چکيده

نويسنده با تأکيد بر اين که آن چه دولت ها در قالب سياست مالي به عنوان اهداف اقتصادي- اجتماعي اجرا مي کنند،در قرآن به شکل بسياردقيق و انساني تر آمده است،بحث خود را آغاز نموده است.

 وي با مروري به اهداف سياست هاي مالي چون تخصيص منابع، توزيع مجدد در آمد، تثبيت اقتصادي و تأمين بودجه دولت به اهداف قرآني مي پردازد که از آن جمله اند: آزادي انسان ها، توزيع مجدد در آمد، سرمايه گذاري زيربنايي و تأمين بودجه با اتکا بر اصل بنيادين عدالت.

شکي نيست که تحقق اهداف نياز به ابزارهايي براي وصول به آنها دارد و اين امر از نظر قرآن نيز دور نمانده است، چنان که نويسنده اظهار مي دارد
اين ها عبارتند از:ماليات ثابت و متغير، سياست درآمدي مبتني بر سطح اسراف و تبذير و هزينه هاي دولت از طريق ايجاد تعادل و توازن در سطح عمومي جامعه.

نکته اي که در اين رابطه خاطر نشان مي گردد اين است که ماليات اثر انقباضي در کاهش مصرف مردم دارد و هزينه هاي دولت اثر انبساطي در جامعه به بار خواهد آورد و در پي آن تعادل مطلوبي به وجود مي آيد.
واژگان کليدي: ماليات، صدقات، سياست مالي، اهداف اقتصادي، جامعه ديني.

كساني كه فكر مي‌كنند مسئل زندگي از يكديگر جداست و هر چيزي يك مرز و قلمروي خاصي دارد و هر گوشه‌اي و قسمتي از زندگي بشر به يك شي ءِ بخصوص تعلق دارد تعجب و يا احياناً انكار مي‌كنند كه كسي مسأله‌اي به نام مسائل اقتصادي در قرآن طرح كند زيرا به عقيده اينها هر يك از اسلام و اقتصاد يك مسأله جداگانه است، اسلام به عنوان يك دين براي خودش و اقتصاد به عنوان يك علم براي خودش اسلام قلمرويي دارد و اقتصاد قلمروي ديگر. اما نكته اين است كه مسائل زندگي را نبايد مجرد فرض كرد. صلاح و فساد در هر يك از شؤن زندگي در ساير شئون مؤثر است.

نظام ارزشي اسلام، خوشبختي دنيا و‌آخرت انسان را به طور همزمان مورد توجه قرار داده و دنيا را مزرعه آخرت معرفي نموده است. بر اين مبنا به هر رفتار اقتصادي مفيد كه در حوزة ارزش‌هاي اسلامي مجاز باشد، انجام آن مطلوب و شايسته است.

مدلها و الگوهاي اقتصادي از آن جا كه به شدت تابع شرايط زماني و مكاني مي باشد، قابل تجويز و ارائه به طور كلي از سوي مكتب اسلام نبوده است . اما قوانين ثابت و هميشگي حاكم بر آنها، در منابع اسلامي بيان شده‌اند. اين مقاله تحقيقي در جهت شناخت آموزه‌هاي اقتصادي قرآن مي‌باشد.

 امروزه کسي مخالف توسعه به معناي بهبود وضع رفاه اقتصادي مردم نيست؛ اما بعد از دانستن هدف آفرينش انسان و تعريف خوش‌بختي و سعادت واقعي انسان و جايگاه واقعي انسان در نظام خلقت در مي‌يابيم که توسعه اقتصادي نمي‌تواند هدف نهايي از ديدگاه اسلامي باشد. بلکه هدفي متوسط است؛ يعني وسي له و ابزاري است که اگر در راه رسيدن انسان به فضايل و مکارم اخلاقي و پيمودن مسير قرب الهي به کار گرفته شود، پذيرفتني است؛ به اين معنا که تامين رفاه مادي انسان در حدي معقول، مقدمه‌اي براي هدف مذکور باشد.

اسلام هيچ گاه نمي‌خواهد مسلمان‌ها خوار و زبون، گرسنه، عقب افتاده و توسري خور باشند. كار كردن، توليد ثروت كردن، مالك ثروت شدن و ثروت را در راه خدا صرف كردن يك مسأله است، و دل بستگي به مال دنيا و اهميت دادن به دنيا در مقابل آخرت مسأله‌اي ديگر.

