين پرسش كه چگونه علي(ع) از طرف رسول خدا به مقام زعامت امّت انتخاب گرديد، ابن عباس مي گويد: زيرا علي(ع) پيش از همه ما به پيغمبر ملحق گرديد و به وي ايمان آورد و پيوستگي و نزديكي او به رسول خدا از همه ما شديدتر و محكم تر بود.(2) در جاي ديگر از وي نقل شده است كه مي گفت: نبي اكرم(ص) هفتاد وصيت به علي(ع) نمود كه به كسي غير از او چنين وصايايي نكرد.(3)

ضرورت تعيين رهبري

در فرهنگ قرآني و روايي و منابع تاريخي اين واقعيت آمده است كه جامعه هاي بشري در همه شرايط رهبر و راهنما داشته اند و روزي بر انسان نگذشته است كه بدون مدير زيسته باشد. حضرت رضا(ع) فرموده اند: هيچ امت و ملتي را نمي يابم كه بدون پيشوا به حيات و معيشت خود رسيده باشد. در كارنامه همه صالحان و شايستگان آمده است كه در زمان حيات خويش، هيچ گاه از تعيين جانشين براي خود غافل نبوده اند. آدم ابوالبشر وصي داشت، ابراهيم خليل(ع) جانشين تعيين كرد، زكرياي پيامبر وارث خواست، عيسي روح اللّه و موسي كليم اللّه(ع) وصي و خليفه داشته اند و رسول مكرم اسلام دوازده جانشين را با نام و نشان، كنيه و لقب معرفي نمود و اين حديث در منابع اهل سنت به عنوان روايت قطعي و متواتر آمده است در سيره سنت نبوي آمده است حضرت رسول اكرم(ص) هرگاه مي خواست مدينه را براي هر موضوعي از جمله جبهه و جهاد، سفر عمره و حج ترك گويد جانشيني براي خود تعيين مي نمود تا نماز جمعه و جماعت را برگزار نمايد و در هيچ موردي بر خلاف اين ضابطه عمل نشده است و حال چگونه براي پس از بدرود حيات خود كاري انجام ندهد. ده سال از هجرت پيامبر مي گذرد. در خلال اين مدت شالوده دين مقدس اسلام در پرتو كوشش شبانه روزي حضرت محمد(ص) و ياران باوفايش گذارده شده است. دامنه تعليمات قرآني به ديگر نقاط جهان رسيده است. اوضاع پريشان قبايل عرب با تدبير خردمندانه نبي اكرم(ص) سامان يافته است. آتش فتنه ها، قتل هاخاموش شده و نغمه دوستي و برادري «انّماالمؤمنون اخوة»، دل ها را به هم نزديك ساخته و رشته استواري از اتحاد و هم بستگي پديد آورده است.

اقوام و طوايف بسياري در پرتو دستورات سعادت بخش رسول خدا(ص) به آيين مقدّسش گرويده اند، دژهاي مستحكم يهوديان معارض به پايمردي دلاوري رزمندگان اسلام گشوده شده است. سرداران فاتح لحظه به لحظه به دروازه هاي امپراتوري هاي ايران و روم نزديك تر مي شوند، قيام حكيمانه آخرين فرستاده الهي در برابر جاهليت، بت پرستي و شرك، اجتماعات گوناگوني را به كيش اسلام فراخوانده است. اينك پس از عمري تلاش و كوششي ده ساله دور از موطن اصلي، پيشواي شصت و سه ساله اسلام مصمم است به منظور برگزاري مراسم حج به شهر مكّه سفر كند و براي آخرين بار در آيين عبادي سياسي و نيز بزرگترين و مقدس ترين گردهم آيي مسلمين كه در ماه ذيحجه در اطراف خانه خدا تشكيل مي گردد، حضور يابد. خبر تصميم حضرت محمد(ص) به سفر حج و اعلام حركت آن وجود بزرگوار به سوي كعبه معظمه انبوهي از مسلمانان را همچون جويبارهايي به سوي مدينه سرازير نمود. مردماني كه از راههاي دور و نزديك طي طريق مي كنند تا به حضرتش اقتدا كنند و هم سفرش باشند و افتخار برگزاري اين سنّت مهم را در حضورش درك كنند.

