1. قرآن و الگوي مصرف صحيح

قرآن كريم مي‌فرمايد: «متقين كساني هستند كه در مقام انفاق و بخشش نه تند روي مي‏كنند و نه‏ كند روي، راه اعتدال و ميانه را پيش مي‏گيرند.» در آيات زيادي از قرآن نهي مي‏كند از اسراف و تند روي در بذل و بخشش‏، همان طور كه از بخل و خست نهي مي‏كند، قرآن براي اين كار حد وسط و ميانه روي را تعيين كرده است، نه اينكه انسان هر چه دارد به ديگران‏ بخشد، و خودش تهي دست بماند، آنگاه دست به دعا بردارد كه خدايا به‏ من روزي بده. خداوند اين چنين دعايي را هرگز مستجاب نمي‏كند.(داستان راستان، جلد اول، ص44)

2. نهي پيامبر از اسراف

پيغمبر از سه چيز نهي كرده است:

قيل و قال و حرف بيهوده، ديگر تضييع و اسراف و افساد مال، سوم كثرت سؤال.(بيست گفتار، ص273)

3. اسراف شرعاً حرام و عقلاً ممنوع است

كشور ما، كشور ثروتمندى است و مى‌تواند خود را به‌خوبى اداره كند و بسازد. حتى مى‌تواند به غير از زمان حال، زمان آينده را هم پايه‌ريزى كند و تضمين و تأمين نمايد؛ اما مشروط بر اين‌كه موارد ثروت، به شكل صحيحى مورد ملاحظه قرار گيرد و در آن، اسراف و زياده‌روى نشود. اسراف بد است و از نظر شرعى، گناه و حرام محسوب مى‌شود. از نظر منطق عقلانى و اداره‌ى كشور هم، يك كار ممنوع و زشت است و مخصوص كسان خاصى نيست. همه موظفند اسراف نكنند- هم مسؤولان و كارگزاران و كسانى كه مأمور انجام كارهايى در دولت هستند و هم آحاد مردم- بنابراين، اگر ما توصيه مى‌كنيم از اسراف جلوگيرى شود و به تعبير بهتر، با اسراف مبارزه شود؛ مخاطب ما همه- هم مسؤولان و هم آحاد مردم- هستند.

اسراف در ثروت عمومى و موجوديهاى اين كشور و منابع طبيعى و نيز در آنچه كه با زحمت زياد به دست مى‌آيد و اسراف در نان و آب و انرژى و نيروى انسانى، همه‌ى اينها بد است. اسراف، نقطه‌ى مقابل آن توصيه‌اى است كه ما در سال گذشته و سالهاى قبل از آن عرض كرديم كه عبارت از «انضباط» است. اگر بخواهيم با اسراف مبارزه كنيم، بايد براى اين كار برنامه‌ريزى انجام گيرد و آن را مسؤولان دولتى انجام دهند. بنابراين، توصيه‌ى اول من، مبارزه با اسراف و زياده‌روى و نابود كردن اموال عمومى و اموال شخصى است؛ چون اموال شخصى هم، به نحوى به اموال عمومى برمى‌گردد.(1/1/1375)

دور انداختن ثروت(اسراف) حرام است

ممكن است كسي بپندارد كه‏ اسلام اساسا ثروت را مطرود و به عنوان يك امر پليد و دور انداختني‏ مي‏شناسد، چيزي كه پليد و مطرود و دورانداختني است ديگر مقرراتي‏ نمي‏تواند داشته باشد، به عبارت ديگر مكتبي كه نظرش درباره يك شي‏ء معين اين است كه آن چيز دورافكندني است آن مكتب نمي‏تواند مقرراتي‏ درباره آن چيز داشته باشد، همه مقرراتش اين خواهد بود كه آن چيز را به‏ وجود نياوريد، دست به آن نزنيد، دست به دست نكنيد، مصرف نكنيد، همچنانكه درباره مشروب چنين مقرراتي آمده است: « لعن الله بايعها و مشتريها و آكل ثمنها و ساقيها و شاربها »... جواب اين است كه اشتباه بزرگي است اين اشتباه، در اسلام مال و ثروت‏ هيچوقت تحقير نشده است، نه توليدش، نه مبادله‏اش، نه مصرف كردنش‏، بلكه همه اينها تأكيد و توصيه شده است و براي آنها شرايط و موازين‏ مقرر شده است و هرگز ثروت از نظر اسلام دور افكندني نيست بلكه دور افكندنش (اسراف، تبذير، تضييع‏ مال) حرام قطعي است.(مسئله ریا، ص69-17)

اسلام كه پول پرستي را محكوم كرده است پول و ثروت را محكوم نكرده است‏، زيرا:

الف. توليد ثروت: كشاورزي، دامداري، صنعت و غيره توصيه شده است‏

ب. مبادله ثروت يعني تجارت و داد و ستد توصيه شده است.

ج. مصرف رساندن از نظر شخصي در حدود احتياجات فردي خالي از هر نوع‏ تجمل و اسراف كه مفسد انسان است توصيه شده است.

اسراف در وقت و عمر

يكي از شرايط موفقيت انسان درك كردن قيمت و ارزش وقت است. اگر جواني ثروت هنگفتي از پدر به ارث برده باشد و ديوانه وار اسراف و تبذير كند همه متأسف و متعجب مي‏شوند، به حال جوان رقت مي‏كنند، عاقبت شومش را همه حدس مي‏زنند كه چه بدبختيها و پشيمانيهاست. همه‏ ماها كم و بيش با همچو كساني بر خورد كرده‏ايم و بسيار تأسف خورده‏ايم‏ ولي همين ما، خود ما نسبت به «سرمايه بزرگ تر و با ارزش تر يعني وقت و عمر همان معامله‏اي را مي‏كنيم‏ كه آن جوان نسبت به مال و ثروت خود مي‏كند و هيچ گونه متأثر نمي‏شويم. اين خود نشانه اين است كه ما ارزش پول را خوب درك مي‏كنيم ولي ارزش‏ وقت و زمان را درك نمي‏كنيم. معمولا اشخاص تربيت يافته كه به حقوق‏ ديگران تجاوز نمي‏كنند و از خدا مي‏ترسند ممكن نيست ده شاهي مال كسي را بخورند و تلف كنند و اگر احيانا مال ديگري را تلف كردند از مال خودشان‏ جبران مي‏كنند، ولي همين اشخاص كه اينقدر براي مال ديگران حرمت و حقوق‏ قائل اند، براي عمر ديگران حرمتي و حقي قائل نيستند، به خودشان حق‏ مي‏دهند به بهانه‏اي وقت ديگري را تلف كنند، مثلا خلف وعده مي‏كنند. همه‏ اينها دليل است كه ما به معناي كلام رسول اكرم توجه‏ نداريم و از حكمت آن حضرت پيروي نمي‏كنيم كه مي‏فرمايد: حرمت عمر و زمان بالاتر از حرمت مال است. اگر مال كسي را تلف كنيم مي‏توانيم ا ز مال خودمان جبران كنيم ولي آيا اگر وقت ديگران را تلف كنيم مي‏توانيم‏ مقداري از عمر خود به او بدهيم؟(حکمت‌ها و اندرزها، ص56-57)