بحث از علامه اميني(ره) و اثر پر مغز و جاودانه اش، كتاب «الغدير» و نماياندن عظمتهاي اين اثر و پديد آورنده آن، آنچنانكه نه حقي از اين اثر بي نظير ضايع گردد و نه از آن مؤلف بي بديل، الحق كاري است بس مشكل.

اميني، متفكر و پژوهشگري است عميق، همه سو نگر و جامع الاطراف، كه همه خوبيها و زيباييها و بايدهاي يك نويسنده برجسته و ممتاز را در خود فراهم آورده است. و اگر او را در دايره تحقيقات و پژوهشهاي ديني، جزء نوادر و نوابغ مسلم، به حساب آورديم، سخني به گزاف نگفته ايم. در چند دهه اخير در انديشه ارباب فرهنگ و ادب، در كشور ما و ساير بلاد اسلامي، دو واژه «اميني و الغدير» با هم متلازم گشته اند، قدر و منزلت اين اثر بزرگ و آن دانشمند كم نظير، هنوز بر بسياري از طبقات اجتماع ما، حتي طبقات تحصيل كرده و مراكز ديني پوشيده است.

آنها هم كه با «الغدير» آشنايند، غالبا اطلاعاتشان از حد كليات فراتر نمي رود، و همين قدر مي دانند كه «الغدير» اثر بزرگي است كه توسط يكي از عالمان طراز اول اسلام و تشيع پديد آمده است. و اما اينكه اين كتاب، پيام آور چه رسالتي است؟ و حول محور چه موضوعاتي بحث مي كند؟ و چه معارفي، با چه سبك و ويژگيهايي در اين كتاب طرح گشته است؟ بر بسياري از مردم، بلكه بر بسياري از طبقات تحصيل كرده و خواص نيز پوشيده مانده است، بنابراين هم «اميني » و هم «الغدير» هنوز جايگاه واقعي خود را در جامعه ما پيدا نكرده و همچنان مهجور مانده اند.

امروز، در عصر انقلاب شكوهمند اسلامي، يكي از كارهاي كه بايد به جد به آن پرداخته شود، معرفي اين گونه دانشمندان و اين گونه آثار است، تا نسل جوان با گذشته فرهنگي خود آشنا شوند، و الگوهاي مناسب را بشناسند و از آن پيروي كنند. در اين فرصت ما بر آنيم تا در حد وسع خويش، برخي از امتيازات و ويژگيهاي اين اثر بزرگ را بيان نماييم تا طبقات مختلف جامعه ما، بيش از پيش با «الغدير» آشنا شده و از معارف بلند آن بهره مند گردند.

1- شاهكار ادبي:

بدون ترديد «الغدير» يكي از شاهكارها و متون معتبر و مستحكم ادب عربي است، و از اين جهت با معتبرترين متون ادب عربي كه توسط دانشمندان و ادباي عرب زبان پديد آمده است قابل مقايسه و برابري است، اهميت اين قضيه وقتي به خوبي روشن مي شود كه بدانيم نويسنده اين اثر شگرف ، يك دانشمند غير عرب و ايراني و ترك زبان است. و نشاني است از استعداد، تلاش، كوشش، هوشمندي و نبوغ فرزندان ايران; [زيرا تا آنجا كه ما اطلاع داريم نمونه هاي فراواني از دانش پژوهان ايراني را مي توان سراغ گرفت كه براي تحصيل علم دين به حوزه نجف اشرف، يا ساير حوزه هاي عتبات مقدسه هجرت نموده و در شعر و نثر و به طور كلي در ادب عربي سرآمد دانشمندان دوران خود گشته اند. و اين واقعيتي است كه خود دانشمندان عرب نيز به آن معترف اند، از جمله در برخي از تغريضهايي كه بر «الغدير» نوشته اند، آن را گامي بزرگ در جهت احياء ادبيات عرب به شمار آورده اند.

2- وحدت اسلامي:

علامه اميني، از جمله متفكران و مصلحاني است كه ايده و انديشه وحدت امت اسلامي را در سرلوحه كار خويش قرار داده، و اين ايده، همواره ذهن پوياي دانشور صلح انديش ما را به خود معطوف داشته است، تا جايي كه بازتاب اين انديشه را در سرتاسر كتاب «الغدير» مي توان مشاهده نمود.

او هر گاه سخن يا نوشته اي مشاهده مي كند كه در جهت خلاف فكر «وحدت امت اسلامي » گفته و يا نوشته شده باشد، بر مي آشوبد و سخت از خود حساسيت نشان مي دهد.

از ديدگاه صاحب الغدير تنها رشته اي كه مي تواند امت اسلام را به يكديگر پيوند دهد و آنان مي توانند با چنگ زدن به آن در طريق سعادت آفرين وحدت اسلامي قرار گيرند، همانا تمسك به قرآن و عترت است.