دريافت پيام وحي

پيامبر ضمن برگزاري مراسم حج، چگونگي انجام اعمال اين عبادت دسته جمعي را به حاضران آموزش داده و در اين زمينه ميراثي گرانقدر را براي آيندگان برجاي نهادند و بدين گونه براي نخستين بار مردم مناسك حج و اعمال آن را از پيامبرشان فرا گرفتند.(4) پس از انجام اعمال حج، پيامبر پياده همراه جمعيت به سوي مسجد خيف حركت كرد، آن حضرت از اين كه توانسته بود فريضه حج را انجام دهد و به فرمان خدا عمل كند و مسلمانان را با اين عبادت آشنا كند شادمان بود امّا موضوعي در ذهن مباركش نقش مي بست كه به آن انديشه مي نمود، زيرا وظيفه ديگري را در نظر داشت و آن جانشيني پس از خودش بود. پيامبر همواره نگران بود كه مبادا پس از رحلتش در ميان افراد جامعه اسلامي تفرقه ايجاد شود و اخوّت از ميانشان رخت بربندد و دوباره تعصّب هاي قبيله اي زيان بار قبلي، گريبان گير مردم شود. پيامبر به روشني متوجه اين واقعيت بود كه امت اسلامي به رهبري عادل، عالم و دلسوز و شايسته نياز دارد كه اگر او بعد از وي زمام امور جامعه را قبول نكند تمام زحمات گرانبهايش بهدر خواهد رفت همچنين او خوب مي دانست كسي بايد اين مسؤوليت خطير را بپذيرد كه از آغاز زندگي لحظه اي عقايد و افكارش به شرك و ظلم آلوده نشده است. در دامن وحي باليده و براي پيشبرد دين خدا پيشقدم بوده و در غزوات و نبرد با مشركان و منافقان سربازي شجاع و فداكار بوده است. در علم و معرفت و ايمان سرآمد مهاجر و انصار است و در قضاوت شخصي بي نظير، اميال نفساني را در تمامي عرصه ها مهار كرده است و بر آنها غالب آمده است. پيامبر در اين فكر بود و همچنان آرام و با وقار در حال حركت و هنوز چند قدمي تا مسجد خيف باقي مانده بود كه ناگهان پيك وحي حضرت جبرئيل امين فرود آمد، رسول خدا(ص) از مردم فاصله گرفت، فرشته به سخن آمد و گفت: اي محمد خداوند به تو سلام مي رساند و مي فرمايد: اي فرستاده ام زمان رحلت تو فرا رسيده است و كسي را از اين كوچ ابدي گريزي نمي باشد. پس به عهدهاي خود وفا كن، وصايا را با امت مسلمان در ميان بگذار، آنچه از ميراث انبياء نزد توست همه را به وصي خود تسليم كن كه او حجت من و وليّ من پس از تو خواهد بود. مردم را از اين امر مطلع گردان و ميثاق مسلمين را با او محكم گردان و برايش بيعت بگير.(5) رسول اكرم(ص) در حالي كه به بيانات جبرئيل گوش فرا مي داد، خطاب به وي فرمود: اي فرشته الهي، براي مردم و آينده آنان از منافقان واهمه دارم و خوف آن مي رود كه پس از من امّت دچار پراكندگي و هزيمت شوند، از دين خدا خارج گشته و به دوران جاهليت و شرك باز گردند كينه افرادي در ظاهر مسلمان را نسبت به او(حضرت علي(ع)) مي شناسم و شدت خصومت مخالفان را احساس مي كنم مگر اين كه پروردگار، وي را از شرارت و نقشه دشمن حفظ كند و افزود اي جبرئيل از خداوند بخواه كه چنين مصونيتي را عنايت فرمايد، پيامبر بعد از اين مطالب به سوي جمعيت بازگشت و انبوه جمعيت همراه ايشان وارد مسجد خيف شدند تا نماز بگذارند.

