مهمترين مصادرى كه شرح حال عمرو بن عاص در آن آمده عبارت است از:
اسم كتاب، اسم مولف
صحيح، بخارى
صحيح، مسلم
سنن، ابوداود
سنن، ترمذى
سنن، نسائى
كتاب تاريخ، سليم بن قيس
السيره النبويه، ابن هشام
عيون الاخبار، ابن قتيبه
المعارف، ابن قتيبه
الامامه و السياسه، ابن قتيبه
المحاسن و الاضداد، جاحظ
البيان و التبيان، "
الانساب،ابوعبيده
انساب الاشراف، بلاذرى
بلاغات النسا، ابن ابى طاهر
الكامل، مبرد
المثالب، كلبى
التاريخ، يعقوبى اسم کتاب، اسم مؤلف
الامتاع و الموانسه، ابوحيان
الاغانى، ابوالفرج
الطبقات، ابن سعد
العقد الفريد، ابن عبدربه
مروج الذهب، مسعودى
المستدرك، حاكم نيشابورى
المحاسن و المساوى، بيهقى
الاستيعاب، ابن عبدالبر
تاريخ الامم، طبرى
تاريخ الشام، ابن عساكر
ربيع الابرار، زمخشرى
الخصايص،وطواط
تفسير كبير، فخررازى
الترغيب و الترهيب، منذرى
شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد
كامل، ابن اثير
البدايه و النهايه، ابن كثير
تمييز الخبيث، ابن الديبع
التذكرة، سبط ابن جوزى
ثمرات الاوراق، ابن الحجه اسم کتاب، اسم مولف
السيرة النبوية، الحلبى
روض المناظر، ابن شحنه
نورالابصار، شبلنجى
جمهرة الخطب، احمد زكى
جمهرة الرسائل، احمد زكى
دايرة المعارف، فريد وجدى
شرح حال شاعر قصيده
عمرو پسر عاص پسر وائل پسر هاشم پسر سعيد پسر سهم پسر عمر و پسر مصيص پسر كعب پسر لوى قرشى، ابو محمد و ابو عبدالله مى باشد.
وى از پنج نفرى است كه به داهيه "تيزهوشى و حيله گرى" مشهور بودند هر فتنه اى از او آغاز مى شد و بدو سرانجام مى گرفت در شر و فساد و دروغسازى و فتنه انگيزى مسلط و وارد و بدين صفات مشهور همگان بود و كتب و تاريخ گوياى اين احوالند.
اگر بخواهيد عنان سخن را در زمينه هاى فجور و نابكارى رها كرده راه افراط را پيش گيريد، كافيست كه داستان اين شخص را در نظر گيريد، چنانكه در سخنان صحابه نخستين خواهيد ديد چه اين عنصر فاسد و فرومايه و پست و بداصل، در كردار و رفتارش جز پليدى و نابكارى و جور وجودنداشته و در خور هر گونه نكوهش مى باشد.
شرح احوالش از چند نظر جاى بررسى و تحقيق مى باشد.

