اما یکی از مشخصه های بارز همین تمدن،  دفاع از علم و تبلیغ و تشویق نسبت به فراگیری آن است که در کتاب و سنت به عنوان یک ضرورت غیر قابل اهمال مورد تاکید قرار گرفته است. در این میان غیر از مودیات کتاب و سنت،‌ سیره علمی و عملی اهل بیت ـ علیهم السلام ـ نیز بر این مهم ،‌ تعلق گرفته است و هر یک از آن بزرگواران در راستای اعتلای کلمه علم و دانش افزونی،‌ اقدامات تابنده ای داشته اند؛ به گونه ای که در طول تاریخ پرافتخار اسلام،‌انسانیت از زلال اقدامات علمی آن بزرگواران،سیراب شده‌است.
در این میان یکی از ستارگان همیشه فروزان آسمان ولایت و امامت که تاثیر سیره علمی و عملی ایشان در شکوفایی تمدن و بالندگی علم مسلمین،  زبانزد عالم است؛ حضرت امام علی بن موسی الرضا ـ علیه السلام ـ هستند،‌ نگاهی هر چند اجمالی به وضعیت فرهنگی و علمی عصر آن امام همام و اقدامات روشنگرانه ایشان در جهت تولید علم و اندیشه،‌ می تواند برای فعالان در آن حوزه،‌ الگویی کامل و اسوه ای حسنه باشد

هدف اول: احساس ایمنی از خطری که او را از سوی شخصیت امام رضا (علیه السلام) تهدید می‏کرد. شخصیتی نادر که نوشته‏های علمیش در شرق و غرب نفوذ فراوان داشت و نزد خاص و عام ـ به اعتراف مامون ـ از همه محبوبتر بود. در صورت ولیعهدی، او دیگر نمی‏توانست مردم را به شورش یا هرگونه حرکت دیگری بر ضد حکومت، دعوت کند.

باید اعتراف کنیم که زندگى ائمه ، علیهم السلام، بدرستى شناخته نشده و ارج و منزلت جهاد مرارت بار آنان حتى بر شیعیانشان نیز پوشیده مانده است. على رغم هزاران کتاب کوچک و بزرگ و قدیم و جدید درباره زندگى ائمه ، علیهم السلام، امروز همچنان غبارى از ابهام و اجمال، بخش عظیمى از زندگى این بزرگواران را فرا گرفته وحیات سیاسى برجسته ترین چهره هاى خاندان نبوت که دو قرن و نیم از حساسترین دورانهاى تاریخ اسلام را دربرمى گیرد با غرض ورزى یا بى اعتنایى و یا کج فهمى بسیارى از پژوهندگان و نویسندگان روبرو شده است. این است که ما از یک تاریخچه مدون و مضبوط درباره زندگى پرحادثه و پرماجراى آن پیشوایان، تهیدستیم. زندگى امام هشتم ،علیه السلام، که قریب بیست سال از این دوره تعیین کننده و مهم را فراگرفته از جمله برجسته ترین بخشهاى آن است که بجاست درباره آن تامل و تحقیق لازم به کار رود.

  امام رضا (علیه السلام) در عصر امامت خویش، با خلفایی چند از عباسیان، معاصر بوده‌اند؛ هر چند، تنها در دوران زمامداری مأمون، شرایط دشواری پدید آمد که امام را به موضعگیری واداشت  مدت ده سال از امامت هشتمین امام با دوران خلافت هارون مقارن بود. در آن دوره ده ساله، هارون به دلیل بحرانهایی که حکومت با آن روبرو بود، هیچ‌گاه خود را رویاروی امام قرار نداد.
هارون، نگران آینده :هارون در سالهای پایانی عمر خود، به حکومت عباسیان و آینده آن می‌اندیشید. به همین منظور در سال 175 ه‍.ق، فرزندش محمد امین را که هنوز بیش از پنج سال از عمرش نگذشته بود، برای جانشینی پس از خود معرفی کرد.

پیشوایان معصوم شیعه هر کدام به نوبه خود سرچشمه کمالات و منبع فضایل و صفات عالی انسانی محسوب می‏شوند. نه تنها شیعه بلکه افراد و گروه‏های مختلفی که با آن بزرگان در ارتباط بوده‏اند به این نکته اذعان دارند. حتی مخالفین و معاندین آنان گاهی در لابلای سخنان خویش این حقیقت را ابراز کرده‏اند. یکی از کارگزاران حکومتی مامون به نام رجاء بن ضحاک - که مامور آوردن امام هشتم‏علیه السلام از مدینه به خراسان بود - می‏گوید: هنگامی که امام رضاعلیه السلام را به دستور مامون از مدینه به خراسان آوردم، مامون از رفتار و حالات و خصوصیات ایشان از من سؤالاتی کرد و من آنچه را که در طول سفر و در اوقات شبانه روز از علی بن موسی الرضاعلیه السلام دیده بودم به خلیفه گزارش دادم.

امام رضا(علیه السلام) در خلال جلسات علمی فراوان که با صاحبان اندیشه های غیرتوحیدی و مخالف داشتند از عنصر عقل و استدلال و برهان، فراوان بهره می بردند و طرف های مقابل را با این روش استدلالی و عقلی وادار به خضوع و اقناع و پذیرش حق می کردند. تجلی عقلانیت دین و دفاع عقلانی حضرت رضا(علیه السلام) از دین و آموزه های دینی محور بحث در گفت و گوی حاضر با حجت الاسلام دکتر رضائی مهر پژوهشگر و استاد حوزه علمیه قم است که با هم آن را از نظر می گذرانیم.    یکی از ویژگی های جاودانگی و پویایی اسلام، برهانی بودن آموزه های آن است به گونه ای که جایگاه والای عقل در اسلام به عنوان یکی از ابزارهای مهم شناخت، امری غیرقابل انکار است چنان که توجه به علم و دانش در اسلام مورد تأکید فراوان قرار گرفته است به عنوان اولین سؤال بفرمایید مراد از عقلانی بودن دین در این بحث چیست و آیا می توان عقلانی بودن دین را اثبات پذیر بودن تمام آموزه های دین از طریق ادله مصطلح عقلی دانست؟

وقتی سخن گفتن از دانشمندان و توصیف شایسته از بزرگان علم و فضیلت کاری است دشوار، توصیف و تعریف از معصومین(ع) و ائمه دین که پایگاه معنویشان والاتر از حد عادی است و شخصیت علمی و فضایلشان از گنجینه علم و حکمت الهی بهره گرفته است(1) پیداست چه مایه دشواریاب و دست نیافتنی است، و این چنین است مقام علم و حکمت ثامن الائمه با آن که دامنه علم امام نه تنها دانشهای بشری را فرا می گیرد، بلکه از دیگر سو به جهان ناپیدا می پیوندد.وجود این، مقصود ما از "علم" در این نوشتار "علم دین" است که بر اساس عقل و فطرت بشری پایه گذاری شده و شامل اصول عقیدتی و فروع عملی و تعلیمات اخلاقی می شود.