آیه:  

الَّذِینَ ینفِقُونَ فِی السَّرَّآءِ وَ الضَّرَّآءِ وَ الْکظِمِینَ الْغَیظَ وَ الْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ یحِبُّ الْمُحْسِنِینَ [1]

ترجمه:

 (همان) کسانی که در راحتی و سختی (و خوشحالی و ناراحتی اموال خود را در راه خدا) مصرف می کنند، و خشم شدید (خود) را فرو می برند؛ و از مردم در می گذرند؛ و خدا نیکوکاران را دوست دارد.

نکته ها و اشاره ها:

1.انفاق و بخشش در حال وسعت، نمی تواند نشانه ی نفوذ کامل سخاوت در اعماق روح انسان باشد. اما بخشش در حال محرومیت و تنگ دستی نشانه ی ریشه دار بودن سخاوت در روح انسان است.

2.مقصود از انفاق و بخشش در تنگ دستی چیست و چگونه انجام می شود؟

در پاسخ به این پرسش توجه به دو نکته لازم است:

نخست آن که، افراد تنگ دست نیز می توانند به مقدار توانایی خود به دیگران انفاق کنند.

و دوم آن که، انفاق و بخشش منحصر به ثروت و پول نیست، بلکه شامل همه ی مواهب الهی مثل علم، کمک بدنی و فکری می شود. پس افراد محروم و تنگ دست نیز می توانند از راه های گوناگون به دیگران انفاق کنند.

3.نخستین صفت افراد با تقوا انفاق است. این درست نقطه ی مقابل صفات رباخواران استثمارگر است که در آیات قبل ذکر شد.

4.پارسایان خشم خود را کنترل می کنند[2] و در عصبانیت کاری نمی کنند.[3] آری، حالت خشم شدید از حالات خطرناک انسان است که اگر مهار نشود ممکن است کنترل اعصاب از دست برود و به جنون و دیوانگی منتهی شود و باعث انجام جنایات و تصمیمات خطرناک شود که یک عمر پشیمانی به دنبال دارد.

5.از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حکایت شده که آن کس که خشم خود را فرو ببرد، با این که قدرت بر اقدام دارد، خدا دل او را از آرامش و ایمان پر می کند.[4]

6.نکته ی جالب این است که در این آیه بخشودن همه ی مردم مطرح است نه فقط مؤمنان؛ البته مقصود بخشایش کسانی است که شایسته ی آن اند، نه دشمنان خون آشامی که عفو آنها باعث جرأت و جسارت بیشترشان می گردد.

7.در آیه ی فوق به صفت عالی احسان و نیکوکاری اشاره شده است؛ یعنی انسان نه تنها باید خشم خود را فرو برد و با عفو و گذشت، کینه را از دل خود بشوید، بلکه با نیکی کردن در برابر بدی (در آن جا که شایسته است) ریشه ی دشمنی را از دل طرف مقابل برکند و قلب او را نسبت به خویش مهربان گرداند.

8.هر کس می خواهد محبوب خدا شود، باید احسان کند؛ یعنی از مال خود به دیگران ببخشد و خشم خود را فرو برد و از خطای دیگران در گذرد.

9.مفسران شیعه و اهل سنت در حدیثی حکایت کرده اند که یکی از کنیزان امام سجاد علیه السلام به هنگام شست و شوی سر و صورت آن حضرت، ظرف آب از دستش رها شد و امام را مجروح ساخت. امام به او نگاهی کرد و او دریافت که امام ناراحت شده است؛ بلا فاصله گفت: «و الکاظمین الغَیظ»، امام فرمود: من خشم خود را فرو بردم. او دو باره گفت: «والعافینَ عَنِ الناس»، امام فرمود: تو را عفو کردم، خدا تو را عفو نماید. او گفت: «و اللّه یحِبُّ المُحسنین»، امام فرمود: تو را در راه خدا آزاد کردم.[5]

آموزه ها و پیام ها:

1.بخشش مالی، عفو و جلوگیری از خشم، از صفات پارسایان است.

2.نیکوکار شوید تا محبوب حق گردید.

3.اگر می خواهید محبوب خدا شوید بر خشم و بخل خود مسلط شوید و با گذشت و بخشش با مردم برخورد کنید.

4.در هر حال (از اموال، علم و قدرت خود) به دیگران ببخشید.

پی نوشت:

[1] سوره آل عمران، آیه 134

[2] .« كَظْم» در لغت به معناى بستن سر مَشكى است كه پر از آب شده باشد و به طور كنايه‏در مورد كسانى به كار مى‏رود كه از خشم پر شده‏اند ولى دست به اقدامى نمى‏زنند.

[3] « غَيظ» به معناى شدت غضب و حالت برافروختگى و هيجان فوق‏العاده‏ى روحى‏است كه بعد از مشاهده‏ى ناملايمات به انسان دست مى‏دهد.

[4] همان، ص 97.

[5] ر. ك: همان، ص 98؛ روح المعانى، ج 2، ص 274؛ تفسير مراغى، ج 4، ص 72؛ التفسير المنير، ج 4، ص 88؛ التفسير الواضح، ج 1، ص 283؛ تفسير صافى، ج 1، ص 381؛ الدرّ المنثور، ج 2، ص 73 و نور الثقلين ص 381؛ الدرّ المنثور، ج 2، ص 73 و نور الثقلين، ج 1، ص 390.