قرآن و عترت دو عضو هدايت گر و سعادت آفرين اند و به منزله دو بال اند براي هر مسلماني كه مي خواهد در مسير سعادت و كمال حركت كند. و چنان كه در حديث ثقلين آمده است، پيامر گرامي، هدايت و سعادت امت اسلامي را تنها در پرتو پيروي از اين دو مسير مي داند و بس. بنابراين اگر كسي بخواهد با تمسك به يكي از اين دو در مسير كمال حركت كند، به سر منزل مقصود نخواهد رسيد. در گذشته تاريخ نيز كساني كه اهل بيت(عليهم السلام) را رها كردند و خواستند راه سعادت را تنها در پرتو قرآن بپيمايند، راه به جايي نبرده و در انبوهي از انحرافات و مشكلات گرفتار آمدند. عنصر ديگري كه از ديدگاه علامه اميني در مساله وحدت امت اسلامي نقش مهمي بر عهده دارد، عنصر «شناخت و آگاهي » است.

وحدت پايدار پيروان مذاهب اسلامي در صورتي ميسر است كه برخاسته از شناخت و آگاهي و درك متقابل پيروان مذاهب، از اعتقادات و باورهاي مذهبي يكديگر باشد، و «الغدير» نيز دقيقا در راستاي تحقق اين عنصر وحدت آفرين، پديد آمده است.

از ديدگاه صاحب «الغدير» عامل ديگري كه در ايجاد وحدت اسلامي از نقش مهمي برخوردار است، حسن ظن و مراعات انصاف و حق جويي از يك سو، و پرهيز از سوءظن و بدگماني و بي انصافي از سوي ديگر است.

اگر هر انسان عاقل و منصفي، در طرحي كه «الغدير» براي وحدت اسلامي ارائه مي كند با بي طرفي بينديشد، آن را به حال امت اسلامي سودمند و ضروري تشخيص داده و به عنوان پايه و اساس درستي براي تحقق وحدت اسلامي، خواهد پذيرفت، چنانكه جمع كثيري از دانشمندان اهل سنت پس از آگاهي از «الغدير»، اقدام مرحوم اميني را مورد تاييد قرار داده و بر آن صحه گذاردند.

متفكر و انديشمند ما علامه اميني، اظهارنظرهاي غير محققانه، سطحي و جاهلانه و گاه مغرضانه برخي از دانشمندان و نويسندگان اهل سنت نسبت به تشيع را عامل مهمي در جهت تفرقه امت اسلامي به شمار آورده و آن را مخل وحدت اسلام مي داند و راه از ميان برداشتن اين مانع را در آگاهي و شناخت درست آنان از منابع تشيع جستجو مي كند.

يكي از اصلي ترين هدفهاي «الغدير» چاره انديشي در جهت رفع سوءظن ها و ارائه راهي براي ايجاد تفاهم و اتحاد در ميان امت اسلامي است.

3 - اثري بي بديل:

از نخستين قرون اسلامي تا كنون، در دفاع از تشيع و حقانيت امام علي بن ابيطالب(ع) آثار و تاليفات فراواني به رشته تحرير درآمده است ولي در ميان همه اين پژوهشها «الغدير» از جايگاه رفيع و منزلت خاصي برخوردار است. و تا كنون از حيث محتوي و استحكام مطالب، ابتكار و نوآوري، جامعيت و تنوع موضوعات، و حجم و گستردگي كتاب، اثري كه از هر حيث بتوان آن را با «الغدير» قابل مقايسه دانست، نگارش نيافته است.

بدين لحاظ مي توان گفت كه «الغدير» در نوع خود نمونه منحصر به فرد است.

4 - امين نقل:

از امتيازات «الغدير» آن است كه نويسنده دانشمند آن، در سراسر اين كتاب بزرگ، جمله جمله و سطر سطر مطالب كتاب خود را به صدها و هزاران جلد از منابع فريقين و بخصوص، آثار معتبر دانشمندان اهل سنت مستند نموده است. نخست به نقل مطالب مي پردازد، و با رعايت امانت و بدون هيچ گونه دخل و تصرفي، مطالب را از منابع معتبر اهل سنت نقل مي كند، و پس از طرح مطلب، در صورت نياز، از آن، در راستاي اهداف خود استفاده مي كند.

دقت و امانت كامل او در نقل، بگونه اي است كه او را «امين نقل » لقب داده اند.

5 - آموزگار نقد و دانشگاه نقدشناس:

در كتاب پر ارج «الغدير» «نقد»، از اهميت و جايگاه ويژه اي برخوردار است، و اساسا مي توان گفت شالوده «الغدير» بر پايه «نقد و نقادي » پي ريزيي شده است، خواننده، هيچ فصل و مبحثي را در اين كتاب بزرگ پيدا نمي كند، مگر اينكه يك يا چند نقد اساسي و آموزنده در آن وجود دارد.

مرحوم اميني اين كتاب را با هدف اثبات يكي از اساسي ترين مسائل اعتقادي و سياسي تشيع، يعني مساله «امامت و ولايت »، بر اساس منابع مورد قبول خود اهل سنت تاليف نموده است، اين رسالت بزرگ را با چنان دقت و قدرت و استحكام و هوشياري، بانجام رسانده است كه تعجب هر خواننده اي را برمي انگيزد.

در حول محور «نقد و نقادي »، مي توان از ابعاد مختلفي در باره «الغدير» سخن گفت، و «نقد» را از ديدگاه «الغدير» و مؤلف دانشمند آن به اقسام مختلفي تقسيم نمود. مانند: نقد كتابهاي منفي و تفرقه افكن، نقد شخصيتهاي منفي، نقد نظريه هاي نادرست، نقد اجمالي، نقد تفصيلي و ... اينها و مواردي از اين قبيل برخي از اقسام نقد است كه در «الغدير» به زيباترين شكلي مطرح است.