رسول خدا(ص) نماز را اقامه نمود و تصميم گرفت مكه را به قصد مدينه ترك كند، هنوز بر مركب خويش سوار نشده بود كه بار ديگر پيك وحي آمد و ندا داد: اي محمد، پروردگارت به تو درود مي فرستد و مي فرمايد: پيام مرا به مردم برسان و به آنان بگو كه او پس از تو امام اين امّت است. بگو كه هر كس رهبري او را به رسميت بشناسد مؤمن است و كسي كه ولايت او را انكار كند كافر است. اي محمد به مردم بگو كه اطاعت از او پيروي از تو و متابعت از امر خداوند است و سرپيچي از فرمانش، نافرماني كردگار است بگو كه مؤمنان به او اهل بهشت و كافران نسبت به او دوزخي اند.(6)

پيامبر از جاي خويش برمي خيزند، اصحاب به سوي ايشان مي شتابند، رسول اكرم(ص) فرمودند:بايد همه حركت كنيم و به سوي مدينه طي طريق مي كنند. كاروان به مسير خود ادامه مي دهد تا به سرزمين «رابغ» مي رسند كه تا منزل جحفه سه ميل فاصله دارد. از اين محل هم آن حج گزاران عبور مي كنند و به توقفگاهي به نام «كراع غميم» رسيدند در حوالي اين مكان، غدير خم قرار دارد كه كاروان به آن رسيد. اينجا محل تقاطع مسيرها و راه عبور و نقطه جدا شدن مردم مصر،عراق، مدينه و نجد از يكديگر است. پيامبر همراه جمعيت به بركه خم رسيده بودند كه جبرئيل خطاب به پيامبر(ص) اين آيه را تلاوت نمود: «يا ايها الرسول بلّغ ما انزل اليك من ربّك و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته و اللّه يعصمك من النّاس انّ اللّه لايهدي القوم الكافرين؛(7) اي فرستاده ما (اي پيامبر) آنچه را از پروردگارت بر تو فرو فرستاده شده است به مردم برسان. اگر چنين نكني امر رسالت او را اذا نكرده اي. خداوند تو را از (شر) مردم حفظ مي كند كه پروردگار، مردم كافر را هدايت نمي كند».

پيامبر با دريافت وحي با شادماني از شتر خويش پياده گرديد و خداي را سپاس گفت و احساس نمود زمان حادثه مهمي فرا رسيده است و بايد موضوع سرنوشت سازي را براي مردم آشكار سازد، از اين جهت دستور داد كاروان ها توقف كنند و گروهي كه هنوز نيامده اند و عدّه اي كه جلو رفته اند به سوي غدير خم بيايند و به آن جمع ملحق گردند. حوالي ظهر است و گرماي هيجدهم ذيحجه بيداد مي كند. يكصد و بيست هزار نفر از مردم در آن جا جمع مي شوند، مسلمانان در درياي افكار خود غوطه ور بودند و به اين نكته مي انديشيدند كه چه موضوع حياتي پيش آمده است كه بايد در آن گرماي طاقت فرسا جمع شوند كه ناگهان مؤذّن فرياد زد نماز جماعت. از شدت خشونت هواي آن بيابان مردم بخشي از رداي خود را بر سر و قسمتي را بر زير پا افكنده بودند. سلمان فارسي، ابوذرغفاري، مقداد بن اسود كندي و عمار ياسر براي پيامبر با استفاده از چوب درخت ها سايباني با چادر برپا كردند. در زير اين فضاي كوچك كه در آن بيابان سايه اي ايجاد كرده بود منبري از سنگ ها و رواندازهاي شتران فراهم ساختند تا حضرت پيامبر اكرم(ص) وقتي بر روي آن مي ايستد و خطابه مي خواند بر همه مردم مشرف باشند.(8)

حاضران براي اقامه نماز جماعت آماده شدند، طنين بانگ اللّه اكبر آنان را به سوي نماز فرا مي خواند حضرت محمد(ص) نماز ظهر را با آن جماعت به جاي آوردند. سپس در حالي كه آن انبوه جمعيت پيرامون ايشان حلقه زده بودند به سوي همان نقطه فرازيني كه قبلاً مهيا شده بود رفتند تا به آن افراد مسلّط باشند، از ميان مردم همهمه هايي به گوش مي رسيد، همه در انتظارند تا مشاهده كنند پيامبر از پيك وحي چه پيامي براي آنان دارد، چشم ها به آخرين فرستاده خداوند دوخته شده است، نفس ها در سينه ها محبوس گرديده و بي صبرانه مشتاقند بيانات نبي اكرم(ص) را بشنوند. پيامبر بر فراز منبر مذكور قرار گرفتند و با سيمايي گشاده و بشّاش آن جمعيت چشم انتظار را از نظر گذرانيدند. از ديدگان مباركشان رحمت، محبت و عطوفت مي باريد. وقتي سكوت معناداري بر صحراي غدير حكم فرما گشت رسول خدا(ص) خطبه معروف خويش را بيان كردند.(9)

فرازهاي فروزان

پيامبر سخنان گهربار خويش را در يازده محور به شرح ذيل مطرح ساختند:

1ـ حمد و ثناي الهي و ذكر صفات قدرت و رحمت حق تعالي و گواهي به بندگي خود در برابر ذات الهي.