http://www.lailatolgadr.net

"قصيده جلجليه" در گذشته سال 43 ه.ق
عمرو بن عاص قصيده اى در 66 بيت سروده است كه از شاهكار هاى زبان عربى بشمار مى رود، اين قصيده بنام قصيده جلجليه معروف است ما، به جهت عظمت اين ابيات قصيده را به همان شكل عربى نقل مى كنيم و سپس ترجمه آن كه به شعر فارسى در آورده ام نقل ميشود.
اما خود شعر بزبان عربى:
معاويه الحال التجهل
و عن سبل الحق لا تعدل
كيست احتيالى فى جلق
على اهلها يوم لبس الحلى؟
و قد اقبلوا زمرا يهرعون
مها ليع كالبقر الجفل
و قولى لهم: يعباوا بالصلاه
بغير وجودك لم تقبل
فولوا و لم يعباوا بالصلاه
و رمت النفار الى القسطل
و لما عصيت امام الهدى
و فى جيشه كل مستفحل
ابالبقر الغكم اهل الشام
الهل التفى و الحجى ابتلى؟
فقلت: نعم قم فانى ارى
قتال المفضل بالا فضل
قبى حاردوا سيد الاوصيا
بقولى: دم طل من نعثل
و كدت لهم آن اقاموا الرماح
عليها المصاحف فى القسطل
و عده تهم كشف سواتهم
لرد الغضنفر المقبيل
فقام البغاه على حيدر
و كفوا عن المشعل المصطلى
كيست محاوره الاشعرى
و نحن على دومه الجندل
الين فيطمع فى جانبى
و سهمين قد خاض فى المقتل
خلعت الخلافه من حيدر
كخلع النعال من الارجل
و البستها فيك بعد الاياس
كلبس الخواتيم بالنمل
و رقيتك المنبر المشمخر
بلا حد سيف و لا منصل
و لو لم تكن انت من اهله
و رب المقام و لم تكمل
و سيرت جيش كفاق العراق
كسير الجنوب مع الشمال
و سيرت ذكرك فى الخافقين
كسير الحمير مع المجمل
و جهلك بى يابن آكله ال
كبود لاعظم ما ابتلى
فلو لا موازرتى لم تطع
و لو لا وجودى لم تقبل
و لو لاى كنت كمثل النساء
تعاف الخروج من المنزل
نصرناك من جهلنا يابن هند
على النبا الاعظم الافضل
و حيث رفعناك فوق الروس
نزلنا الى اسفل الاسفل
و كم قد سمعنا من المصطفى
و صايا مخصصه فى على
و فى يوم "خم" رقى منبرا
يبلغ و الركب لم يرحل
و فى كفه كفه معلنا
ينادى بامر العزيز العلى
انت بكم منكم فى النفوس
باولى؟ فقالوا: بلى فافعل
فانحله امر المومنين
من الله مستخلف المنحل
و قال: فمن كنت مولى له
فهذا له اليوم نعم الولى
فوال مواليه يا ذالجلال
وعاده معادى اخ المرسل
و لا تنقضوا العهد من عترتى
فقاطعهم بى لم يوصل
فبخبخ شيخك لما راى
عرى عقد حيد لم تحلل
فقال:وليكم فاحفظوه
فمدخله فيكم مدخلى
و انا و ما كان من فعلنا
لفى النار فى الدرك الاسفل
و ما دم عثمان منج لنا
من الله فى الموقف المخجل
و ان عليا غدا خصمنا
و يعتز بالله و المرسل
يحاسبنا عن امرو جرت
و نحن عن الحق فى معزل
فما عذرنا يوم كشف الغطا
لك الويل منه غذا كم لى
الا يابن هند ابعت الجنان
بعهد عهدت و لم توف لى
و اخسرت اخراك كيما تنال
يسير الحطام من الاجزل
و اصبحت بالناس حقى استفام
لك الملك من ملك محول
و كنت كمقتنص فى الشراك
تذود الظما عن المنهل
كانك انسيت ليل الهرير
بصفين مع هولها المهول
و قدبت تذرق ذرق النعام
جذارا من البطل المقبل
و حين ازاح جيوش الضلال
و افاك كالاسد المبسل
و قد ضاق منك عليك الخناق
و صار بك الرحب كالفلفل
و قولك: ياعمرو اين المفر
من الفارس الفور المسبيل؟
عسى حيله من عن كنيه
فان فوادى فى عسعل
و شاطرتنى كل ما يستقيم
من الملك دهرك لم يكمل
فقمت على عجلتى رافعا
و اكشف عن سواتى اذيلى
فستر عن وجهه و انثنى
حيا و روعك لم يعقل
و انت لخوفك من باسه
هناك ملئت من الافكل
و لما ملكت حماه الانام
و نالت عصاك يد الاول
منحت لغيرى وزن الجبال
و لم تعطنى زنه الخردل
و انحلت مصرا لعبد الملك
و انت عن الغى لم تعدل
و ان كنت تطمع فيها فقد
تخلى القطا من الااجدل
و ان لم تسامح الى ردها
فانى لحوبكم مصطلى
بخيل جياد و شم الانوف
و بالمرهفات و بالذبل
و اكشف عنك حجاب الغرور
و ايقظ نائمه الاثكل
فانك من امره المومنين
و دعوى الخلافه فى معزل
و مالك فيها و لا ذره
و لا لجدودك بالاول
فان كان بينكما نسبه
فاين الحسام من المنجل
و اين الحصامن نجوم السما
و اين معاويه من على؟
فان كنت فيهابلغت المنى
ففى عنقى علق الجلجل