همچنين نداشتن ثروت، زبوني و پستي و حقارت يك مطلب است و داشتن عزت نفس، بي اعتنايي به دنيا، پارسايي، پيراستگي و وارستگي مطلب ديگري است. ممكن است كساني نان شب هم نداشته باشند، اما دنياپرست باشند. كساني هم ممكن است ثروت دنيا را در اختيار داشته باشند، اما طالب آخرت و بي اعتنا به دنيا باشند، که اين حالت در مفهوم زهد تجلي مي‌کند، که مورد قبول و توصيه اسلام مي‌باشد. به هر تقدير آنچه مهم است، اهداف و مباني داشتن توسعه اقتصادي مطلوب از ديدگاه اسلام و قرآن کريم مي‌باشد.

تعريف توسعه‌اقتصادي

آنچه مناسب است از ديدگاه اسلامي و با توجه به جهان‌بيني اسلام درباره تعريف توسعه اقتصادي آورده شود اينکه: «توسعه اقتصادي، جرياني است كه در آن با بهره‌گيري از انديشه‌هاي جامع‌نگر و عقلاني برآمده از حقايق هستي‌، فنون و روش‌هاي علمي پيشرفته، از منابع انساني و مادي جامعه در راستاي تأمين رفاه بشر و دستيابي به كمال شايسته مقام انسان، استفادة بهينه صورت گيرد.»

در توسعه اقتصادي مطلوب از نظر اسلام

رشد مادي همگام با رشد و تعالي معنوي بشر و همراه با حرکت در مسير تکاملي شايسته مقام و منزلت انسان لحاظ گرديده است، که در تعاليم ديني و آيات قرآن کريم بسيار به آن اشاره و تاکيد شده است.

از آن‌جاكه‌ انسان، منشأ هر گونه‌ تغييري‌ است، بدون‌ تغيير در باورها و بينش‌ها، اميال‌ و آرزوها و تصورات‌ انساني، امكان‌ توسعة‌ اقتصادي‌ فراهم‌ نمي‌شود. و با توجه‌ به‌ اين‌كه‌ هدف‌گذاري‌ در نظام‌هاي‌ اقتصادي‌ موجود، صرفاً‌ در جهت‌ دستيابي‌ به‌ اهداف‌ ماد‌ي‌ و لذايذ دنيايي‌ است، هر گونه‌ الگوي‌ توسعه‌ در کشورهاي اسلامي با توجه‌ به‌ بافت‌ مذهبي‌ آن، بايد با توجه‌ به‌ الزام‌هاي‌ ديني‌ و قر‌آني طر‌احي‌ و تدوين‌ شود، اين مهم تحقيق و بررسي بيشتري را در اين زمينه مي‌طلبد که با استفاده از تعاليم آسماني قرآن بتوانيم ويژگي‌هاي توسعه اقتصادي را در جوامع اسلامي تهيه و تدوين کرده و به اجرا بگذاريم.

عوامل توسعه اقتصادي از ديدگاه قرآن

اگر چند در قرآن کريم رسيدن به توسعه اقتصادي به عنوان هدف اصلي در زندگي انسان‌ها مطرح نيست، بلکه به عنوان وسيله‌اي براي اهداف متعالي خلقت انسان مي‌باشد، با اين وجود در آيات متعددي به طور غير مستقيم اهدافي را براي توسعه اقتصادي بيان داشته است. اين آيات به عواملي که سبب افزايش بهره‌وري و افزايش رفاه و رزق و روزي و نزول برکات است، اشاره دارد، که در نتيجه به توسعه اقتصادي مي‌انجامد. همچنين به اين موضوع اذعان مي‌دارد که ثواب و آسايش دنيا در دست خداوند است، ولي توسط عوامل و سنني که خداوند مقرر کرده، آباداني و وفور نعمات و افزايش بهره‌وري در فعاليت هاي اقتصادي براي انسان‌ها به دست مي‌آيد.