2ـ بايد فرمان مهمي درباره علي بن ابي طالب ابلاغ كنم و اگر آن را نرسانم رسالت الهي را نرسانده ام.

3ـ آن حضرت امامت دوازده امام بعد از خود تا آخرين روز دنيا را اعلام نمودند تا تمامي طمع ها درباره رهبري امّت قطع گردد. سپس به عموميت ولايت ائمه بر تمامي انسان ها در تمامي زمان ها و مكان ها و نفوذ كلماتشان در جميع امور اشاره كردند و نيابت تام آن ستارگان درخشان آسمان امامت را از خدا و رسولش در حلال و حرام و جميع اختيارات اعلام كردند.

4ـ براي آن كه هرگونه ابهامي از بين برود و دست منافقين و معاندين از هر جهت مسدود باشد در فراز چهارم خطبه، پيامبر اكرم(ص) با دستهاي مبارك خويش بازوان اميرالمؤمنين را گرفتند و آن حضرت را از جاي بلند كردند تا حدّي كه پاهاي آن امام همام محاذي زانوان پيامبر قرار گرفت. در اين حال فرمودند: «من كنت مولاه فهذا عليّ مولاه، اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله؛هر كس من نسبت به او از خودش صاحب اختيارترم اين علي نسبت به او اختيار بيشتري دارد، خدايا دوست بدار هر كس علي را دوست دارد و دشمن بدار هر كس او را دشمن مي دارد و ياري كن هر كس او را ياري كند و خواركن هر كس او را خوار كند». سپس كمال دين و تمام نعمت را با ولايت ائمه اعلام فرمودند و بعد از آن خدا و ملائكه و مردم را بر رسانيدن اين وظيفه مهم شاهد گرفتند.

5 ـ حضرت محمد(ص) با صراحت فرمودند: هر كس از ولايت ائمه سرباز زند اعمال نيكش سقوط مي كند و در جهنم خواهد بود. بعد از آن بخشي از فضايل حضرت علي(ع) را برشمردند.

6ـ حضرت جنبه غضب الهي را نمودار فرمودند و با تلاوت آيات عذاب و لعن، يادآور شدند: منظور از اين آيات عده اي از اصحاب من هستند كه مأمور به چشم پوشي از آنان مي باشم ولي بدانند كه خداوند ما را بر معاندين، مخالفين و خائنين و مقصرين حجّت قرار داده است و چشم پوشي از آنان در دنيا مانع از عذاب آخرت نمي باشد، سپس به فرمانروايان گمراهي كه مردم را به جهنّم مي كشانند اشاره كردند.

7ـ حضرت اثرات ولايت و محبّت اهل بيت را مورد توجه قرار دادند و فرمودند: اصحاب صراط مستقيم در سوره حمد پيروان اهل بيت عصمت و طهارت هستند، سپس آياتي درباره اهل بهشت تلاوت فرمودند و آنان را به شيعيان و پيروان آل محمد تفسير كردند، همچنين آياتي درباره اهل جهنم مطرح كردند و مصداق آنها را دشمنان ائمه دانستند.

8 ـ مطالبي درباره حضرت مهدي(عج) فرمودند و به اوصاف و شئون خاص حضرت بقية اللّه الاعظم حجة بن الحسن ارواحنا فداه، اشاره كردند و آينده اي مشحون از عدل و داد به دست امام زمان را براي جهانيان مژده دادند.

9ـ تأكيد كردند پس از اتمام خطابه، شما را به بيعت با خودم و سپس بيعت با علي بن ابي طالب (ع) دعوت مي كنم. پشتوانه اين بيعت آن است كه من با خداوند بيعت نموده و علي هم با من بيعت كرده است.

