موقوفات مدرسه غياثيه که بر در شمالي مسجد جامع هرات واقع است و از مشاهير مدارس ميباشد که توسط ملک غياث الدين محمد بن محمد بن ابيبکر کرت ساخته شده حدود سال 730 ه. ق و اوقافي جهت عمارت و وظايف امام و خطيب و حافظ و موذنان و مقريان مسجد جامع او کرده است. (مطلع اسعدين 93)
موقوفات مدرسه الغ بيک که در ميدان ريگستان سمرقند قرار دارد و در سه طرف آن ميدان مدرسه الغ بيک مدرسه طلا کاري و مدرسه شيردار قرار گرفته مدرسه الغ بيک در سال 824 ه. ق به دستور الغ بيک ساخته شده و الغ بيک و قاضي زاده رومي و غياث الدين جمشيد کاشاني در آن تدريس ميکردند يکي از مواد اصلي دروس اين مدرسه علم نجوم بوده است الغ بيک مستقلات بسيار و مزارع و انهار براي اين مدرسه و خانقاهي که مقابل آن ساخته بود وقف کرد موقوفات رباطها و قنوات و لنگرها که توسط امير تيمور گورکان وقف گرديده و شرح آن را کمال الدين عبدالرزاق سمرقندي در کتاب مطلع السعيدين 112 جزو حوادث سال 736 ه. ق آورده است.
موقوفات جامع گوهرشاد در هرات. موقوفات امير عليشير نوائي و موقوفات خاندان شيباني و خانواده جويباري در بلخ. موقوفات مسجد جامع بخارا که بسيار با عظمت بود و به گفته ملازاده در سال 94 ه. ق توسط قتيبه بنا شده است.
موقوفات مسجد جامع بلخ که در وسط شهر قرار گرفته و بازارچه پيرامون مسجد جامع است که حدود نيم فرسنگ طول داشته. نهري دارد به نام دهاس يعني ان چه ده آسياب را ميچرخاند اين نهر از دروازه نوبهار ميگذرد و روستاهاي آن را تا سياه جرد سيراب ميکند موقوفات مسجد بيبي خانم در سمرقند بيبي خانم زن اول تيمور است که اين مسجد به نام او نامگذاري شده و بخاطر اهميت هنري اين مسجد در سال 1950 ميلادي در يک کتاب مستقل دوباره تاليف و در مسکو به چاپ و منتشر شده است.
اين مسجد در واقع مدرسه اتحاد است که به تقليد از مساجدي که حياط مرکزي و چهار ايوان دارند ساخته شده است و تاريخ بناي آن به سال 808 - 801 ه ق ميرسد اين مسجد يا مدرسه نمونهاي است که تمام مساجد بزرگ ترکمنستان از روي آن اقتباس شدهاند. موقوفات مدارس و مساجد غزنين که به گفته صاحب روضيات در ناحيه غزنين حدود دوازده هزار مدرسه و مسجد با شکوه بوده است و همه داراي موقوفاتي بودهاند.
يکي از کارهاي بسيار خوبي که عدهاي از خير خواهان به خاطر رضاي پروردگار به جا ميآورند وقف کتاب است و يا اين که ساختماني را جهت کتابخانه وقف مينمايند و موقوفاتي براي اداره آن تعيين مينمايند اين عمل خداپسندانه علاوه بر اجر معنوي و ثواب اخروي نام نيکي است که بعد از مرگشان از خود به جاي ميگذارند و ياد آنها در تاريخ براي هميشه باقي ميماند و کتابها هم از خطر زوال و نابودي مصون و محفوظ ميماند و از آنها بهرهبرداري و استفاده ميشود در هر دوره و عصري و در بيشتر ممالک اسلامي اين گونه افراد فرهنگ دوست بودهاند از اين ميان توجه قابل تحسين مسلمانان ماوراءالنهر و ترکستان ديروز و آسياي ميانه امروز از همان قرون اوليه اسلام به وقف کتاب و کتابخانه اثر شگرفي در فراهم ساختن عوامل پيشرفت آموزش و پرورش در جهان داشتهاند و همين امر موجب جذب طلاب علم به اين ناحيه و وادار ساختن آنها به تحقيقات و پژوهشهاي علمي گرديد.
توسعه روز افزون کتابخانههاي گرانبها در آسياي ميانه که حاوي کتب مختلف و مراجع نادر بودهاند و وجود امکانات رفاهي که از طريق عوائد موقوفات اين کتابخانهها در اختيار مراجعين گذارده ميشد نظر دانشمندان و پژوهشگران و قراء و نساخ را به خود جلب ميکرد چون هر وقت ميخواستند ميتوانستند به آساني به آن کتابخانهها بروند و از آثار ارزشمند موجود بهره گيرند از جمله کتابخانه معروف نوح بن منصور متوفي 387 ه. ق در بخاراست که ابنسينا کتابهايش را بررسي کرده است چنان که ميگويد... سپس روزي از او دستور خواستم که به کتابخانهشان بروم و آنچه از کتابهاي پزشکي در آنجا بود بخوانم و مطالعه کنم پس مرا دستوري داد و به سرايي اندر شدم که خانههاي بسياري داشت و در هر خانهاي صندوقهاي کتاب بود که روي هم انباشته بودند در يک خانه کتابهاي تازه و شعر در ديگري فقه و بدين گونه در هر خانهاي کتابهاي دانشي...
بارتلد دانشمند بزرگ روس مينويسد که در همه سفرنامههايي که در قرون پنجم و ششم و هفتم هجري در وصف سمرقند نوشته شده از کتابخانههاي بزرگ آن سخن رفته است.
ادامه دارد ...
منبع :
وقف کتاب و کتابخانهها
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
--------
ميراث جاويدان
