سمرقند و مساجد و زيارتگاههاي آن
شهر سمرقند يکي ديگر از شهرهايي است که نام آن با تاريخ ايران ارتباط نزديک دارد. نام فارسي اين شهر هرکنده بود و در آثار البلاد گفته شده است که نخست بناي قلعه را کيکاووس کرد، در سمرقند بناها و مدارس و مقاير بسياري وجود دارد که به طور مستقيم يا غيرمستقيم يادگار ايرانيان است. مهمترين اين مراکز بناهاي معروف «شاه زند» است که مجموعهاي از آثار جالب معماري ايراني و اسلامي است. در مرتفعترين بخش اين بناها مقابري است که متعلق به زمانهاي خيلي پيش از تيموريان و مقابر متأخرتر به خاندان تيموري تعلق دارند.
از ديگر آثار سمرقند بايد از مسجد بيبي خانم (همسر امير تيمور)، مسجد نمازگاه، مسجد خواجه احرار، مسجد ريگستان، مسجد کبود، مدرسه شيردار، مدرسه الغ بيک را بايد نام برد.
آرامگاه رودکي اهل قريه پنج رودک از توابع سمرقند بود و مزار او در اين قريه نه تنها از گذشته بلکه هنوز هم به عنوان مکان مقدسي مورد زيارت است.
خواجه عبيدالله احرار سمرقندي معروف به خواجه احرار مؤلف تحفه الاحرار يکي از بزرگترين مشايخ نقشبنديه که آرامگاه او در روستاي کمانگران نزديک سمرقند همواره زيارتگاه بوده است.
از مناطق ديگر ازبکستان که در دوران اسلامي همواره با تاريخ ارتباط داشته خوارزم است که فرهنگ باستاني ايران حتي پس از فتوحات اعراب مدتها در آن استوار ماند و به ويژه نزد مردمي که به آئين زرتشت باقي مانده بودند، تا قرنها بعد سنن و رسوم باستاني پابرجا بود.
در سال 1873 اين سرزمين تحت الحمايه روسيه شد و آن زمان آن را خيوه ناميدند. از جمله بناهاي آن مسجد جامع کوش دروازه، مدرسه محمد امين خان، آرامگاه پهلوان عطار (پهلوان آتا) را بايد ذکر کرد.
از مهمترين مزارهاي بزرگان در اين منطقه مرقد شيخ نجم الدين کبري عارف نامي قرن ششم و هفتم هجري و آرامگاه شهيد الدين و طواط است.
از شهرهايي چون ترمذ (ترميز) که داراي آثار متعددي مربوط به ايران است، از جمله مقبره کاکل دار آرامگاه حکيم ترمذي نام برد در تاشکند که نام قديمي آن چاچ و بنا به گفته مورخان عرب «شاش» بود بناهاي متعددي از قبيل خواجه ولي، مدرسه براق خان، مدرسه ابوالقاسم شيخ و مسجد شيخ وجود دارد.
اسلام در اوائل قرن 19 ميلادي سريعا به کمک روسها در قزاقستان رواج يافت، هدف روسها از اين اقدام يکپارچه جمع کردن قبايل پراکنده در کنار هم براي راحتتر کنترل کردن و نظارت کردن بر سکنه اين سرزمين بود به همين منظور روسها مبلغين مسلمان تاتار را به ميان مردم فرستاده و مسجد سازي ميان قزاقها را تشويق کردند.
ولي در اواسط همين قرن سياست روسها در اين زمينه تغيير کرد و به گونهاي که بناي هر مسجد بنا بر اجازه رسمي بود. کم کم شمار ائمه جماعات و جمعه کم شد.
در ايالت جامبول قزاقستان بناي تاريخي جالبي به نام مقبره: «عاشيه بيبي» وجود دارد که در قزاقستان آن را «مرواريد کهن شرق» لقب دادهاند. بناي مقبره و نيز مقبره ديگري به نام «خواجه احمد ياسوي» (از صوفيان صاحب مکتب و طريقت اين سرزمين) به سبک بناي مسجد بخارا و سمرقند دوران تيموري ساخته شده است.
مشهورترين صوفي ترک تبار شهر ياس از جنوب قزاقستان برخاست و او که «احمد ياسوي» نام دارد، از مشايخ قرن 12 ميلادي است که پيروانش اسلام را در سراسر دنياي ترک زبان اشاعه دادند.
احمد ياسوي در ياس دفن گرديد و اين شهر به يکي از مراکز معتبر تصوف بدل شد و آرامگاه ياسوي به صورت يکي از مقدسترين زيارتگاههاي آسياي ميانه درآمد. تيمور در 1397 ميلادي بر مزارش مسجدي ساخت و زائرين از نقاط مختلف مانند چين و هند به زيارتش ميآمدند شهر ياسي از قرن 16 به ترکستان تغيير نام داد. اين شهر نيز اکنون به همين اسم خوانده ميشود و مسجد آن «مسجد حضرت» نام دارد، که زيارتگاه مردم ميباشد.
ادامه دارد ...
منبع :
خوارزم و مساجد
قزاقستان و مسجد سازي
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
--------
ميراث جاويدان