نكته مهم آن است كه اين نقدها، نه از سر خصومت و دشمني، بلكه از سر صدق و صفا و با هدف متحد ساختن صفوف امت اسلامي صورت گرفته است.

بعنوان مثال اگر علامه اميني، شخصيت و عملكرد افرادي مانند عمروعاص و معاويه يا افكار و انديشه هاي افرادي مانند: ابن عبد ربه، ابن حزم اندلسي، عبدالكريم شهرستاني، ابن تميمه، و رشيد رضا و ... را مورد نقد قرار مي دهد، به خاطر آن است كه در پرتو نقد، و با نشان دادن انحرافات موجود در انديشه و عمل اين اشخاص، چهره واقعي آنها را به جامعه اسلامي بشناساند، تا كسي فريب سخنان غرض آلود آنان را نخورد. علامه اميني(ره) پس از نقل و نقد مطالب تعدادي از آثار مغرضانه و سراسر اتهام برخي از پيشينيان اهل سنت مي گويد:

«اين بود نمونه هايي از ياوه سراييهاي كتب قوم، بدون اينكه بخواهيم به طور كامل آنها را بررسي كنيم... تنها مقصود ما از نشان دادن اين نمونه ها، توجه امت اسلامي به موجبات كينه توزي ها و دشمني هاي آميخته با روحيات گروهي دشمنان دغل باز اهل بيت(ع) و دنباله رويهاي متعصب آنان است تا در قبال طايفه بزرگي از امت (شيعه اهل بيت)، به اينگونه كتب و نوشته هاي آلوده مانند باطل گرايان و گمراهان شتابزده اي كه نام برديم، اعتماد نكند. پيداست، وقتي خواننده، انگيزه خيانت آنان را بداند، او را مي رسد كه پيرامون مطالب موهن و بي اساس و نسبتهاي نارواي آنان تحقيق بعمل آورد. » (1)

مرحوم اميني، شخصيت و افكار شمار زيادي از اينگونه افراد را با شيوه اي كاملا تحقيقي و عالمانه، و با تكيه بر ادله محكم و غير قابل انكار، به نقد كشيده است، بگونه اي كه اگر مؤلفان و نويسندگان آن كتابها امروز زنده بودند و نقدهاي نيرومند علامه اميني را بر نوشته هاي خود مي ديدند، از نوشته خود اظهار پشيماني مي كردند.

در اين زمينه نيز «الغدير» بمنزله آموزشگاهي است و «اميني » بمنزله آموزگاري كه بهترين نوع «نقد» را به انسان مي آموزد. رسم مرحوم اميني(ره) بر آن است كه در نقد نظريات حريف، در مسائل مهمي كه مورد اختلاف فريقين است، مانند مساله جانشيني پيامبر(ص) و مباحث مربوط به آن، هرگز بر منابع تشيع تكيه نمي كند، بلكه نقد خود را صرفا بر منابع گوناگون اهل سنت استوار مي سازد تا اينكه سخن حق او ضايع نشده و مورد قبول مخاطب قرار گيرد.

6 - ويژگيهاي نقد در الغدير:

علامه اميني، در نقد آثار، شخصيتها و نظرات نادرست، داراي اصول و ويژگيهاي خاصي است. برخي از آن ويژگيها عبارت است از:

الف: خستگي ناپذيري:

صاحب «الغدير» كار خود را در نقد، بر پايه صبر و بردباري و متانت، بنا نهاده است. و سعي او بر آن است تا مساله مورد نظر را بصورت جامع و با همه ابعاد و زواياي آن، نقد و بررسي كند. و هيچ گاه در انجام رسالتي كه در جهت بيان حقايق بر عهده دارد احساس خستگي نمي كند. بعنوان نمونه بنگريد به نقد و پاسخ ايشان به «عبدالله قصيمي » در بحث «سلسله دروغگويان و حديث سازان ».

«قصيمي » پس از اينكه رجال شيعه را متهم به جهل و دروغ سازي مي كند، مي گويد: «و در ميان اهل سنت، كسي كه متهم به دروغ سازي به خاطر دنيا و تقرب به اهل آن ... باشد وجود ندارد.» (2)

علامه اميني در پاسخ به ادعاي قصيمي، اگر چند نمونه از دروغ سازانش كه نامشان در منابع اهل سنت آمده و خود دانشمندان اهل سنت به حديث سازي و دروغ پردازي آنها اعتراف و تصريح كرده اند را ذكر مي نمود، براي اثبات بي اساس بودن ادعاي آقاي «قصيمي » كافي بود، ولي ايشان به اين مقدار اكتفا نكرده و از تعداد 700 نفر با نام و نشان ياد كرده از رجال احاديث اهل سنت كه به جعل حديث و دروغ پردازي اشتغال داشته اند.