10ـ به احكام الهي توجه كردند از جمله اين كه چون بيان تمامي حلال ها و حرام ها از سوي من امكان ندارد با بيعتي كه از شما درباره ائمه(ع) مي گيرم به نوعي آن ها را تا روز قيامت بيان كرده ام. ديگر اين كه بالاترين امر به معروف و نهي از منكر، تبليغ پيام غدير درباره امامان و امر به اطاعت از ايشان و نهي از مخالفتشان است.

11ـ در آخرين مرحله خطابه، بيعت لساني انجام شد. حضرت با توجه به كثرت جمعيت و شرايط غيرعادي زماني و مكاني و عدم امكان بيعت با دست براي همه مردم فرمودند:خداوند فرمان داده است تا قبل از بيعت با دست، از زبانهايتان اقرار بگيرم. سپس مطالبي را كه مي بايست همه مردم به آن اقرار مي كردند، تعيين نمودند كه عصاره آن اطاعت از دوازده امام و عهد و پيمان بر عدم تغيير و تبديل و بر رساندن پيام غدير به نسل هاي آينده و غائبان از غدير بود. در ضمن بيعت با دست هم محسوب مي گرديد. زيرا حضرت فرمودند، بگوئيد با جان و زبان و دستمان بيعت مي كنيم.

بشارت ملكوتي

سخنان پيامبر به پايان رسيد، هنوز اجتماع با شكوهي كه در صحراي غديرخم شكل گرفته بود، از يكديگر پراكنده نگرديده بود كه جبرئيل فرود آمد و به پيامبر بشارت داد و اين آيه را تلاوت فرمود: «اليوم يئس الّذين كفروا من دينكم فلاتخشوهم واخشون اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام ديناً؛(10) امروز كافران از بازگشت شما از دينتان نااميد شدند. از آنان بيمي به دل راه مدهيد و از من بترسيد امروز دين شما را به كمال رسانيدم و نعمت خود را بر شما تمام كردم و اسلام را دين شما برگزيدم.»

پس از اتمام خطابه غدير دو خيمه برپا گرديد كه در يكي رسول اكرم(ص) و در ديگري اميرالمؤمنين(ع) جلوس فرمودند. مردم دسته دسته وارد خيمه پيامبر مي شدند و پس از بيعت و تبريك در خيمه حضرت علي(ع) حضور مي يافتند و با آن حضرت نيز بيعت مي كردند و مبارك باد مي گفتند. زنان نيز با قراردادن ظرف آبي كه پرده اي در وسط آن بود بيعت مي كردند، به اين صورت كه اميرمؤمنان(ع) دست مبارك را در يك سوي پرده داخل آب قرار مي دادند و در سوي ديگر زنان دست خويش را در آن ظرف مي نمودند. در طول سه روز توقف در غدير پس از ايراد خطابه، چند رويداد به عنوان تأكيد و به نشانه اهميت غدير به وقوع پيوست از جمله پيامبر عمامه خود را كه «سحاب» نام داشت بعنوان افتخار بر سر مبارك اميرمؤمنان (ع) قرار دادند حسان بن ثابت با كسب اجازه از پيشگاه پيامبر، اوّلين شعر را درباره غدير سرود. جبرئيل در شمايل انساني ظاهر گرديد و خطاب به مردم فرمود: پيامبر بر علي(ع) پيماني گرفت كه جز كافر به خدا و رسولش كسي آن را بر هم نمي زند. مردي از منافقين چنين نجوا كرد: خدايا اگر آنچه محمّد مي گويد از سوي توست سنگي از آسمان بر ما ببار يا عذابي دردناك برما بفرست. در همين لحظات سنگي بر سرش فرود آمد و او را هلاك نمود و اين معجزه غدير تأييد الهي را بر همگان روشن كرد. پس از سه روز مراسم پرشور غدير پايان يافت و آن روزها بعنوان «ايّام الولايه» در صفحات تاريخ نقش بست و خبر واقعه مذكور در همه شهرها انتشار يافت و بدين گونه خداوند حجتش را بر مردم تمام كرد.(11)