و ان احكم بما انزل الله و لا تتبع اهوائهم سوره مائده

- تحقيق و كاوشهائى كه "در خلال مطالب گذشته" صورت گرفت، شما "خواننده گرامى" را آگاه ساخت بر گروههاى بسيار از علماء امت و حفاظ حديث و روساء مذهب "سنت و جماعت" كه حديث غدير را روايت كردند و با اطمينان و سكوت خاطر آنرا تلقى نمودند، و بر گروه ديگر كه در قبال هر گونه شك و ريب نسبت بان دفاع و هوادارى كردند و بصحيح بودن اسنادهاى زيادى از طرق حديث مزبور و حسن بودن طرق ديگر و قوى بودن اسناد بعضى ديگر از طرق حديث حكم نمودند، و در اين زمينه گروهى از بزرگان علماء بمتواتر بودن حديث مزبور حكم نموده اند و آنها را كه منكر اين معنى شده اند مورد انتقاد و سرزنش قرار داده اند، و بر شما محقق شد و دانستيد كه بر حسب آنچه بدان وقوف يافتيم يكصد و ده تن از صحابه، حديث غدير را روايت نموده اند و در ص 145 مقدمه جلد اول " در تكميل تعداد مولفين حديث غدير " ذكر شده كه: حافظ سجستانى حديث مزبور را از يكصد و بيست تن از صحابه روايت نموده و نيز در ص 149 مقدمه فوق الذكر از حافظ ابو العلاء همدانى نقل شد كه نامبرده حديث مذكور را بدويست و پنجاه طريق روايت كرده، و بر همين مقياس است روايت تابعين و آنها كه متاخرتر از آنانند "كه در جلد اول ذكر شد" و با اين كيفيات در احاديث وارده از رسول خدا صلى الله عليه و آله هرگز حديثى را نخواهيد يافت كه باين مرتبه از ثبوت و يقين و تواتر رسيده باشد!

غديريه قيس بن سعد بن عباده انصارى 1
قلت لما بغى العدو علينا
حسبنا ربنا و نعم الوكيل
در آن هنگام كه دشمن بما ستم كرد گفتم - خداى ما ما را بس است و وكيل خوبى است
حسبنا ربنا الذى فتح البصره
بالامس و الحديث طويل
كافى است ما را خدائى كه بصره را فتح كرد ديروز و جريان آن طولانى است
و على امامنا و امام
لسوانا اتى به التنزيل
على پيشواى ما است وپيشواى افرادى غير از ما است قرآن اين مطلب را آورده است.
يوم قال النبى: من كنت مولاه
فهذا مولاه خطب جليل
روزى كه پيامبر فرمود: هر كس را كه من مولاى - اويم پس اين مولاى او است و اين خبر بسيار بزرگ و با عظمتى است.
ان ما قاله النبى على الامه
حتم ما فيه قال و قيل
آنچه را كه پيامبر بامت گفته است حتمى و مسلم است و گفتگوئى در آن نيست

غديريه اميرالمومنين على ع
كتاب را به نام مولايمان امير المومنين "ع" اغاز كرده و تبرك مى جوئيم او خليفه پيامبر خداست. همانا على "ع" بعد از رسول اكرم "ص" فصيحترين و آشناترين مردم است به خصوصيات و موازين كلام عرب، و هم اوست كه از كلام پيامبر گرامى من كنت "مولاه فهذا على مولاه" چنين فهميده كه مولا يعنى اماميكه طاعتش چون پيامبر بر همه واجب است.
آن حضرت در ضمن اشعارى چنين سرود:
محمد پيامبر خدا، برادر مهربان منست
و حمزه، سرور شهيدان عموى من.
و جعفر، آنكه روز و شب با ملائكه در پرواز است، پسر مادر من است.
دختر پيامبر باعث سكون دل و همسر من است، خون و گوشت او با خون گوشت من بستگى دارد.
ودو نوه پيامبر، پسران من و فاطمه اند، "به من بگوئيد" كدامين شما ها چنين بهره اى داريد؟