مرحوم اميني هم زمان با ذكر نام و نشان آن 700 نفر، شمار كثيري از دانشمندان بزرگ اهل سنت را نام مي برد كه به دروغ سازي اين 700 نفر اعتراف نموده و احاديث وارده از طريق آنها را فاقد ارزش و اعتبار اعلام داشته اند». (3)

ب: استفاده از منابع مورد قبول اهل سنت:

«ايشان در تمامي موارد، نقدهاي خود را بر منابعي استوار ساخته اند كه مورد قبول مخاطبان اصلي «الغدير» يعني اهل سنت، است. و بر اين اساس، باب هر گونه بهانه جويي را بر حريف بسته است ».

ج: رعايت ادب علمي:

مؤلف «الغدير» در نقد انديشه ها و افكار ديگران، همواره از متانت و ادب علمي سود مي جويد، و هرگز سخنان ياوه و بي اساس دروغ پردازان، قلم او را از صراط مستقيم اعتدال خارج نمي سازد.

د: امانت در نقل:

وي در نقدهاي خود مي كوشد تا نخست سخن طرف را نقل نموده و آنگونه كه مقصود خود نويسنده آن است به طرح سخن او بپردازد، بدون آنكه هيچ گونه دخل و تصرفي در آن روا داشته باشد و آنگاه به نقد آن مي پردازد.

ه: در نقد شبهات، همواره، بيش از حد نياز به القاءكننده شبهه پاسخ مي دهد، حسن اين اقدام اين است كه موجب مي شود تا خواننده «الغدير» بطلان شبهه، و نيز حقانيت پاسخ هاي صاحب «الغدير» را با همه وجود باور كند، و در حقانيت تشيع، جاي هيچ گونه شك و ترديدي براي او باقي نماند.

7 - نقد نقد:

«الغدير» را افزون بر «نقد» «نقد نقد» نيز مي توان به حساب آورد، چون نويسنده هوشمند آن، كتاب خويش را بگونه اي تاليف نموده است كه اشكالات و نقدهاي احتمالي مخالفين را پيشاپيش پاسخ گفته است. بنابر اين اگر كسي به نقد «الغدير» يا بخشهايي از آن بپردازد، پاسخ ناقد، در خود «الغدير» موجود است، و نياز به پاسخ و نقد تازه اي نخواهد داشت.

يكي از عللي كه موجب شده تا «الغدير» در طي بيش از نيم قرن كه از انتشار نخستين جلدهاي آن مي گذرد، مورد نقد قرار نگيرد همين مساله است. چرا كه نويسنده دانشمند «الغدير» كوشيده است تا با بكار بردن اصول و روشهايي، اين كتاب را بصورت اثري نقدناپذير درآورد و باب هر گونه چون و چرا را بر حريف ببندد. وي براي تحقق اين هدف، دست به اقداماتي زده كه مواردي از آن چنين است:

1 - مثلا در مواردي كه به روايات استفاده شده كه ممكن است كسي بگويد: فلان روايت كه اميني به آن استناد نموده ضعيف است، يا راوي ثقه نيست. مرحوم اميني هم صحت روايت و هم ثقه بودن راوي را اثبات نموده است، و آن را به تاييد عده اي از صاحب نظران اهل سنت نيز رسانده است.

2 - يك حديث را از طرق مختلف و با سلسله سندهاي متعدد، نقل نموده تا جاي هيچ گونه شبهه اي در صحت و واقعيت آن باقي نماند.

3 - در هر مورد، به ذكر يك دليل اكتفا نمي كند، بلكه ادله فراواني از ديدگاه هاي مختلف، براي اثبات مدعاي خود اقامه نموده است كه نمونه آن (در بحث در سلسله دروغگويان و حديث سازان) گذشت.

4 - در نقل مطالب از متون و منابع اهل سنت، به يك يا دو كتاب اكتفا ننموده، بلكه به منابع متعددي استناد نموده، و گاه دهها و يا صدها دليل براي اثبات مدعاي خود ذكر مي كند، و خواننده، وقتي به دقت آن را مورد مطالعه قرار دهد به صحت آن اطمينان حاصل خواهد نمود.

8 - منابع اهل سنت تكيه گاه اصلي الغدير:

مؤلف «الغدير» تكيه گاه اصلي خويش را، آثار و منابع اهل سنت قرار داده و شالوده «الغدير» را بر اساس اين منابع پي ريزي نموده، و بيشترين بهره را از آن برده است.

او با انتخاب اين روش منطقي و درست، باب هر گونه بهانه جويي را بر اهل سنت كه مخاطبين اصلي «الغدير»اند بسته است.

دانشور فرزانه ما، استفاده از منابع تشيع را به موارد خاص و معين محدود ساخته و از آن در حد ضرورت استفاده نموده است.

صاحب «الغدير» معتقد بود كه براي اثبات فضائل اهل بيت پيامبر(ص) و بخصوص حقانيت و فضائل اميرالمؤمنين(ع) بايد به منابع اهل سنت روي آورد و خود نيز چه در اعتقاد و چه در عمل، از پيشتازان اين عقيده بود. در اين راه، حدود 20 هزار كتاب، از آثار معتبر اهل سنت را از نخستين قرون اسلامي تا قرن حاضر، به خدمت گرفت و از آن بهره برد.

