وقوع دو انقلاب صنعتی و تکنولوژیکی از جمله اتفاقاتی بودند که باعث رشد مادی در جوامع معاصر شدند اما آنها منشأ خطر برای محیط زیست انسان ها نیز به شمار می روند. درباره این مسئله که رشد صنعتی سریع، استفاده بیش از حد خاک، مصرف روزافزون کالاها، افزایش جمعیت و تراکم آنها در مناطق شهری به محیط زیست آسیب می رساند هیچ کس شک و تردید ندارد اگرچه تاکنون برآورد دقیقی درباره میزان خسارت ها انجام نشده است. اما کاهش منابع طبیعی، بیابان زایی، بارش باران های اسیدی، سوراخ شدن لایه ازن، کاهش آب های زیرزمینی، انقراض برخی از انواع موجودات زنده، تغییرات آب و هوایی ناشی از دی اکسید کربن بر صحت بشریت و محل سکونت وی تأثیر گذاشته است.

اما یکی از مسائل واضح این است که خطرات مشکل محیط زیست در تمام کشورها یکسان نیست زیرا عواملی همچون شرایط اکولوژیکی ، اقتصادی، اجتماعی، جغرافیایی و میزان صنعتی بودن کشورها و نحوه استفاده از صنایع در کشورهای مختلف باهم تفاوت دارد. واقعیت این است آنچه که در قرن فعلی رخ می دهد به بهره برداری انبوه از منابع طبیعی و آلودگی های ناشی از صنایع جدید بازمی گردد به طوری که اختلالاتی را در موازین دقیق کره زمین ایجاد کرده است و این مسئله بر زندگی انسان ها تأثیر گذاشته و جامعه بشریت تا حدی توانایی خویش برای هماهنگی با متغیرهای به وجود آمده را از دست داده است. اکنون بشریت با شرایطی روبه رو شده که در گذشته سابقه نداشته است و سازگاری با آثار منفی برخی از آلاینده های صنعتی و سایر مشکلات دنیای جدید که ناشی از شیوه های زندگی امروزی است امکان پذیر نیست.

در شرایط کنونی برای دولت ها دشوار است که در سایه متغیرهای فعلی سکوت اختیار کنند و واکنشی نشان ندهند، در حالی که بخش زیادی از ملت ها نسبت به محیط زیست آگاهتر شده اند. کشورهای صنعتی در پایان دهه شصت اعتراف کردند که تدوین سیاست های جدیدی برای حمایت از محیط زیست امری ضروری است. کشورهای فوق به این نتیجه رسیدند که فقط تشویق برای افزایش تولید کالاها و خدمات کافی نیست بلکه باید به بهبود کیفی زندگی شهروندان نیز توجه شود. در سایه سیاست هایی که در این راستا تصویب شد تولید دی اکسید کربن علی رغم نشاط اقتصادی تا حدی کاهش یافت و آلودگی تعدادی از رودخانه ها و دریاچه ها کمتر و کیفیت هوا خصوصاً در شهرهای بزرگی همچون توکیو، لندن و پاریس بهتر شد.

مشکل محیط زیست از جمله مشکلاتی است که کاملاً با مسئله اقتصاد مرتبط است زیرآلودگی نتیجه مستقیم فعالیت های اقتصادی است و مبارزه با آلودگی آثار مهمی بر فعالیت های اقتصادی برجای می گذارد. اصول اقتصادی که سیاست های حمایت از محیط زیست بر آن استوار است همچنان ناهماهنگ اند و همچنان سؤالاتی باقی مانده که لازم است تا پژوهشگران اقتصادی ومحیط زیست با دقت بیشتری پاسخگوی آنها باشند. از جمله این سؤالات عبارتند از: مظاهر و پدیده های آسیب رسان به محیط زیست کدامند مسئولان و قربانیان آلودگی محیط زیست چه کسانی هستند چگونه می توان بر آسیب های وارده به محیط زیست غلبه کرد و یا آنها را کاهش داد پیامدهای سیاست های حمایت از محیط زیست بر تولید، سرمایه گذاری، نیروهای کار و توزیع درآمدها چیست دیدگاه های پژوهشگران درخصوص مکانیزم های سیاست های زیست محیطی به سه بخش عمده تقسیم می شود.

▪ اول: برخی ها معتقدند که مکانیزم های بازار پس از توسعه می تواند مانع بحرانی شدن مشکلات محیط زیست شود و جایگاه اقتصاد را نیز حفظ کند.