هنگاميكه به آثار منظوم اديبان پاك سرشت پيشين بر مى خوريم، آنها را در سطحى مينگريم كه از مرحله لفاظى و عبارت پراكنى اوج گرفته از گشتن به گرد تملق اين و آن بدور مانده اند و شعرشان را بر پايه سازندگى مكتبى انسانى و نشر معارف بشرى بكار انداخته اند و در اين راه به پيروى از قرآن و حديث پرداخته از علوم عقلى و فلسفى بحث نموده اند و پا در فنون و علوم بشرى گذاشته، از سخنان پندزا و سودمند كه نشان دهنده روح انسان كامل است، دريغ ننموده اند. با اينكه شعرشان شامل مزاياى ادبى هم بوده است و چنين ادبياتى در ديدگاه دانشمندان و صاحبان حكمت و انديشمندان است، كه بشريت بدان احساس احتياج مى نمايد و خواسته اهل تاريخ و انسانهاى ديگر است.
ما، در اين برداشت، گرانبهاترين اثر را از اين اشعار ميگيريم و بر مبانى مذهبى و حق جوئى شيعه، استدلال ميكنيم كه چگونه شاعر انديشمند ما، ازجان مايه ميگيرد و خصلتهاى نيكوى آل محمد را نمودار مى سازد، و اين هنر شعر و شاعرى است كه حقيقت را با جلوه خاصى نشان ميدهد و در ديدگاه نسلهاى آينده، كه تشنه حق جوئيند قرار ميدهد.

پس از آنچه در مباحث اين كتاب شرح و بيان شد اميد است كه ديگر زمينه و راهى براى شك و ترديد در صدور حديث غديرخم از مصدر مقدس نبوى باقى نمانده باشد، و اما دلالت آن بر امامت مولاى ما اميرالمومنين عليه السلام اگر هر چيز در خور شك و ترديد باشد شكى نداريم در اينكه لفظ "مولى" خواه بر حسب وضع لغوى، صريح در معناى مقصود ما باشد، و خواه بواسطه مشترك بودن آن بين معانى بسيار و متعدد، مفاد آن مجمل باشد، و خواه از قرائن تعيين كننده معناى امامت كه منظور ما است عارى و برهنه باشد، و خواه چنين قرائتى را در بر داشته باشد، در هر صورت اين لفظ در اين مقام جز بهمين معنى بمعناى ديگر دلالت نخواهد داشت زيرا آنانكه در آن اجتماع عظيم "روز غدير خم" اين لفظ را شنيده و درك نموده و يا پس از زمانى اين خبر مهم بانها رسيده از كسانيكه بنظر و سخن آنها در لغت استدلال ميشود "و نظر آنها حجيت دارد" همه، همين معنى را از اين لفظ فهميده اند بدون اينكه در ميان آنها منع و انكارى ديده شود؟ و درك و فهم همين معنى پيوسته بعد از آنها در ميان شعرا و رجال ادب جريان داشته تا عصر حاضر ما و همين "وحدت تشخيص" برهانى است قاطع در معناى مقصود و در طليعه اين گروههاى پى در پى شخص مولى اميرالمومنين عليه السلام نامبردار است، آنجا كه در پاسخ نامه معاويه ابياتى انشاء و مرقوم داشته كه در محل خود خواهيد شنيد و اين بيت در آن منصوص است.

و اوجب لى ولايته عليكم

رسول الله يوم غديرخم

مرج البحرین یلتقیان. بینهما برزخ لا یبغیان. فبای الاء ربکما تکذبان. یخرج منهما اللؤلؤ و المرجان. فبای الاء ربکما تکذبان. ⁽¹⁾

دو دریا را [به گونه ای] روان کرد [که] با هم برخورد کنند. میان آن دو، حد فاصلی است که از هم عبور نکنند. پس به کدام یک از نعمتهای پروردگارتان منکرید؟ از هر دو [دریا] مروارید و مرجان برآید. پس کدام یک از نعمتهای پروردگارتان را منکرید؟

اگر میان دو دریای سوره الرحمن، برزخی است که به هماغوشی آنها رشک می برد و اختلاط و اتحاد آن دو را بر نمی تابد، نماز و ولایت آن چنان اقیانوسهایی هستند که چون برگهای گل در هم تنیده اند و چون دو مصراع یک شعر وامدار یکدیگرند.