9 - اهل سنت بر سر دوراهي:

يكي از ويژگيهاي كتاب «الغدير» آن است كه پيروان مذاهب چهارگانه اهل سنت را بر سر يك دوراهي قرار داده است. كه آنان به ناچار، بايد يكي از آن دو را انتخاب كنند.

يا بايد «الغدير» را بپذيرند و يا از پذيرفتن آن خودداري كنند، اگر بپذيرند، لازمه اش آن است كه تغيير عقيده داده و به مكتب اهل بيت پيامبر(ص) روي آورند، و از امام علي بن ابي طالب(ع) بعنوان نخستين جانشين بر حق پيامبر، و فرزندان معصوم آن حضرت(ع) آنگونه كه مورد نظر پيامبر اسلام است، پيروي كنند، كه البته اين يك راه عاقلانه و هوشمندانه است ، كه برخي از دانشمندان روشن ضمير و آگاه اهل سنت، پس از مطالعه «الغدير» و ديگر آثار پر مغز، تشيع برگزيده اند.

و اما اگر «الغدير» را نپذيرند، بايد از بسياري از منابع و كتابهاي معتبر خود دست بشويند. چون كتاب «الغدير» با استفاده از هزاران جلد از منابع دست اول و مورد قبول اهل سنت به رشته تحرير درآمده است.

چون آنان نمي توانند براي هميشه در مقابل «الغدير» سكوت اختيار كنند، چرا كه عصر ما، عصر تبادل افكار و انديشه ها و پيشرفت شتابنده علم و آگاهي در ميان طبقات مختلف جامعه، بخصوص در بين طبقه تحصيل كرده و نسل جوان است، و آگاهي يافتن آنان از اين كتاب اين سؤال را مطرح خواهند نمود كه چرا عالمان و دانشمندان اهل سنت، در برابر كتابي با اين عظمت و با ارزشي علمي و تحقيقي، كه به نقد عقايد آنها پرداخته، اظهار نظر نكرده و سكوت اختيار كرده اند؟

10 - آميختگي «الغدير» با «قرآن كريم »

بدون ترديد «الغدير» يك اثر بزرگ قرآني، و علامه اميني يك قرآن شناس بزرگ و كم نظير است. او در پديد آوردن «الغدير» قرآن كريم را بعنوان نخستين و اصلي ترين تكيه گاه خود قرار داده است، و با برداشت تازه و فهم عميقي كه از كتاب خداوند دارد، توانسته است در جاي جاي اثر بزرگ خود «الغدير» از آيات نوراني قرآن كريم، بهره گيرد، و بهره گيري مرحوم اميني از قرآن كريم به موضوع خاصي محدود نمي شود، بلكه او در همه زمينه ها، و موضوعاتي كه در «الغدير» به طرح آن پرداخته است، اين راه را با دقت و زيبايي تمام پيموده است.

گستردگي برداشتهاي صاحب «الغدير» از «قرآن » به حدي است كه اگر كسي آن را به يك نقطه منتقل نموده و در يك جا جمع كند، اين مجموعه يك الي دو اثر قوي و پر مغز تفسيري را تشكيل خواهد داد. آشنايي و انس او با قرآن بگونه اي است كه در چند مورد از كتاب «الغدير» مطالبي را كه بعنوان افتتاح و مقدمه، نگاشته است. به تمام و كمال، تركيبي است از آيات قرآن كريم. بدون آنكه ايشان اشاره اي به اين حقيقت نموده باشد. مثل مقدمه جلد ششم، هفتم، هشتم، نهم و دهم «الغدير».

علامه، در تمامي اين سرآغازها، همه گفتني هاي لازم را در قالب آيات كلام خداوند، و از زبان قرآن بيان داشته است. بدون آنكه سخن ديگري به آن آميخته باشند، در پايان بسياري از مباحث نيز يك يا چند آيه از آيات قرآن كريم را با رعايت مناسبت و ظرافتي خاص، و در مقام نتيجه گيري آورده است.و اين ميسر نيست مگر در پرتو آشنايي عميق و گسترده ايشان با قرآن كريم. به همين دليل مي توان «الغدير» را يك اثر قرآني دانست كه با دقت و ظرافت فوق العاده اي با قرآن عجين گشته است.

11 - محبت اهل بيت:

علامه اميني عالمي است دوستدار پيامبر(ص) و اهل بيت آن حضرت و بخصوص اميرالمؤمنين(ع) يعني چهره شاخص و شخصيت بزرگ اهل بيت(ع). او به علي بن ابي طالب(ع) و اهل بيت(ع) عشق مي ورزيد و محبت آنان در قلب و روح او موج مي زد. هر گاه كه بارگاه مطهر و نوراني مولي الموحدين علي بن ابي طالب(ع) را مي نگريست، بي اختيار سيلاب اشك از چشمانش سرازير مي شد. يا هنگامي كه براي زيارت به حرم مطهر مشرف مي شد و به خواندن زيارت مي پرداخت، از آغاز تا پايان زيارت اشك مي ريخت.

مهمترين انگيزه اي كه به او نيرو بخشيد تا اين همه مشقت و زحمت را تحمل كندو آن اثر بزرگ را پديد آورد، محبت علي(ع) و اولاد معصوم آن حضرت بود. و مهمترين پشتوانه او براي رسيدن به چنين مقصودي، عنايت خداوند و توجه خاص علي(ع) بود.