حقيقتي استوار و ماندگار

حديث غدير از جهت سلسله راويان بسيار استوار است زيرا يكصد و ده نفر از اصحاب رسول اكرم(ص) كه در اين برنامه حاضر بوده اند، روايت مزبور را بدون هيچ واسطه اي از پيامبر نقل كرده اند، هشتاد و چهار نفر از تابعين نيز به نقل آن اقدام نموده اند، دانشوران، مورخان و مفسّران از اهل تسنن نيز حديث غدير را با مدارك متعدد و معتبر در كتاب هاي خود آورده اند كه نام سيصد و پنجاه نفر از آنها را علامه عبدالحسين اميني در كتاب گران سنگ «الغدير» آورده است بسياري از مشاهير علماي مسلمان در اين باره كتابي مستقل نگاشته اند كه نام بيست و شش نفر از آنان با مشخصات آثارشان در كتاب الغدير آمده است. فرهنگ نويسان نيز وقتي به واژه غدير يا مولي رسيده اند، اين رويداد را باز گفته اند بنابراين كوچكترين ترديد و كمترين شكي در سند اين حديث وجود ندارد به علاوه رسول اكرم و امامان بزرگوار روز هيجدهم ذيحجه را يكي از اعياد رسمي مسلمانان اعلام فرمودند تا مسأله غدير هر ساله بازگو و ياد شود و به دست فراموشي سپرده نگردد. محمد عبدالغني الحسن دانشمند اهل قاهره مي گويد پيشآمد غديرخم از حقايق ثابتي است كه جدل در آن راه ندارد. حديث آن از رواياتي است كه شيعه و سني بر آن اجماع دارد، حضرت فاطمه زهرا(س)، امام حسن(ع) و امام حسين(ع) و نيز عبدالله بن جعفر بر اين حديث احتجاج كرده اند. حديث مذكور از لحاظ درستي، تواتر و نيرومندي سند به درجه اي است كه نيازي به اثبات يا تأييد ندارد.(12)

عبدالفتاح عبدالمقصود نيز نوشته است: حديث غدير حقيقتي است كه دستخوش باطل نمي گردد تابنده و روشن است. پرتوي از وحي است كه بر قلب رسول اكرم(ص) درخشيده است تا بوسيله آن حامي و دوست مخلص خود را در ميان امّت و اصفياي برگزيده خود استوار كند. اين حديث حجتي نقلي است بر مقام و پايگاه امام و نيز نماياندن حق پايمال شده اش. هر كس بخواهد ظالمانه و يا جاهلانه آن را به دروغ مخدوش كند بايد ثابت كند كه در ميان صحابه ابرار آيا مي توان فردي را يافت كه به هنگام بر شمردن فضيلت ها، مزيت ها و ارزش ها، بر فرزند ابوطالب سبقت جويد.(13)

