خواجه نظامالملک سهم قابل ملاحظهاي از درآمد موقوفات مدرسه را به خريد و استنساخ کتاب براي کتابخانهي نظاميهي بغداد اختصاص داده بود و چندان نپاييد که در اين کتابخانهي موقوفه گنجينهاي غني از کتابهاي نفيس فراهم گرديد و امير عميد ابونصر متصدي اوقاف نظاميه در جمادي الاخر سال 462 صورتي از کتابهاي موقوفهي مدرسه و کتابهايي را که پس از آن به کتابخانه اهدا شده بود در حضور اعيان و اشراف بغداد قرائت کرد.
يکي از محاسن سنت وقف پيروي ديگر نيکوکاران و مردم خير از اين سيرهي حسنه بود. که اهداي کتاب به کتابخانههاي موقوفهي گذشته و کتابخانهيهاي دانشگاهي در زمان معاصر بيشترين بهره را از اين رهگذر بردهاند.
کتابخانهي نظاميهي بغداد با توجه به شهرت و حرمتي که از آغاز تأسيس کسب نموده بود بسياري از دانشمندان و بزرگان را بر آن ميداشت که کتابهاي ارزندهي خود را به صورت وقف در اختيار اين نهاد علمي آموزشي قرار دهند. اين کتابها مرتب محل مراجعهي استادان و دانشجوياني بود که در حجرههاي مسمکوني نظاميه زندگي شبانه روزي داشتند و از خوراک و مدد معاش نظاميه استفاد ميکردند. از معروفترين اهدا کنندگان کتاب به کتابخانهي نظاميه اين بزرگان را ميتوان نام برد:
ابوجعفر لازري طبري فقيه شافعي (م 598 ه ق) دانش آموختهي نظاميه که کتابهاي بسيار به خط خود نوشت و همه را بر کتابخانهي نظاميه وقف کرد.
ناصر خليفهي عباسي (622 -575 ه ق) که کتابخانهي بزرگي در کنار کتابخانهي قديم نظاميه ساخت و بالغ بر ده هزار کتاب نفيس درالخلافه را که مانندش در جايي يافت نميشد، وقف بر اين کتابخانه کرد.
ابنالنجار محب الدين بغدادي (م 643 ه ق) نويسندهي ذيل تاريخ بغداد بر تارخ خطيب بغدادي، کليهي کتابها، از مصنفات خود را که بالغ بر 22 عنوان کتاب بود، وقف بر کتابخانهي نظاميه کرد.
ابنساعي بغدادي (م 674 ه ق) از فقيهان و مورخان و شاعران معروف که در قرائتهاي هفت گانه نيز استاد بود، همهي آثار علمي خود و مصنفات ديگران را که بيش از شصت مجلد بود، به صورت مقوفه به اين کتابخانه اهدا کرد 16) با گسترش دامنهي تأسيس مدارس و نهضتي که از پرتو مدارس نظاميه در جهان اسلام ايجاد شد ديگر پيشوايان و پيروان مذاهب نيز به تأسيس مدارس موقوفه تشويق و ترغيب شدند. و اين همه ممر معاش استادان و دانشجوياني شد که پيش از آن زندگي علمي آنان چندان نظم و استقراري نداشت. در حملهي مغول و خصوصا لشکرکشي هولاکو به بغداد بسياري از موقوفات مدارس بزرگ مانند نظاميه و مستنصريه آسيب فراوان ديد. و امر رسيدگي به موقوفات مختل شده و احيا و بازسازي آنها چندان مهم مينمود که خواجه نصرالدين طوسي (م 672 ه ق) صدر کبير و سر رشتهدار کليهي امور در دستگاه اين ايلخان و جانشين او آباقا مسؤوليت رياست و نظارت بر کل موقوفات قلمرو وسيع هولاکو را بر عهده گرفت و نسبت به ترميم ويرانيها و تأمين زندگي دست اندرکاران دانش کوشش فراوان کرد 17)
شرح موقوفاتي که در تأسيس بيمارستانها خصوصا بيمارستان معروف عضدي از ساختههاي عضدالدوله بويهي (م 372 ه ق) در بغداد و شيراز کارگر افتاد و با برخورداري از اين پشتوانههاي کلان مالي توانست در چندين قرن امر بهداشت و درمان بغداد بزرگ و نواحي اطراف آن را نظم و ساماني علمي دهد، از حوصلهي اين مقال خارج است 18)
ادامه دارد ...
منبع :
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
--------
ميراث جاويدان
