الف – مهندسي فرهنگي : به نظرمي رسد يكي ازراهبردهاي اساسي كه مقوله فرهنگ را درمجراي اساسي خود قرارمي دهد ودرواقع چشم انداز فرهنگي نظام محسوب مي شود مهندسي فرهنگي مي باشد؛ واژه اي كه درسال 1381 ازسوي مقام معظم رهبري دردستوركار شوراي عالي انقلاب فرهنگي قرارگرفت .

مهندسي فرهنگي كشور درواقع طراحي وتدوين يك مسيراست . مسيري براي توسعه يافتن وتوسعه اي كه رنگ وبوي تكامل بشري از آن متصاعد مي شود . به عبارت ديگر مهندسي فرهنگي تدوين راهي است براي خروج ازوضع موجود ونيل به اهدافي كه ازدرون آرمانها ، زميني وعيني شده است .

تجربه فرهنگي سالهاي گذشته واكنون كشورنشان مي دهد كه تغيير وجابجايي مديران فرهنگي براساس تصميمات سليقه اي وبانگاه جزيي درحوزه فرهنگ درهردوره ودولتي باعث شده تا فرهنگ كشوردرمسيري مشوش وناكجا آبادي ، ازاهداف وآرمانها دوربماند وازسويي راه را برهرگونه ارزيابي ونقد اصولي نيزبندد. بنابراين فرهنگ كشورنيازمند برنامه اي جامع، مدون وقابل وصول است .كه بي شك بتواند تمام حوزه هاي سياست ، اقتصاد ، اجتماع وفرهنگ را دريك نگاه سيستمي دربربگيرد واين برنامه چيزي جز « مهندسي فرهنگي » نيست .  

اگرصرفا اعتدال فرهنگي را درحيطه اجرا وسياست فرهنگي جستجو كنيم، بي شك اقدامي سطحي صورت گرفته است. براي يك نظام آرمان گرا كه چشم انداز ، اهداف وپس ازآن سياست اجرايي فرهنگي استخراج مي شود، ضرورتا مي بايست اعتدال در چشم انداز و هدفگذاري وسياستگذاري وسپس حيطه اجرايي صورت گيرد تا تعادل وهمگوني يا همگرايي فرهنگي بوجود آيد .

وقتي صحبت ازاعتدال درهدفگذاري مي شود يعني ابتدا بايد نقطه آسيب پذيري را درجايگاه هدف رصد كرده باشيم . چه بسا هدفگذاري مبتني بر آرمان صورت نگرفته باشد واين ازاولين مراحل خروج از اعتدال فرهنگي است لذا تناسب بين اهداف و آرمان ازاهميت بالايي برخوردار است. درنظام جمهوري اسلامي ايران آرمانهاي والايي قراردارد كه درانديشه هاي حضرت امام خميني ( ره ) ومقام معظم رهبري موج مي زند. آرمانخواهي مردم متدين وانتخاب آرمانهاي ارزشمند توسط شهداي گرانقدر همگي نشان ازمنبع لايزال الهي آرمانها مي دهد كه همانا قرآن وعترت سرچشمه تمام آرمانهاي مقدس است . اگربپذيريم كه انقلاب اسلامي يك انقلاب فرهنگي است، در واقع اصلي ترين دغدغه آن احيا باورها و ارزشهاي اصيل اسلامي بوده وارزشهاي فرنگ منحط قبل ازخود را ترد كرده است و ارزشهاي مبتني براسلام را احيا مي كند .

توجه به كليت و همه شعبه هاي فرهنگ از يك سو و همچنين توجه به همه جنبه هاي يك امرهنري به طور اختصاصي از سوي ديگر، به عيان نگاه اعتدالي معظم له را به اثبات مي رساند. ايشان درمورد ارزش سينما مي فرمايند :