▪ دوم: بخش دیگری از پژوهشگران بر این باورند بهترین استراتژی برای حمایت از محیط زیست و بهبود کیفیت آن عبارتست از اقدام دولت ها در راستای تدوین قوانین و لوایح الزام آور در خصوص حفظ محیط زیست و عدم لطمه زدن به آن و گروه سوم از پژوهشگران گزینه وضع مالیات را مطرح می کنند. این گروه اعتقاد دارند تحمیل مالیات بر عوامل آلوده کننده و آسیب رسان به محیط زیست باعث می شود تا افراد، تأسیسات آلوده کننده و کل افراد جامعه دریابند که وارد کردن خسارت به محیط زیست برایشان هزینه دارد و آنها این هزینه را در محاسبات و برنامه ریزی ها برای تولید و مصرف در نظر می گیرند و سرانجام مالیات آنها را وادار می کند تا وارد کردن خسارت به محیط را به کمترین حد ممکن تقلیل دهند.

با نگاهی به نظرات اقتصاددانان به این نتیجه می رسیم که دیدگاه های آنها درباره مسائل فوق با هم اختلاف دارد و آنها برای ریشه کنی مشکلاتی که محیط زیست را هدف قرار داده است برنامه خاصی ندارند. بلکه هدف آنها دستیابی به میزان آلودگی است که برای محیط زیست قابل تحمل باشد و این مسئله کاملاً با خواسته های پژوهشگران علوم طبیعی تناقض دارد و طرفداران حمایت از محیط زیست را ناامید می کند.

باوجود اختلافاتی که اقتصاددانان با همدیگر دارند به این مسئله اعتراف می کنند که سیستم فعلی تولید، آثاری را از خود برجای می گذارد که برای محیط زندگی انسان ها مناسب نیست از جمله آثار می توان به آلودگی هوا، آب و وارد شدن آشغال ها به طبیعت و لطمه زدن به مناظر طبیعی اشاره کرد. اما اقتصاددانان معتقدند که این آثار در اصل عبارتست از نتایج ثانوی عملیات تولید که با تولیدات نهایی در راستای فروش تفاوت دارد و واحدهای تولیدی خواهان ایجاد آن نیستند بلکه ناخواسته ایجاد می شوند. در ادبیات اقتصادی جدید به آثار جانبی فوق هزینه های خارجی گفته می شود.

به طور کلی هر پدیده ای که به رفاه شهروندان لطمه وارد کند اما به تبادل تجاری و نقدی مربوط نشود هزینه های خارجی گفته می شود در حالی که این پدیده به طور تصادفی وارد زمینه اقتصاد نشده است. اما با توجه به این افکار اقتصاددانان معاصر، تا مدت زمان طولانی از این پدیده چشم پوشی خواهد شد زیرا هزینه های خارجی در محاسبات واحدهای مسبب آلودگی جایی ندارد اگرچه آثار آن به اشخاص، تأسیسات دیگر و به طور کلی محیط لطمه وارد می کند. سهل انگاری درخصوص بررسی آثار اقتصادی مرتبط به هزینه های خارجی به تحلیلات اقتصادی سنتی بازمی گردد به طوری که از زمان آدام اسمیت به ظواهر مختلف بازار، کالاها و خدمات پرداخته می شد. اما پیروی از این شیوه، شیوه درستی نیست زیرا برای مثال مسئله هوا در تبادلات تجاری فاقد اهمیت است در حالی که زندگی انسان ها بدون وجود هوای سالم امکان پذیر نیست.

مترجم اسد شکورپور
--------
منبع :
روزنامه ایران

اقتصاد زیست محیطی اقتصادی است که زیر بنای خود یعنی نظام های طبیعی نگاه دارنده اقتصاد را نابود نمی کند و به این لحاظ اقتصادی قابل دوام است و می تواند در هماهنگی با طبیعت به گونه ای پایدار توسعه یابد. لستر براون، متفکر بزرگ معاصر، تئوری اقتصاد زیست محیطی و چگونگی دستیابی به آن و خصوصیات و ویژگی های مهم آن را طی سه جلد کتاب و از طریق مقالات متعدد تشریح کرده است.

بنای اقتصاد زیست محیطی مستلزم کنار گذاشتن تدریجی صنایع کهنه و قدیمی، بازسازی برخی از صنایع موجود و ایجاد صنایع جدید است. مثلا اکنون در سطح جهان زغال سنگ به تدریج کنار گذاشته می شود. در برخی کشورها افزایش بهره وری جایگزین مصرف زغال سنگ شده است و در برخی دیگر از کشورها مانند انگلستان افزایش مصرف گاز طبیعی جای آن را پر کرده و در برخی کشورها مانند دانمارک و آلمان انرژی بادی به جای آن نشسته است.