سكوت حيرت انگيز تعدادي از مورّخان مشهور اسلام همچون طبري، ابن هشام، عزالدين ابن اثير و... درباره واقعه غدير خم سبب شده است كه مورخان بعد از آنان نيز غالباً يا واقعه را به سكوت بگذرانند يا در رويداد آن شك كنند البته اين پندار كه سكوت تمام اين مورخان مشهور از باب تقيه يا به پاس احترام افرادي يا مراعات احوال زمان بوده است با خرد و منطق، مطابقت ندارد چرا كه بسياري از محدثين معروف خبر آن را به طرق و اسناد گوناگون نقل كرده اند بدون آن كه تمايل شيعي داشته باشند، نه فقط مورخي مثل يعقوبي كه از شيعيان است آن را ذكر مي نمايد بلكه بلاذري در انساب الاشراف، ابن قتيبه در المعارف و حتي احمد حنبل در مسند و مناقب خويش به نقل آن پرداخته اند. ابن ماجه، ترمذي و نسايي و تعداد ديگري از مورخان و محدثان معروف نيز به درج آن روي آورده اند. چنانچه در اشعار بعضي شاعران اين اشارت ها آشكار و روشن قابل مشاهده است. البته كساني چون ابن عساكر و ابن كثير وجود اين خبر را به هيچ وجه مستندي براي شيعيان تلقي نكرده اند. ابن كثير گويا مي خواهد وانمود كند كه تعريف پيامبر در حق علي(ع) در واقعه غدير ظاهراً بيشتر براي اسكات كساني بوده است كه از سخت گيري هاي اميرمؤمنان(ع) در امر صدقات يمن ناراضي بوده اند امّا در پذيرش اين ادّعا جاي تأمّل زيادي وجود دارد زيرا بر اساس آنچه ابن هشام و ديگران گفته اند پيغمبر در مكّه و قبل از حركت به مدينه جواب ناراضيان مذكور را داده بود.(14) ضياءالدين مقبلي متوفي به سال 1108 هجري مي گويد اگر حديث غدير مسلّم نباشد هيچ امر مسلّمي در اسلام وجود ندارد.(15) حقايق تلخي وجود دارد كه بايد نسل حاضر بداند، نبي اكرم(ص) نسبت به وصايت و ولايت علي بن ابي طالب(ع) با منتهاي صراحت وصيت كرد ولي عدّه اي آن را پشت گوش انداختند و اگر به فرمان مؤسس بزرگ اسلام گردن نهاده بودند، سرنوشت جهان اسلام جز آن بود كه شد و مسلمين هرگز گرفتار تفرقه و اختلاف نمي شدند و اتحاد و يگانگي، آنان را از بلاهايي كه به ايشان رسيد حفظ مي كرد. آري جوينده حقايق بايد نكاتي را بداند، احساسات را به يكسو افكند، از خطاهاي گذشته پند گيرد. به راستي اگر پيشينيان برگرد غدير حصاري نكشيده بودند و در طول اعصار راهش را نبسته بودند اكنون فَيَضان آن سراسر گيتي را گرفته و جهانيان را از چشمه پربهره خود سيراب ساخته بود غدير واقعه اي نيست كه صرفاً جنبه تاريخي داشته باشد و هر انساني مكلّف است حق را در اين زمينه بشناسدو به آن معتقد باشد. مضمون و مقصود اين رويداد در هر لحظه از حيات جامعه اسلامي مصداق و مورد دارد و جوهر اصلي آن تعيين شكل صحيح رهبري است و مؤمن بودن به امامت پيشواي عادل و بيعت نمودن با رهبري عادل، مؤمن و پرهيزكار. از اين رو حماسه غدير چون مشعلي جاويدان در ذهن ها و زمان ها و اعصار تابندگي دارد.

عيدي جاويدان خجسته
فرّخا عيد دلپذير غدير  كه جوان شد ازو زمانه پير 
پير گيتي، جواني از سر يافت  از فرّ عيد دلپذير غدير(16) 

رسول اكرم(ص) فرموده اند: برترين عيد مسلمانان، عيد غدير است و امام صادق(ع) مي فرمايند: روز غدير خم برترين عيدهاي امت

من است و آن روزي است كه خداوند در آن روز دين را كامل كرد.(17) فيّاض بن محمد بن عمر طوسي مي گويد در روز غدير ديدم كه امام رضا(ع) جمعي از دوستان را براي صرف غذا به حضور پذيرفته بود، در آن روز با امكانات تازه اي غير از آنچه در ديگر روزها در خانه امام بكار مي رفت، ميهمانان پذيرايي شدند و امام همواره فضيلت و عظمت آن روز و سابقه ديرينش را در تاريخ اسلام شرح مي داد.(18)

از نخستين سال پيدايش غدير، مسلمانان بر حسب توصيه رسول اكرم و ائمه هدي اين روز را عيد مي گرفتند و جشن ها برپا كرده و با شادماني فرا رسيدن سالروز آن را به يكديگر تبريك مي گفته اند، به ديدن علما و سادات مي رفته اند. به دعا و زيارت، كارهاي نيك و استمالت از مستمندان، دستگيري افراد ناتوان و اطعام بينوايان مي پرداخته اند و بر خويشتن و خانواده شان وسعت بيشتري داده و جامه هاي نو برتن مي كرده اند. در خلال زمان هاي گذشته و سپري شدن قرن ها و ادوار تاريخي هر سال اين عيد خجسته ماجراي جاويدان خود را با طراوتي افزون تر جلوه گر مي سازد و توجه جهانيان را به واقعه اي بسيار مهم و سرنوشت ساز كه در خود گنجانيده است، جلب مي كند و بدين وسيله اين يادگار ارزشمند اسلام و وصيت رسول اكرم(ص) در مورد خلافت و وصايت علي بن ابي طالب(ع) از دستبرد نسيان مصون مانده و غبار گذشت زمان از سيمايش سترده مي گردد.