«ما همان طور كه براي همه شعبه هاي فرهنگ و براي رسيدن به مقاصدي كه جزء ايده آل هاي نظام جمهوري اسلامي ايران است ارزش فراوان قائليم طبيعي است كه براي هنر و شاخه هاي آن في حد ذاته به عنوان يك وسيله برتر ارزش قائليم» اما درفراز ديگري مي فرمايند «من به سينما نگاه مي كنم . ببينيم وجود سينما به چه قيمتي تمام مي شود.... آن سينمايي كه حاصل پيام مورد قبول ماست و مقصود مورد تصديق و تاييد اسلام و انقلاب را حاصل مي كند، ما برايش خيلي احترام قائليم . و آن سينمايي كه در جهت ضد اين مقصود حركت مي كند ، نه بودنش را به مصلحت مي دانيم و نه برايش ارزش قايل هستيم ... بنابراين ما براي سينما – اگرسينماي مطلوب باشد از بسياري ازشاخه هاي هنر بيشتر ارزش قايل هستيم زيرا چگونگي ابلاغ پيامش از بسياري ديگر از شاخه هاي هنر بهتر و برجسته تر و ارزنده تر است »12

معظم له با تفكيك هنر انقلابي از هنرغيرانقلابي مي فرمايند « توقع انقلاب ازهنر و هنرمند مبتني بر نگاه زيبا شناختي درزمينه هنراست كه توقع زيادي هم نيست »7

ايشان در فرازي ديگر مي فرمايد : « توقع انقلاب از هنر و هنرمند يك توقع زورگويانه و زياده خواهانه نيست بلكه مبتني برهمان مباني زيبا شناختي هنراست. هنر آن است كه زيبائيها را درك كند. اين زيبائيها لزوما گل و بلبل نيست گاهي اوقات انداختن يك نفر در آتش و تحمل آن، زيباتر ازهرگل و بلبلي است. هنرمند بايد اين را ببيند، درك كند و آن را با زبان هنر تبيين نمايد »8

وقتي صحبت از اعتدال فرهنگي مي شود صرفا نگاهي جزئي به يك حوزه يا چند حوزه فرهنگي نيست بلكه نگاهي كلان به تمام حوزه هاي مختلف است. از اين زاويه توسعه فرهنگي صرفا از يك نگاه سيستمي قابل مشاهده است. يعني تمام اجزاء فرهنگ اعم از هنر، سينما، كتاب، رسانه هاي نوشتاري و گفتاري، دانشگاهها و حوزه‌ها، مدارس و تمام مراكز تعليم و تربيت مي بايست به گونه اي حركت كنند كه جهت گيري آن انسان سازي براساس مكارم اخلاق و رسيدن به انسانيت باشد. در حقيقت تمام منفذ ها و يا راههاي فرهنگي با يك هم پوشاني كامل مي توانند مسيري را طي نمايند كه كسب كمال اوج هدفگذاري آن باشد. بنابراين در اين نوشتار تلاش مي شود با ذكر اختصار برخي از بخش‌ها و تعميم آن به سايربخش‌ها، اعتدال فرهنگي را بسط و گسترش داد.

نگاه معقول اسلامي به فرهنگ

رهبر معظم انقلاب ضمن ضرورت وجود دست محافظ براي حريم فرهنگ مي فرمايد: «ما نمي خواهيم با نگاه افراطي به مقوله ي فرهنگ نگاه كنيم ، بايستي نگاه معقول اسلامي را ملاك قرارداد و نوع برخورد با آن را برطبق ضوابطي كه معارف و الگوهاي اسلامي به ما نشان مي دهد، تنظيم كرد. 

در جمع بندي سمت گيري يا جهت گيري متوليان امورفرهنگي به طورعمده ويا درسطح كلان به دو خاستگاه برمي خوريم. خاستگاه گروهي كه با نگاه تساهل و تسامح به حوزه فرهنگ مي نگرند و قايل به جبري بودن فرآيند تحول فرهنگي هستند واين حوزه را مديريت ناپذير و رها مي دانند. اين گروه براين اعتقادند كه نبايد در جهت هدايت فرهنگ گام برداشت و اصولا معتقدند نمي شود كاري كرد. اين طيف درمسائل جديد از قبيل « جهاني سازي » درموضعي كاملا منفعلانه به بهانه جهاني شدن فرهنگ، خود را درمسير حركت توفنده آن قرارداده اند. لذا حركت آنها نه مبتني برآرمان است ونه چشم اندازي براي آن متصور هستند. بنابراين در نهايت هدفگذاري لازم نيز از سوي اين گروه صورت نمي گيرد و در مرحله اجراء نيز با تساهل و تسامح بدون توجه به مباني فرهنگي، بيشتر تابع عرفي كردن امورمي باشند.