صنعت اتومبیل جهان با بازسازی مختصری روبه رو است زیرا این صنعت از موتورهای احتراق داخلی بنزین سوز به موتورهای دوگانه سوز بنزینی برقی و موتور های دوگانه سوز دیزل برقی یعنی دیزل های بسیار کارا که در اروپا محبوبیت دارد، روی می آورد. این تغییر مستلزم تغییر تجهیزات کارخانجات موتورسازی و بازآموزی مهندسان صنعت اتومبیل و مکانیک های اتومبیل است.

اقتصاد جدید همچنین صنایع مهم جدیدی را همراه خود خواهد آورد؛ صنایعی که اکنون یا وجود ندارند یا تازه به راه افتاده اند. صنعت تولید برق بادی یکی از این صنایع است که سه صنعت دیگر یعنی تولید توربین، نصب توربین و نگهداری آن را در زیر شاخه خود دارد. این صنعت که اکنون دوران جنینی خود را می گذراند این ظرفیت را دارد که به بنیاد اقتصاد نوین انرژی تبدیل شود. به زودی میلیون ها توربین بادی که باد را به برق ارزان قیمت تبدیل می کنند به صورت بخشی از چشم انداز جهان در خواهد آمد و در تمام جوامع روستایی جهان درآمد و شغل های جدیدی ایجاد خواهد کرد.

به موازات ظاهر شدن انرژی بادی به عنوان منبع ارزان قیمت تولید برق و نیز به عنوان یکی از منابع اصلی انرژی، صنعت دیگری نیز در کنار آن رشد خواهد کرد، یعنی صنعت تولید هیدروژن. زمانی که توربین های بادی در سطح وسیع به کار گرفته شود، هنگام شب که مصرف برق کاهش می یابد مقادیر زیادی ظرفیت اضافی وجود خواهد داشت. دارندگان توربین ها می توانند با استفاده از این برق کم و بیش مجانی ژنراتورها یعنی مولدهای هیدروژن را روشن کنند و انرژی باد را به هیدروژن که سوخت مطلوب موتورهای سلول سوختی است تبدیل کنند. رفته رفته مولدهای هیدروژنی جایگزین پالایشگاه های نفت خواهد شد. توربین بادی نیز هم جای معدن زغال سنگ و هم جای چاه نفت را خواهد گرفت. هم توربین های بادی و هم ژنراتورهای هیدروژنی در گستره ای وسیع پراکنده خواهند بود زیرا کشورها از منابع محلی انرژی بادی خود استفاده خواهند کرد.

یکی از تغییراتی که در اقتصاد مواد غذایی جهان صورت خواهد گرفت تداوم گذار به پرورش ماهی خواهد بود. آبزی پروری که رشد آن در میان زیر بخش های اقتصاد غذایی جهان از همه سریع تر است، از سال ۱۹۹۰ تاکنون سالانه ۹ درصد رشد کرده است. پرورش ماهی، به ویژه گونه های آمنیوروس مانند کپور، گربه ماهی و تیلاپیا احتمالا همچنان به سرعت توسعه خواهد یافت زیرا این ماهی ها غله را با کارآیی بسیار زیادی به پروتئین حیوانی تبدیل می کنند. با توسعه آبزی پروری توسعه سریع صنعت تغذیه آبی نیز ضرورت پیدا می کند. در این صنعت متخصصان تغذیه ماهی مانند آن چه در صنایع مرغداری امروز انجام می شود، جیره غذایی ماهیان را فرموله می کنند.

یکی دیگر از صنایع رو به رشد آینده صنعت تولید و خدمات دوچرخه است. تا همین اواخر یعنی سال ۱۹۶۵ میزان تولید اتومبیل و دوچرخه تقریبا با یکدیگر برابر و هر یک حدود ۲۰ میلیون دستگاه در سال بود. اما تا سال ۲۰۰۳ تولید دوچرخه به بیش از صد میلیون در سال افزایش یافت حال آن که در همان سال تولید اتومبیل ۴۲ میلیون دستگاه بود. این رشد فروش دوچرخه منعکس کننده رشد تعداد کسانی است که پیوسته، به خصوص در آسیا، به آن سطح از رفاه می رسند که بتوانند دوچرخه بخرند. در میان کشورهای صنعتی امروز الگوی حمل و نقل شهری هلند و دانمارک که در این زمینه پیشتاز جهانند و در آن ها دوچرخه نقش بسیار برجسته ای دارد تصویری از نقش آینده دوچرخه را در جهان به دست می دهد.