12 - مرد دين و كتاب سياست:

علامه اميني، تنها يك فقيه يا متكلم يا مفسر يا محدث يا مورخ و... نيست. گر چه او از همه اين علوم حظي وافر دارد، اما ابعاد شخصيت او به اينها محدود نمي شود. نيز او از آن دسته عالماني نيست كه در كنج خانه يا كتابخانه اي نشسته كتابي تاليف كند، و از آنچه در محيط او و در كل جهان اسلام مي گذرد باخبر نباشد. او دانشمند و متفكري است كه افزون بر آگاهي از علوم مختلف اسلامي، داراي انديشه و عمل سياسي است. گر چه او در هيچ دانشگاهي در رشته علوم سياسي تحصيل نكرده است ولي در عين حالي هم در بعد سياست نظري از درك و فهم سياسي بالايي برخوردار است و هم در زمينه سياست عملي، از فعالان سياسي به حساب مي آيد.

و اما در بعد سياست نظري، دو اثر بس ارزشمند علامه اميني يعني كتاب «الغدير» و كتاب «شهيدان راه فضيلت » شاهد صادقي است بر ادعاي ما. در «الغدير» مرحوم اميني، دست هاي سياست را در جعل احاديث و در ساير زمينه ها، بخوبي شناخته و آن را به همگان شناسانده است. «الغدير» را افزون بر يك كتاب قرآني، كلامي، فقهي، حديثي، تاريخي و ... بايد يك كتاب سياسي نيز دانست، چرا كه اين اثر، مهمترين كتابي است كه در فلسفه سياسي تشيع به رشته تحرير درآمده است.

13 - «الغدير» دايرة المعارفي بزرگ:

ويژگي ديگر «الغدير» جامعيت آن است. «الغدير» تنها يك كتاب معمولي نيست، بلكه يك دايرة المعارف بزرگ و عميق ديني است.

گر چه نخستين و مهمترين هدفي كه «الغدير» براي آن پديد آمده است، بررسي همه جانبه حديث «غدير» و اثبات خلافت و ولايت اميرالمؤمنين(ع) است، و در اين زمينه حق مطلب را نيز ادا نموده است، ولي «الغدير» به اين موضوع منحصر نشده و بصورت دفاع جامعي از اسلام راستين و مكتب اهل بيت(ع) درآمده است، و به واقع مي توان آن را دايرة المعارف بزرگي دانست كه افكار و انديشه هاي ناب اسلامي و دين شناسي را در موضوعات گوناگون، اعم از تفسير، تاريخ، كلام، فقه، سيره، رجال، حديث، اخلاق، ادب و ... بصورت كاملا عالمانه و تحقيق و با چهره اي آراسته و زيبا، به جامعه اسلامي و همه پويندگان راه حقيقت، عرضه نموده است. بگونه اي كه خواننده را در حيرت و شگفتي فرو مي برد، و به جرات مي توان گفت، در تمام موضوعاتي كه «الغدير» به آنها پرداخته است هيچ دايرة المعارفي، آن سلسله از مباحث را با آن قوت و دقت و وسعت مطرح ننموده است.

بسياري از علما و دانشمنداني كه بر «الغدير» تقريظ نوشته اند و يا در باره عظمت و جذابيتهاي آن اشعاري سروده اند، به اين حقيقت مهم اعتراف نموده اند.

14 - «الغدير» محل تلاقي دانشهاي مختلف:

يكي ديگر از ويژگيهاي «الغدير» آن است كه اين كتاب، فراهم آمده از مجموعه اي از علوم و دانشهاي مختلف است. مؤلف انديشمند آن، با مهارت و تسلط كامل، مجموعه اي از علوم را به هم ربط داده و براي دست يابي به اهداف خود، آن را به خدمت گرفته است، بگونه اي كه خواننده اين كتاب، در برابر خود، مجموعه اي فراهم آمده از علومي چون، فقه، تفسير، حديث كلام، منطق، تاريخ، رجال، سيره، لغت و ادب را مشاهده مي كند كه نويسنده از هر دانشي در جاي خود و با رعايت تناسب و به زيباترين شكلي استفاده نموده است.

مؤلف «الغدير» وقتي به «تفسير» و تحليل آيات قرآن مي پردازد چنان با مهارت و ژرف انديشي به اين امر مبادرت مي ورزد كه گويي همه عمر خويش را در تفسير قرآن كريم صرف نموده است.

وقتي به نقل و تجزيه و تحليل و نقد «حديث » مي پردازد، مي پنداري، همه عمر خويش را مصروف اين رشته از علم داشته است.

وقتي وارد عرصه «علم رجال » و مباحث رجالي و تحليلي زندگي رجال حديث، و ياشعراي «غدير» مي شود و زواياي مختلف زندگي، انديشه و آثار آنان را مورد بررسي قرار مي دهد كه گويي خود با آنان مي زيسته است.

در مباحث «تاريخي » او را مورخي متبحر و تمام عيار مي يابي كه احاطه و اطلاعات وسيع خود را در زمينه تاريخ، در كتاب بزرگ خود «الغدير» به خدمت گرفته است.

