مقدمه
مقاله:
WAQF IN THE MAMLUK PERIOD: A CASE STURDY ABOUT WAQF AS PUBLIC GOODS
وقف در عصر سلسلهي مماليک (1517 - 1250 م) به روشني شناخته شد و رونق يافت. تحولات عظيم سياسي، اداري، مذهبي، اقتصادي و فرهنگي از پيامدهاي آن بود. اين تحولات بر وقف تأثير گذاشت و موقعيتي بينظير براي آن به ارمغان آورد که با موقعيت گذشتهاش بيار تفاوت داشت. همزمان با اين تحولات، نظام وقف در ابعاد وسيعي رشد و گسترش يافت. در اين زمان که عصر طلايي وقف نيز به شمار ميرود، مردم با انگيزههاي متفاوت حاضر بودند زمين، خانه يا هر نوع سرمايهاي را که داشتند، وقف کنند (1).
علاوه بر اين، فقهاي عصر اجازه دادند تا هر چيز که سودي در پي دارد بتواند وقف شود (2).
طبق اسناد تاريخي اموال وقف شامل موارد گوناگوني ميشد که سود يا عايدي به همراه داشته باشد.
تا پايان عصر مماليک اغلب ابنيهي فسطاط و قاهره و بيش از 40% اراضي مزروعي وقف شده بود(3) همانطور که انتظار ميرفت، عايدات وقف در زمينههاي ديگري نيز مصرف ميشد. طبق اظهارات ابنزهره، مقرري اشراف، فقها، صوفيان، قاريان قرآن کريم، اسرا، در راه ماندگان، بيماران، مجانين و مخارج کفن و دفن اموات، تعمير و نگهداري قلاع دفاعي، احداث سد، جاده، مسجد و غيره از ديگر اموري بوده که عايدات وقف به آنها تعلق ميگرفت(4).
با پرداخت مخارج چنين فعاليتهاي گستردهاي در عصر مماليک که از عايدات وقف انجام ميشد، ميتوان گفت که نظام وقف بسيار مشابه نظامي بوده که آن را با عنوان ادارهي خدمات عمومي ميشناسيم، زيرا سرپرستي بيتالمال را در اختيار خود ميگيرد. همان طور که ذکر شد عصر مماليک نمونهي برجستهاي درمعرفي وقف به شمار ميرود.
اسلام ديني الهي است که ساخت مساجد را تشويق کرده است. همزمان با گسترش وقف در عصر مماليک، سلاطين و شاهزادگان نيز عموما به ايجاد مؤسسات مذهبي بويژه مساجد همت ميگماشتند. صرف نظر از انگيزهي بانيان، مساجد بسياري در اين عصر ساخته شد. طبق منابع تاريخي 28 مسجد در زمان حيات آل نصير محمد ساخته شده بود (5).
تواناييها و اختياراتي که به واسطهي وقفيات حاصل آمد، ساخت مساجد، تهيهي منابع مالي براي مخارج گوناگون و همچنين مزد کارگزاران اجرايي را امکانپذير کرد. تمامي اين اعمال به جهت اجراي مراسم مذهبي و تداوم آنها صورت ميگرفت. اين مطلب در مقدمهي هر سند وقفي به روشني بيان شده است. تمامي منابع تاريخي به ارتباط مستحکم بين وقف و تأسيس مساجد که صدقهي جاريه است، تأکيد دارند(6). مسجد علاوه بر مکان عبادت، محلي است که جميع مسلمانان بدون توجه به مقام، ثروت، فرقه و نژاد ميتوانند از آن بهره ببرند. به همين دليل مسجد نمونهي کاملا روشني از رابطهي وقف و بيتالمال است.
هبهي عمومي شامل تقسيم عايدات به اين موارد است.
الف) مسلمانان نيازمند و فقير در هر جا و هر موقعيت (7).
ب) صدقات عمومي: غذا، آب آشاميدني، لباس، شيريني و شکر و غيره که بويژه در مناسبتهاي اسلامي روزانه، هفتگي، ماهانه و سالانه داده ميشود. موارد
مذکور بدون هيچ گونه تبعيضي بين فقرا و ديگر افراد از قبيل مجريان مؤسسات خيريه و همسايگان اين مؤسسات تقسيم (8) ميشد.
پ) آنان که استطاعت مالي جهت زيارت اماکن مقدسه ندارند (9).
ت) پرداخت مقرري به خانوادهي اسراي جنگي (10).
ث) مخارج کفن و دفن و مراسم خاکسپاري (11).
ج) نوزاداني که نميتوانند از مادر خود تغذيه کنند يا مادر خود را از دست دادهاند (12).
چ) زناني که طلاق گرفتهاند (13).
ادامه دارد ...
منبع :
بنياد مساجد
تأمين اجتماعي
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
--------
ميراث جاويدان