آن دو دریا، نه آسمان و زمین، و نه دریای روم و هند، و نه دنیا و عقبا، و نه زندگی و مرگ، و نه دریای فارس و دریای روم، و نه دریای شیرین و دریای شور، که هر زلالی است که با زلالی دیگر درآمیزد. چونان علی، علیه السلام، که رهاورد همسری و همسفری او با زهرا، سلام الله علیها، مروارید حسن و یاقوت حسین بود. ⁽²⁾ و چونان تلاقی ولایت و عبادت که هزار هزار طبق اسرار و آسمان آسمان خورشید حقیقت و ستاره معرفت پیش روی هر بینا دلی نهاد. ولایت پیشگی را جز به بهای سجده و رکوع نتوان خرید و سجاده عبادت را جز به می ولایت، رنگین نبایست کرد:

سخنرانی امام راحل، قدس سره، به مناسبت عید غدیر

امیدوارم ان شاءالله این عید مبارک به همه ملتهای مظلوم و بخصوص به ملت شریف ما مبارک باشد. خداوند ان شاءالله که با عنایات خاصه خود نظری به این ملت بزرگ که باید گفت پرچمدار اسلام در این عصر هستند، به اینها عنایت خاصی بفرماید و آنها را از عنایات خاصه خود نصیب بزرگ عنایت بفرماید.

من درباره شخصیت حضرت امیر چه می توانم بگویم و کی چه می تواند بگوید؟! ابعاد مختلفه ای که این شخصیت بزرگ دارد، به گفتگوی ماها و به سنجش بشری در نمی آید. کسی که انسان کامل است و مظهر اسماء و صفات حق تعالی است، ابعادش به حسب اسماء حق تعالی باید هزار تا باشد و ما از عهده بیان حتی یکی اش نمی توانیم برآییم. این شخصیت که جامع تضاد است، امور متضاد در او جمع است، کسی نمی تواند در حول و حوش او سخن بگوید، از این جهت من در این موضوع بهتر می دانم که ساکت باشم. لکن مساله ای را که بهتر است ما بگوییم، انحرافاتی است که برای ملتها و خصوصا برای شیعیان این حضرت پیش آمده است. در طول تاریخ دستهایی که این انحرافات را از اول به وجود آورده اند و توطئه هایی که بوده است در طول تاریخ و اخیرا در این سالهای اخیر، سده های اخیر پیش آمده است، آنها را عرض کنم.

» با توجه به اينكه براء بن عازب يكي ازراويان حديث غدير است در جانبداري ازحضرت علي (ع) چه كرد؟

» او از روز نخست، از علاقمندان صميمي اميرمؤمنان علي(ع) بود و به همين دليل، پس از مهاجرت علي (ع) از مدينه به عراق، در صف ياران آن حضرت قرار گرفت و در عراق (قلمرو حكومت اميرمؤمنان (ع« اقامت گزيد.

و در جنگ‌هاي سه گانة اميرمؤمنان (جمل و صفين و نهروان) شركت جست و در جبهة آن حضرت قرار گرفت.

      پيروي او از اميرمؤمنان (ع)، پيروي كور كورانه نبود، بلكه او به راستي علي (ع) را شايسته‌ترين مرد جهان اسلام پس از پيامبر (ص) مي‌دانست و با بصيرت و بينش كامل نسبت به علي (ع) از او پيروي مي‌كرد. او مي‌گفت: «من در دنيا و آخرت از كسي كه از علي جلو افتاده و منصب او را تصاحب نمايد تبري مي‌جويم»

      علي (ع) نيز به او اطمينان داشت و از ارادت خاص او آگاه بود، چنانكه در جريان جنگ نهروان او را براي گفتگو با خوارج فرستاد تا بلكه از راه مذاكره و احتجاج ارشاد بشوند، براء به فرمان امام (ع)، سه روز با آنها به گفتگو و مناقشه پرداخت، ولي آنان جمعيتي نبودند كه به اين زودي دست از لجاجت و عناد بردارند، به همين دليل براء پس از سه روز گفتگو ناگزير بدون اخذ نتيجه به اردوگاه حضرت بازگشت.