در پاسخگويي به شبهات فقهي خصم، فقيهي است متبحر كه علاوه بر فقه مذهب اهل بيت(ع)، بر فقه مذاهب چهارگانه اهل سنت نيز احاطه دارد و در وقت لزوم از آن بهره مي برد.

و از همه مهمتر، وقتي به مباحث كلامي مي پردازد، نخست براهين خصم را نقد نموده و آنگاه، خود به استدلال مي پردازد و در اين راه چنان با دقت و قوت و هوشمندي عمل مي كند كه گويي تنها رشته تخصصي او رشته «كلام تطبيقي » است ، و همه عمر پر بركت خود را صرف اين رشته از دانش نموده است.

مرحوم اميني، اين همه را با دقت و مهارت در خور تحسين با هم درآميخته است. و اين نشان دهنده تبحر او در همه اين فنون است و اينكه او همه اين فضائل و زيباييها را در وجود خويش متبلور ساخته است.

15 - بيست هزار عنوان كتاب:

از جمله ويژگيهاي «الغدير» آن است كه اين اثر، نمود خارجي محصول يك سلسله تحقيقات گسترده و دراز مدت است. مؤلف بطور معمول، مطالب خود را از يك منبع يا از يك دانشمند نقل نمي كند، يا اگر نقل كرد، منابع و نظرات فراوان ديگري را بعنوان شاهد و مؤيد، در تاييد مطلب مورد نظر، ذكر مي كند، و همواره سعي او بر اين است كه از منابع مهم و معروف اهل سنت، بهره گيرد تا از آثار و منابع ناشناخته آنان. چنانكه خود در جايي نوشته اند براي پديد آوردن «الغدير» از 15 هزار عنوان كتاب بهره گرفته اند و ساختمان مستحكم و زيباي «الغدير» را بر بيش از پانزده هزار پايه و اساس، استوار نموده اند و بدين ترتيب، كتاب خود را در برابر لغزشها و تحولات زمان مصونيت بخشيده اند. اين آمار مربوط است به زمان انتشار جلدهاي سوم و چهارم «الغدير» و مرحوم اميني از آن زمان به بعد نيز تا پايان عمر، همه وقت خويش را صرف تكميل «الغدير» نموده اند. به همين دليل آگاهان و كارشناسان مربوطه عقيده دارند كه علامه اميني براي پديد آوردن «الغدير» در طي مدت بيش از چهل سال، حداقل از 20 هزار عنوان كتاب استفاده نموده است.

صاحب «الغدير» از قديمي ترين آثار و تاليفات گرفته تا آخرين دستاوردهاي علمي كه در موضوع «غدير» به جهان دانش عرضه شده، كمك گرفته و سود جسته است، و اين از ويژگيهايي است كه جز در «الغدير» در جاي ديگري نمي توان آنرا يافت.

وي براي غنا بخشيدن به اثر عميق و ارزشمند خويش به كشورهاي مختلف مسافرت نمود و بسياري از كتابخانه هاي مهم دنياي اسلام را، از شمال آفريقا گرفته تا شبه قاره هند، مورد بازديد و بررسي قرار داد و از همه كتابهايي كه در آن كتابخانه ها، يافت مي شود و مي توانست براي او مفيد باشد استفاده نمود

 و همچون باغباني كه در فصل بهار با اشتياق به باغ و مزرعه مي رود تا از گلهاي رنگارنگ بهاري بچيند، با شور و شوق تمام، به كتابخانه ها كه همان باغ و بوستان دانشمندان است، روي مي آورد و بخش اعظم وقت خويش را در كتابخانه ها و مراكز تحقيقاتي مي گذراند، و از پيمودن چنين راهي و انجام چنين كاري، احساس خستگي نمي كرد كه هيچ، بلكه پر شور و با نشاط و اميدوار، به حركت خود ادامه مي داد.
16- الغدير براي دو كس تعجب آور است:

مطالعه اين كتاب براي دو كس مي تواند تعجب آور باشد، نخست آنكه اگر يك نفر «شيعه » اين كتاب را مطالعه كند، تعجب خواهد نمود كه با وجود اين همه دلائل و شواهد و قرائن انكارناپذير، بر حقانيت علي بن ابي طالب و مكتب اهل بيت(ع) چرا اهل سنت راه و روش پيامبر(ص) و اهل بيت(ع) را رها كرده و از مذاهب ديگري پيروي نمودند؟

و اگر مطالعه كننده اين كتاب پيرو يكي از مذاهب «اهل سنت » باشد بدون شك، از «سني » بودن خود تعجب خواهد كرد، كه چرا با وجود اين همه دليل و شاهد بر حقانيت مذهب اهل بيت(ع)، راه ديگري پيموده و از صراط مستقيم «قرآن و عترت » منحرف گشته است.

17- جداسازي مطالب:

وسعت و گستردگي بيش از حد مطالب، براي يك نويسنده تا حدودي موجب سر در گمي است. لكن نويسنده محترم «الغدير» با همه گستردگي اطلاعات و دانشها، مباحث و موضوعات مختلف را بسيار هنرمندانه از يكديگر تفكيك نموده و بانظم و اسلويي خاص به عرضه آن پرداخته است.

