برخي
از رذيلتهاي اخلاقي همچون خودبرتربيني، برتريجويي و خودنمايي، منشاء
بسياري از انحرافات رفتاري از جمله اسراف و تبذير است. شخصي كه در دوران
زندگي همواره در نيل به خواستهها و آرزوهاي خويش ناكام مانده و با
تنگدستي و محروميت دست به گريبان بوده است، اين سرخوردگيهاي انباشته شده
به تدريج تبديل به عقدههاي رواني شده، در شخصيت او ايجاد اختلال
مينمايد. در اين صورت شخص سرخورده براي حفظ شخصيت خود، به ابزارهايي
متوسل ميشود كه در روانشناسي از آن به عنوان مكانيسمهاي رواني و يا
واكنشهاي دفاعي ياد ميشود. در اين نوع واكنش رواني، فرد دچار اختلال،
سعي ميكند براي سرپوش گذاردن بر ناكاميها و عقدههاي متراكم خود دست به
عملي بزند كه او را در اجتماع مطرح كرده و شخصيت دهد. اسراف، ولخرجي و
ريخت و پاشهاي غير معقول را ميتوان از همين موارد به شمار آورد، زيرا
شخص مسرف با اين عمل خود در جستجوي بازيافتن شخصيت سركوب شده خويش است و
فكر ميكند با اين روش در اجتماع به عنوان انساني دست و دل باز و بياعتنا
به ثروت مطرح ميشود.
از ديدگاه اسلام، هر گونه مصرفي كه زاييده برتريجويي يا با هدف خودنمايي انجام پذيرد، نكوهش شده است؛ قرآن كريم در دو جا، اسرافكاري فرعون را در كنار روحيه استكبارورزي و برتريجويي وي ياد ميكند كه خود نشان از ارتباطي معنادار ميان اين دو دارد: “و ان فرعون لعال في الارض و انه لمن المسرفين؛ و به درستي كه فرعون در روي زمين استكبار ورزيد و همانا او از اسرافپيشگان بود”(يونس/83)، نيز ميفرمايد: “و لقد نجينا بني اسرائيل من العذاب المهين من فرعون انه كان عاليا من المسرفين؛ و به تحقيق ما بنياسرائيل را از عذاب خواركنندهاي كه از ناحيه فرعون متوجهشان بود، رها كرديم و همانا فرعون برتري جو و از اسرافگران بود”(دخان/31-30.) در اين دو آيه صفت اسراف، پس از ذكر استكبارورزي و برتريطلبي فرعون ذكر شده است كه اين خود گوياي ارتباطي تنگاتنگ و جداييناپذير بين اين دو خصيصه شيطاني است و بيانگر اين نكته است كه طاغوت منشي و برتريجويي، خود از عوامل اساسي تجاوز به حقوق و اموال مردم و زيادهروي در بهرهجوييها و اسراف در سرمايههاي عمومي و شخصي به حساب ميآيد .
روايات نيز، استفاده از امكانات مادي به قصد فخرفروشي و خودنمايي را، زمينهساز اسراف ميداند و آن را نكوهيده است. پيامبر اكرم (ص) ميفرمايند: “هر كس جامهاي بپوشد و با آن، فخر فروشي كند، خداوند او را از لبه دوزخ (به قعر آن) فرو خواهد برد” ، نيز ميفرمايد: “هر كس براي خودنمايي و ستايش ديگران ساختماني بسازد، روز قيامت، در حالي آن را حمل خواهد كرد كه چون آتشي شعلهور، بر گردنش آويخته است و به آتش افكنده خواهد شد... گفته شد: اي رسول خدا، چگونه آن را براي خودنمايي و ستايشجويي ميسازد؟ فرمود: فراتر از حد نياز ميسازد تا بر همسايگانش برتري جويد و به برادران ديني اش، فخر فروشد”
