جالب توجه است که محلهي بازار کمترين ميزان اجارهنشين را داشت، که اين امر ميتواند نشاندهندهي ثروت نسبي و بينيازي اهالي آنجا نيز باشد8) در 1286 ه.ق تعداد اجارهنشينان به 8 / 30 % ميرسد که نشان ميدهد افزايش جمعيت نسبت به افزايش تعداد خانه بيشتر بوده است9)ميزان موقوفات، به طور کلي حکايت از اعتقادات مذهبي و شرايط اقتصادي مردم دارد و از تحليل آمار مربوط به اوقاف در 1269 ه.ق هم به همين نتيجه ميرسيم. البته ميزان امنيت نيز در مسألهي اوقاف بيتأثير نيست؛ زيرا اگر صاحب ملکي از سياست دولت پروا داشت، براي حفظ ملک خود آن را وقف ميکرد ولي در تصرف خود نگه ميداشت و کاروانسراي موقوفهي مرحوم حاجي حسن کلاهدوز که در دست ورثهي او بود 10)از همين دست موقوفات است.
بيشتر املاکي که وقف ميشد دکان بود، که البته در اين آمار انواع مختلف اوقاف مشخص نيست. ولي علاوه بر دکان، کاروانسرا، خانه، آب انبار و حمام نيز جزو آمار موقوفات است. در آمارهاي سالهاي 1269 و 1320 ه.ق، نام اغلب واقفان و متوليان ذکر نشده است و تنها در بيش از نيمي از موقوفات، موارد وقف از جمله امامزاده، مسجد، تکيه و مدرس، مذکور است. بايد افزود که اغلب موارد وقف مربوط به محلهاي خاص بود اما استثناهايي مانند موقوفات سيدالشهدا - که در شهر پراکنده بود و مربوط به محلهاي خاص نبود - نيز وجود داشت.
در اين دوره کمترين تعداد وقف مربوط به چالميدان است که محلهي نسبتا فقيرنشيني محسوب ميشد. تعداد موقوفات محلههاي عودلاجان و سنگلج نيز به نسبت جمعيتشان مساوي بود و بيشترين تعداد اوقفاف در محلهي بازار قرار داشت که بيشتر اهالي آن از تجار و کسبه بودند و همين حاکي از رابطهي نزديک و بستگي بازار با روحانيان است و در غالب مواردي که نام متوليان موقوفات بازار ذکر شده است، متوليان روحاني هستند. چنان که در بازار 42 باب دکان وقف مسجد شاه در دست امام جمعه و شش باب دکان وقف سيدالشهدا در دست شيخ باقر پيشنماز و حمام
حاجي محسن در دست ميرزا ابوالحسن پيشنماز بود11)و تعدادي از واقفان بازار از تجار بودند 12)و در بازار، علاوه بر دکان وقفي تعداد زيادي کاروانسرا و تيمچه در زمرهي اماکن وقفي وجود داشت که ميزان موقوفات بازار را نسبت به موقوفههاي ساير محلهها افزايش ميداد.
در سالهاي بعد تهران همچنان از لحاظ اقتصادي و فرهنگي نسبت به بعضي از شهرها عقب بود، ولي از اواخر قرن سيزدهم هجري قمري تحولاتي که شکل آتي شهر را تعيين ميکرد آغاز شد. در آمار 1286 ه.ق نجمالملک، رشد شهر از لحاظ جمعيت و وسعت به چشم ميخورد؛ به طوري که عدهاي حتي در بيرون ديوارهاي قديم شهر که خراب شده و در حوالي خندق جديدي که حفر شده بودن زندگي ميکردند 13) و اين رشد بخصوص به سوي شمال غرب شهر بيشتر بود.
گاهي به واسطهي شيوع وبا يا قحطي، رشد جمعيت متوقف و يا از آن کاسته ميشد. ولي به طور کلي به دليل مهاجرت نفوس از ولايات و همچنين رشد طبيعي، جمعيت افزايش مييافت. در 1286 ه.ق، طبق محاسبهي نجمالملک، 6 / 26 % ساکنان تهران غير بومي بودهاند. وي جمعيت شهر را در آن سال 147256 نفر به علاوهي 8480 سرباز ثبت کرده است، به اضافهي 9850 باب خانه، 130 باب کاروانسرا، 47 باب مسجد، 35 باب مدرسه و 34 باب تکيه 14) تحولات شهر، در نقشهاي که نجمالملک ترسيم آن را در 1285 ه.ق آغاز کرد و در 1305 ه.ق به پايان رساند، به خوبي ديده ميشود.
در آمار جديد مربوط به ابنيهي تهران که اخضر علي شاه آن را در 1320 ه.ق تکميل کرد، تغييرات واضحي را در نقشهي 1305 ه.ق نجمالملک ميبينيم و گسترش شهر را سوي شمال و غرب مشخصتر است. همچنين به نظر ميرسد که رشد جمعيت سرعت بيشتري يافته بود. بين سالهاي 1269 و 1286 ه.ق، رشد جميعت 2 / 1% در سال بود ولي از سال 1286 تا 1320 ه.ق، به 6 / 1% رسيد و جمعيت به حدود 244400 افزايش يافت 15)
آمار تعداد خانه و دکان و بعضي از بناهاي ديگر در 1320 ه.ق به اين شرح است 16):
خانه 15275 باب
دکان 9420 باب
تکيه 43 باب
مسجد و مدرسه 90 باب
حمام عمومي 182 باب
کاروانسرا 186 باب
سربازخانه 7 باب
مريضخانه 2 باب
مدرسهي دولتي 2 باب
طويله 276 باب
ادامه دارد ...
منبع :
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
--------
ميراث جاويدان