 از اين روي عوامل توسعه اقتصادي در قرآن کريم به دو دسته کلي مادي و معنوي تقسيم مي‌شود. اما آنچه موضوع بحث اين مقاله است، عوامل معنوي توسعه اقتصادي از ديدگاه قرآن است،‌ که با توجه به تعريف منتخب از توسعه اقتصادي، به اين سؤال پاسخ دهيم که قرآن کريم چه عوامل معنوي براي توسعه اقتصادي مطلوب برشمرده است؟

عوامل معنوي توسعه اقتصادي

در قرآن کريم علاوه بر عوامل مادي به عوامل معنوي توسعه اقتصادي نيز اشاره کرده است، که اين بيان فقط مخصوص به قرآن کريم مي‌باشد. که از ديدگاه وحياني و الهي خود اين عوامل را در آيات نوراني خود بيان کرده و به اهميت اين عوامل در رسيدن به توسعه اقتصادي تصريح کرده است.

تقوي:

يکي از عوامل معنوي توسعه اقتصادي تقوي مي‌باشد. قرآن کريم تقوي و پيروي از دستورات الهي را عامل مهم نزول برکات آسمان و زمين مي‌داند و مي‌فرمايد:

>وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُري‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (اعراف:96 )<

و اگر اهل شهرها و آباديها، ايمان مي‏آوردند و تقوا پيشه مي‏كردند، بركات آسمان و زمين را بر آنها مي‏گشوديم ولي (آنها حق را) تكذيب كردند ما هم آنان را به كيفر اعمالشان مجازات كرديم.

در اينكه منظور از" بركات" زمين و آسمان، چيست در ميان مفسران گفتگو است؛ در تفسير نمونه آمده است که: بعضي آن را به نزول باران و روئيدن گياهان تفسير كرده‏اند، و بعضي آنرا اجابت دعا و حل مشكلات زندگي انسان‌ها مي‌داند، ولي اين احتمال نيز وجود دارد كه منظور از بركات آسماني، بركات معنوي و منظور از بركات زميني بركات مادي بوده باشد، اما با توجه به آيات گذشته تفسير اول از همه مناسبتر است.

صاحب تفسير روشن در توضيح آيه شريفه مي‌نويسد:

افزوني‌ها و بركات سماوي عبارتست از توجّهات معنوي و رحمت‌هاي روحاني كه سبب گشايش و خوشي روحي و وسعت قلبي و نورانيّت باطني و استفاضه از فيوضات إلهي مي‏شود. افزوني‌هاي زميني آن نعمتها و بركاتيست كه از كره زمين برمي‏خيزد، مانند آب و خاك و هوا و اشجار و زراعات و حيوانات دريايي و صحرايي و هوايي و آنچه مورد استفاده انسانها قرار مي‏گيرد از نعمت‌هاي مادّي. و اگر تنها از نظر ظاهر و محسوس حكم كنيم: نعمت‌هاي آسماني شامل همه آنچه از آسمان مادّي نازل است، خواهد بود، چون باران و گرما و نور و سرما و برف و آثار ستارگان و غير آنها.

بر اساس فرمايش آيه شريفه ايمان و تقوا نه تنها سبب نزول بركات الهي مي‏شود، بلكه باعث مي‏گردد كه آنچه در اختيار انسان قرار گرفته در مصارف مورد نيازي که باقي مي‌ماند و پايدار هست، به كار گرفته شود.

في المثل امروز ملاحظه مي‏كنيم قسمت بسيار مهمي از نيروهاي انساني و منابع اقتصادي در مسير" مسابقه تسليحاتي" و ساختن سلاح‌هاي نابود كننده صرف مي‏گردد، اينها مواهبي هستند فاقد هر گونه بركت، به زودي از ميان مي‏روند و نه تنها نتيجه‏اي نخواهند داشت، ويراني هم به بار مي‏آورند.

اگر جوامع انساني ايمان و تقوا داشته باشند مواهب الهي به شكل ديگري در ميان آنها در مي‏آيد و طبعا آثار آن باقي و برقرار خواهد ماند و مصداق كلمه بركات خواهد بود.

 در تفسير تفسير نور نيز آمده است:

«بَرَكاتٍ» جمع «بَرَكت»، به موهبت‏هاي ثابت و پايدار گفته مي‏شود، در مقابل چيزهاي گذرا. در معناي «بركات»، كثرت، خير و افزايش وجود دارد. بركات، شامل بركات‏هاي مادّي و معنوي مي‏شود، مثل بركت در عمر، دارايي، علم، كتاب و امثال آن‏.