به موازات گسترش کاربرد دوچرخه علاقه مردم به دوچرخه هایی که موتور برقی کمکی دارد پیوسته افزایش می یابد. این دوچرخه ها کاملا مشابه دوچرخه های موجود است با این تفاوت که موتور برقی کوچکی دارد که با باتری کار می کند و می تواند یا دوچرخه را کلا به حرکت درآورد یا این که در سربالایی ها و یا برای دوچرخه سواران مسن به صورت کمکی به کار رود. انتظار می رود فروش فزاینده این نوع دوچرخه در سال های آینده همچنان با سرعت ادامه یابد.

صنعت دیگری که رشد خواهد کرد صنعت افزایش بهره وری آب است. درست همان طور که نیم قرن گذشته صرف افزایش باروری زمین شد نیم قرن آینده بر افزایش باروری آب تمرکز خواهد کرد. فعالیت های آبیاری کاراتر خواهد شد. بازیافت مداوم فاضلاب شهری که اکنون نیز در برخی شهرها آغاز شده، کاملا رواج خواهد یافت و جای نظام به اصطلاح «دور بریز و فراموش کن» را خواهد گرفت.

چندان که بهای نفت افزایش می یابد کنفرانس از راه دور جاذبه بیش تری پیدا می کند. افراد برای آن که در وقت و در مصرف سوخت صرفه جویی کنند به صورت الکترونیکی یعنی از طریق اتصالات شنیداری و بینایی در کنفرانس ها شرکت خواهند کرد. روزی خواهد رسید که هزاران شرکت مختلف کنفرانس های الکترونیکی برگزار کنند.

از دیگر صنایع رو به رشد و نوید بخش می توان تولید سلول های خورشیدی، احداث راه آهن سبک و درختکاری را نام برد. برای ۷/۱ میلیار نفر از مردم دنیا که در جهان در حال توسعه و روستاهای فاقد برق زندگی می کنند، تولید انبوه سلول های خورشیدی بهترین راه برق رسانی است. چندان که مردم از انبوهی ترافیک و آلودگی هوای شهرها خسته می شوند شهرهای سراسر جهان می کوشند که استفاده از اتومبیل را محدود کنند و برای حفظ تحرک مردم به راه آهن سبک روی می آورند و چندان که تلاش برای جنگلکاری مجدد سطح کره زمین قوت بیش تری بگیرد و نهالستان ها توسعه یابند درختکاری به یک فعالیت اقتصادی بسیار مهم تبدیل خواهد شد.

بازسازی اقتصاد جهانی نه تنها صنایع جدید بلکه مشاغل جدیدی نیز ایجاد خواهد کرد. در واقع حرفه هایی کاملا نو پدید خواهد آمد و تخصص هایی در داخل این حرفه ها ایجاد خواهد شد. مثلا چندان که انرژی بادی به منبع اصلی انرژی جهان تبدیل می شود وجود هزاران نفر از متخصصان هوا بادشناسی برای شناسایی مکان های بالقوه نصب توربین ها و بررسی سرعت باد و انتخاب بهترین محل برای مزارع بادی مورد نیاز خواهد بود. هر چه اطلاعات مربوط به منابع بادی دقیق تر باشد این صنعت کارآیی بیش تری خواهد داشت.

در آینده نیاز فزاینده ای به معماران زیست محیطی یعنی مهندسانی که ساختمان ها را به گونه ای طراحی می کنند که از نظر مصرف انرژی و مصالح کارا باشند و گرما و سرما و نور طبیعی را به حداکثر برسانند وجود خواهد داشت. با گذار جهان از اقتصادی که مبتنی بر دور ریختن کالاها و مواد است مهندسانی مورد نیاز خواهند بود که محصولاتی قابل بازیافت، از اتومبیل گرفته تا کامپیوتر، طراحی کنند. وقتی محصولات به گونه ای طراحی شود که بتوان آن ها را سریع و آسان به بخش ها و قطعات و مواد مختلف تجزیه کرد، بازیافت همه جانبه نسبتا آسان خواهد بود. این مهندسان مسوول بستن حلقه حرکت مواد خام هستند.

در کشورهایی که از نظر منابع انرژی زمین گرمایی غنی هستند وظیفه زمین شناسان

زمین گرمایی این خواهد بود که بهترین محل احداث نیروگاه های زمین گرمایی یا بهترین محل برای استفاده مستقیم از این انرژی را جهت گرمایش ساختمان ها تعیین کنند. بازآموزی مهندسان نفت در زمینه فن آوری های زمین گرمایی یکی از راه های برآوردن نیاز فزاینده به زمین شناسان زمین گرمایی است.
لستر براون
ترجمه دکتر حمید طراوتی
--------
منبع :
روزنامه سرمایه