اما «الغدير» از اين جهت نيز مستثني است، و مطالب آن به خوبي از هم تفكيك شده و متمايز گشته است.

18- روشي ايده آل در اقامه دليل:

علامه اميني براي دست يابي به هدف «اثبات خلافت و وصايت » و جانشيني بلافصل پيامبر(ص) براي امام علي بن ابي طالب(ع) در هر بحثي كه پا نهاده و به هر موضوعي پرداخته، در نگاه اول چنين به نظر مي رسد كه بيش از حد نياز، به اقامه برهان و ارائه دليل، مبادرت نموده است.

به عنوان مثال: اگر اميني حديث «الغدير» را از 20 تن از صحابه و ياران پيامبر(ص)، و يا از 30 تن از دانشمندان برجسته اهل سنت نقل مي نمود، براي اثبات مقصود او كافي بود. يا اگر اين حديث را از چند تن از صاحبان «صحاح سته » نقل كرده بود به مقصود خويش نائل آمده بود. ولي او به اين مقدار اكتفا نكرده و حديث «غدير» را بر اساس كاوشي گسترده، ابتدا از يكصد و ده تن از صحابه پيامبر(ص) نقل مي كند. آنگاه از 84 تن از تابعين نقل نموده است. وي سپس در فاصله آغاز قرن دوم ه.ق تا سالهاي پاياني قرن 14 ه.ق در طي 13 قرن، حديث «غدير» را از منابع و آثار 360 تن از دانشمندان طراز اول اهل سنت نقل مي كند.

او گرچه پيرامون يك موضوع، ادله فراواني اقامه مي كند، اما از آنجا كه براي اين مقصود، اسناد و مدارك فراواني را به شهادت طلبيده، و نوشته خود را به آنها مستند ساخته است، تنوع و جذابيت مباحث در حدي است كه هرگز خواننده را خسته نمي كند.

سطر سطر اثر ارزشمند «الغدير» سرشار است از نكات تازه و خواندني، و تحليل هاي دقيق و نكات آموزده بگونه اي كه خواننده هر لحظه خود را در مقابل نكات تازه اي مي بيند; حسن اين اقدام هوشمندانه اين است كه موجب مي شود تا مطالبي كه ممكن است در بدو امر براي خواننده بعيد جلوه نموده و پذيرش آن دشوار باشد، آرام، آرام به خوبي روشن شده و جلوه گر شود، و خواننده، آن حقيقت را با همه وجود باور كند.

19- الغدير اثري متعلق به بين الملل اسلامي:

از خصوصيات «الغدير» جهاني بودن و بين المللي بودن آن است، اثري است فراتر از قوم و مليت، تعلق داشتن به مذهب خاص و متعلق به همه امت اسلامي، و از اين فراتر، متعلق به همه كساني كه مي خواهند از سعادت هر دو جهان بهره مند باشند، و در پرتو تعاليم «قرآن و عترت » و انديشه هاي ناب الهي زندگي كنند.

20 - پشتوانه هاي برتر:

صاحب «الغدير»، به يقين دانشمندي است هوشيار، با ذكاوت، پر تلاش، فداكار، با صبر و حوصله و خستگي ناپذير. و ترديدي نيست كه او براي پديد آوردن «الغدير» از همه اين عوامل بهره گرفته است، اما اين عوامل گرچه براي پديد آوردن اثري مانند «الغدير» لازم اند، لكن كافي نيستند، و به طور حتم، صاحب «الغدير» براي خلق اين اثر بزرگ، از دو عنصر و پشتوانه مهم ديگر نيز برخوردار بوده است: نخست، عنايت خداوند بزرگ، دوم توجه و حمايت صاحب ولايت حضرت اميرالمؤمنين(ع). همچنان كه بسياري از دانشمنداني كه بر «الغدير» تقريظ نوشته اند نيز به اين حقيقت بزرگ اعتراف نموده اند.

الغدير بهترين دفاعي است كه در طي 14 قرن كه از حيات اسلام و تشيع مي گذرد، از تشيع و مكتب اهل بيت(ع) به عمل آمده است. نيز در ميان هزاران عنوان كتاب كه در باره زندگاني علي بن ابي طالب(ع) نوشته شده است، «الغدير» بهترين كتابي است كه در اين زمينه به رشته تحرير در آمده، و در ميان اين همه آثار همانند خورشيد مي درخشد و نورافشاني مي كند.

در عظمت «الغدير» همين بس كه تاكنون، هر متفكر و دانشمندي، چه شيعه و چه سني و چه از پيروان ساير اديان كه آن را با دقت مورد مطالعه قرار داده است، در برابر عظمت آن، به نشانه تواضع و فروتني سر فرود آورده و زبان به تحسين اين اثر بزرگ و مؤلف دانشمند آن گشوده است.

پي نوشتها:

1- الغدير، ج 3، ص 248 و ترجمه فارسي، ج 6، ص 68.

2- الغدير (ترجمه فارسي)، ج 10، ص 10.

3- بنگريد به الغدير (ترجمه فارسي)، ج 10، ص 113 -116.

پديدآورنده: غلامحسين زينلي

 گرد آوري: گروه دين و انديشه سايت تبيان زنجان
http://www.tebyan-zn.ir/Religion_Thoughts.html