 صاحب تفسير گران‌سنگ الميزان در تفسير آيه شريفه مي‌نويسد:

" بركات" به معناي هر چيز كثيري از قبيل امنيت، آسايش، سلامتي، مال و اولاد است كه غالبا انسان به فقد آنها مورد آزمايش قرار مي‏گيرد.جمله" وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُري‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا‌..." دلالت دارد بر اينكه افتتاح ابواب بركت‏ها مسبب از ايمان و تقواي جمعيت‏ها است، نه ايمان يك نفر و دو نفر از آنها، چون كفر و فسق جمعيت، با ايمان و تقواي چند نفر، باز كار خود را مي‏كند.

برکات در آيه شريفه به هر معنايي که باشد‌، به نحوي اشاره مستقيم به فراهم آمدن توسعه اقتصادي مورد تعريف ما دارد، که آيه شريفه‌ي مذکور رعايت تقوي الهي را يکي از عوامل مهم رسيدن به آن مي‌داند، اين" رابطه" تنها يك رابطه معنوي نيست، بلكه علاوه بر رابطه معنوي كه آثارش را به خوبي مي‏بينيم رابطه مادي روشني نيز در اين زمينه وجود دارد. زيرا كفر و بي‏ايماني سرچشمه عدم احساس مسئوليت، قانون‏شكني، و فراموش كردن ارزش‌هاي اخلاقي است.

اين امور سبب از ميان رفتن وحدت جامعه‏، متزلزل شدن پايه‏هاي اعتماد و اطمينان، هدر رفتن نيروهاي انساني و اقتصادي، و به هم خوردن تعادل اجتماعي است.

 بديهي است كه جامعه‏اي كه اين امور ناهنجار بر آن حاكم گردد به سرعت ‏سير قهقرايي خود را آغاز مي‌کند و راه سقوط و نابودي را پيش خواهد گرفت، و از داشتن شرايط يک جامعه ايده‌آل محروم مي‌گردد.

مفهوم آيه شريفه در مورد نزول برکات يك مفهوم وسيع و عمومي و دائمي است و انحصار به هيچ قوم و ملتي ندارد، در نتيجه اين عامل مهم در کنار ساير عوامل به توسعه اقتصادي مورد نظر اسلام رسيد. در آيه ديگر آمده است:

> وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَي الطَّريقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً (الجن : 16 )<

و اينكه اگر آنها [جنّ و انس‏] در راه (ايمان) استقامت ورزند، با آب فراوان سيرابشان مي‏كنيم!

در اين آيه شريفه سخن از پاداش دنيوي جنّ و انس است که در اثر استقامت بر راه اسلام به دست مي‌آيد، اين پاداش عبارت است از آن نزول باران رحمت، منابع و چشمه‏هاي آب حيات‌بخش که موجب تداوم زندگي و وسعت رزق است،‌ که به آنها بشارت داده شده است.

" استقامت بر طريقه" به معناي ملازمت و ثبات بر اعمال و اخلاقي است كه‏ ايمان به خدا و به آيات او اقتضاي آن را دارد. و" ماء غدق" به معناي آب بسيار است، و بعيد نيست از سياق استفاده شود كه جمله" لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً" مثلي باشد كه بخواهد توسعه در رزق را برساند.

قرآن مجيد همواره روي اين مطلب تكيه مي‏كند كه" ايمان و تقوي" نه تنها سرچشمه" بركات معنوي" است كه موجب فزوني ارزاق مادي و وفور نعمت و آبادي و عمران يعني" بركت مادي" نيز مي‏باشد.

قابل توجه اينكه طبق اين بيان آنچه مايه وفور نعمت مي‏شود، استقامت بر ايمان است نه اصل ايمان، زيرا ايمان موقت و زودگذر نمي‏تواند چنين بركاتي از خود نشان دهد، مهم استقامت بر ايمان و تقوي است كه پاي بسياري در آن لنگ و لرزان است.و اين استقامت عامل مهمي براي رسيدن به توسعه اقتصادي و نزول برکات و رفاه در زندگي مي‌باشد.