اين عيد صرفاً به شيعيان اختصاص ندارد و شواهد تاريخي نشان مي دهد ديگر مسلمانان در برگزاري آن اهتمام مي ورزيده اند. ابوريحان بيروني دانشور مشهور ايراني مربوط به قرن پنجم هجري، در اثر معروف خود، غدير را از عيدهايي بر شمرده است كه همه مسلمين برپا مي داشته اند و آن را جشن گرفته اند.(19) ابن طلحه شافعي مي گويد: غدير عيد است و يادگاري تاريخي زيرا روزي است كه پيامبر آشكارا و صريح علي(ع) را به مقام ارجمند امامت و رهبري بعد از خود، برگزيد و با آن موقعيت رفيع، او را بر ديگر مسلمانان فضيلت بخشيد.(20)

دانشمندان معروفي از اهل سنت در آثار خود غدير را عيد ناميده اند و تأييد كرده اند اين عيد به دست باني عاليقدر اسلام پايه گذاري شده و اختصاص به شيعيان ندارد. در آثار ادبي و اشعار شعراي عرب نيز تشبيهات زيبايي به شب هاي جشن عيد غدير ديده مي شود.(21) محقق برجسته لبناني و عالم اهل سنت عبد اللّه علايلي چنين گفته است: عيد غدير جزء اسلام است. هر كس آن را منكر شود، اسلام را انكار كرده است.(22) سيد بن طاووس در كتاب الاقبال خود نقل كرده است در اين روز چون مؤمني را ملاقات كني مستحب است تبريك گفته و بگوئيد: الحمد للّه الّذي جعلنا من المتمسكين بولاية اميرالمؤمنين و الائمة عليهم السلام.

پي نوشت ها:ـــــــــــــــــــــــ

1. كتاب غم ها و شادي ها، ص 35 ـ 34.

2. اين روايت را حاكم در مستدرك به سند خود از ابواسحاق نقل كرده است.

3. حافظ ابونعيم اصفهاني متوفي به سال 430 هجري اين حديث را در كتاب حلية الاولياء آورده است.

4. درباره چگونگي برگزاري اين مراسم توسط رسول اكرم(ص) بنگريد به فضائل الصحابه، احمد بن شعيب نسايي، مسند احمد بن حنبل، ج 1، ص 118 و 119؛ ج 4، ص 281 و 368؛ ج 5، ص 370، سنن ابن ماجه، محمد بن يزيد قزويني، تحقيق محمد فؤاد عبدالباقي، ج 1، ص 43 مستدرك الحاكم، حاكم نيشابوري، ج 3، ص 109 و 371؛ مجمع الزوائد، نورالدين ميثمي، ج 7، ص 17 ؛ ج 6، ص 108 ـ 104 ؛ ج 9، ص 164؛ المعيار و الموازنه ابي جعفر اسكافي، تحقيق شيخ محمد باقر محمودي، ص 214 ـ 212 المصنف، ابن ابي شيبة الكوفي، تحقيق سعيد محمد اللحام، ج 7، ص 499 و 503.

5. الاحتجاج، ج 1، ص 67 ؛ طبقات، ابن سعد، ج 3، ص 225.

6. الاحتجاج، ج 1، ص 67 ـ 66.

7. سوره مائده(پنجمين سوره قرآن)، آيه 67.

8. تاريخ طبري، ج 2، ص 216 ؛ كامل ابن اثير، ج 2، ص 210.

9. متن كامل اين خطبه در كتاب احتجاج طبرسي آمده است.

32. سوره مائده، آيه 3.

10. نك: بحارالانوار، ج 21، ح 37؛ الغدير، علامه اميني، ج 1، عوالم العلوم، ج 15 و نيز بنگريد به احتجاج طبرسي، ج 1، ص 71، المنار، رشيد رضا، ج 6، ص 264، سيره حلبي، ج 3، ص 302.

11. حماسه غدير، نگارش و گردآوري، محمد رضا حكيمي، ص 360.

12. همان، ص 373.

13. سيره ابن هشام، ج 4،ص 275.

14. الغدير، ج 1، فصل الكلمات حول سند الحديث .

15. ديوان طرب شيرازي، ص 213.

16. حماسه غدير، ص 38.

17. الغدير، ج 1، ص 287.

18. آثار الباقيه، ص 395.

19. الغدير، ج 1، ص 267.

20. همان، ج 1، ص 269.

20. الشيعه و التشيع، محمد جواد مغنيه، ص 288.