خاستگاه گروه دوم در سر ديگر طيف فرهنگي قرار دارد كه قايل به سخت گيري زياد و تفكر كنترل آميز و نظارت بسيار دقيق در همه زمينه هاي فرهنگ عمومي و حتي اخلاق شخصي هستند. برخلاف گروه نخست اين گروه از ترس هضم شدن در جريان جهاني فرهنگ، تلاش مي كند داشته هاي گذشته خويش را محصور در قالب‌هاي خاص نمايند تا از حركت توفنده جهاني سازي فرهنگي بتوانند در امان باشند. اين گروه نيز هرگز توانايي قابليت تبديل آرمانها را به اهداف و سپس به برنامه ندارد و در نهايت در حيطه اجرا عقب مي‌مانند. خوش بينانه ترين حالت براي مجريان معتقد به اين تفكر، در پيش گرفتن سياست حفظ وضع موجود است.

در آغازين روزهاي پيروزي انقلاب اسلامي و استقرار نظام جمهوري اسلامي نگاهي از درون و بيرون متوجه اين امربود كه جهت گيري انقلاب يا به تعبير ديگراولويت درجهت گيري انقلاب به كدامين سمت خواهد بود؟

اين درخواست مبتني برفضاي فكري دوران انقلاب بود كه تكيه گاه ذهني و فكري نخبگان آن زمان عمدتا از رسوبات دو نحله فكري جريانات چپ و راست، برگرفته ازمكاتب ليبراليستي وسوسياليستي نشات مي گرفت. اما آن چيزي كه درمعادله تفكرات مكاتب بشري و ماديگري نمي گنجد، جهت گيري انقلابهاي ايدئولوژيك آن هم ازجنس الهي آن است. به بيان ديگر انقلاب اسلامي با تكوين و ايجاد خود تغيير اساسي در نظام‌هاي سياسي موجود و مورد قبول دنيا ايجاد كرد و الگويي جديد بنا نهاد كه در چارچوب تقسيم‌ بندي‌هاي موجود قرار نمي گيرد.

« وَالذینَ اذااَنفَقوا لَم یُسرفوُا و لَم یَفتروُاوَكانَ‏بینَ ذلكَ قواماً»

« آنان كسانى هستند كه هرگاه انفاق كنند ، نه‏اسراف كنند و نه سختگیرى، بلكه در میان این دو، اعتدال‏ مى‏ورزند.»

این آیه،بیانگر یكى از مهمترین مسایل زندگى است كه رعایت آن ‏موجب آسایش و آرامش فرد و جامعه شده و باعث گشودن گره‏هاى مشكلات ‏و برطرف شدن بسیارى از نابسامانى‏هاى اجتماعى و اقتصادى ‏مى‏گردد . و مى‏توانازآن به عنوان معجزه زندگى یاد كرد، و آن مساله اعتدال در انفاق و مصرف است.

گروهی از مردم آنچنان دلبسته به فرزند و زندگی هستند كه همه قوانین و ارزش‌های دینی و اجتماعی را فدای آنان می‌كنند و دسته‌ای چنان دچار جهالت گشته‌اند كه محبت به خدا را مستلزم بی‌مهری به غیر خدا می‌دانند.

یكی از اموری كه در عواطف انسانی ممكن است به سهولت جنبه افراطی به خود بگیرد، محبت است. محبت اگر چه كاملاً پاك و بی آلایش باشد، سبب اشتغال فكری می‌شود و فراغت دل را كه لازمه ذكر خداست، از بین می‌برد. محبت‌های پاك و بی آلایش گاه با دخالت‌های شیطانی رو به تزاید می‌نهد و روح انسان را تسخیر می‌كند.

انسان باید در همه احوال مراقب باشد، تا از هرگونه افراط و یا تفریط در محبت و علاقه جلوگیری به عمل آورد. به طور كلی در ارزیابی محبت می‌توان به یك ملاك كلی توجه داشت و آن این كه آیا محبت موجب تقویت توجه انسان به خدا شده و محبت الهی را در دل تقویت می‌نماید و یا با ایجاد حواس‌پرتی و یا هر اثر دیگری انسان را از توجه به خدا و انجام وظایف الهی باز می‌دارد. (11)