آيت الله سبحاني

در رويداد «غدير» گذشته بر آيه «تبليغ» يعني آيه: «يا اَيّها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك» دو آيه ديگر نازل شده و به حادثه رنگ ابدي و جاوداني بخشيده است اين دو آيه عبارتند از:

1- آيه اكمال دين .

2- آيه سؤال عذاب.

اينك پيرامون هر دو آيه به بحث و گفتگو مي ‏پردازيم :
«اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم و اخشون اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام ديناً» 1
«امروز كافران از (نابودي) دين شما نوميد شدند از آنان مترسيد و از من بترسيد، امروز دين شما را تكميل كردم و نعمت خود را به پايان رسانيدم و اسلام را به (عنوان) دين، براي شما برگزيدم».

دقت در مضمون آيه اكمال دين، مي ‏رساند كه روز نزول آيه حادثه بسيار مهمي رخ داد، كه مايه نوميدي دشمنان از پيروزي براسلام و موجب كمال دين و به پايان رسيدن نعمتهاي معنوي خدا شده است اكنون بايد ديد چه روزي مي ‏تواند حامل چنين نويدهائي باشد، و با اين خصوصيات و نشانه ‏ها خود را در عرصه تاريخ نشان دهد؟

1- آيا روز فتح مكه مي ‏تواند داراي چنين خصوصياتي باشد؟ به طور مسلم نه، زيرا در آن روز پيمانهاي مسلمانان با مشركان به قوت خود باقي بود و هنوز مراسم حج بسان عصر جاهلي برگزار مي ‏شد،و قسمتي از احكام اسلام پس از آن فرود آمده است از اين جهت نه يأسي بركافران منطقه مستولي شده بود ونه آئين به معني بيان فروع و نه به معني تحكيم پايه ‏هاي آن، تكميل گرديده بود.

2- آيا روز اعلام بيزاري از مشركان مي ‏تواند مظهر چنين روزي باشد، به تصور اينكه يأس و نوميدي در چنين روزي بر مشركان مستولي گرديد؟ باز مي‏گوئيم نه، زيرا بيان دين به معني احكام در آن روز پايان نيافته بود به گواه اينكه قسمتي از «حدود» و «قصاص» و احكام مربوط به «كلاله» پس از اعلام بيزاري نازل گرديده است. بنابراين تنها مسأله يأس نشانه آن روز نيست، بلكه يأس توأم با تكميل آئين؛ و هرگز در روز اعلام بيزاري اين دو نويد، به صورت توأم، در آن روز تحقق نپذيرفته بود.

اكنون بايد ديد روزي كه حامل اين نويد گرانبها بود چه روزي بوده است؟!
گروهي نظر مي ‏دهند كه اين روز، همان روز «عرفه» سال دهم هجرت است كه در تاريخ به نام «حجةالوداع» معروف است ولي با توجه به حوادث تاريخي اين دو نويد گرانبها در چنين روزي تحقق نپذيرفت.

اما مسأله يأس و نوميدي به دو صورت مي ‏تواند مطرح گردد:

الف: يأس قريش و مشركان شبه جزيره يك چنين نوميدي پيش از اين روز تحقق پذيرفته بود و قريش در روز فتح مكه، و ديگر مشركان در روز اعلام بيزاري، از پيروزي اسلام كاملاً مأيوس شده بودند در اين صورت صحيح نخواهد بود كه بگوئيم در روز عرفه سال دهم حجة الوداع يأس و نوميدي مشركان جامه عمل پوشيد در حالي كه چنين كاري يك سال و اندي قبل، تحقق پذيرفته بود.

ب: يأس همه كافران روي زمين به يك چنين نوميدي تا آن روز جامه عمل نپوشيده بود.
اما مسأله تكميل دين اگر مقصود از «دين» احكام و فروع دين باشد هرگز پرونده بيان احكام الهي در روز عرفه بسته نشد بلكه يك رشته احكام مربوط به «ربا و ارث و كلاله» پس از روز عرفه«حجةالوداع» نازل شده است. 2
تنها روزي كه مي ‏تواند بستر اين دو نويد الهي باشد، همان روز «غدير» است كه با تعيين جانشين هم يأس بر دشمنان مستولي گرديد، و هم آئين خدا تكميل شد.
البته مقصود از يأس، نوميدي مخصوصي است كه با تكميل دين توأم مي ‏باشد.
و مقصود از تكميل دين، تكميل اركان و پي ‏ريزي اسباب بقأ آنست، نه بيان فروع و جزئيات، اكنون به بيان هر دو مطلب مي ‏پردازيم:

الف: تعيين جانشين و استيلاء يأ‏س

روزي كه پيامبر جانشين خود را رسماً تعيين كرد، در آن روز كافران در يأس و نوميدي از محو نابودي اسلام، فرو رفتند زيرا آنان تصور مي كردند كه آئين اسلام قائم به شخص پيامبر است و با رحلت رسول گرامي ازميان مي ‏رود و اوضاع به حال سابق باز مي ‏گردد، وقتي مشاهده كردند كه پيامبر فرد شايسته‏ اي را (كه از نظر علم و دانش عدالت و دادگري، قدرت و قاطعيت بي نظير بود)، براي رهبري تعيين كرد و مسلمانان با او بيعت كردند، از زوال اسلام نوميد گرديدند. و به كلي مأيوس شدند و ديدند كه اسلام به صورت يك آئين ريشه دار در آمد، و ديگر براي آن تزلزلي نيست .
آيات قرآني گواهي مي دهد كه كافران پيوسته چشم طمع به دين مسلمانان دوخته بودند و آخرين آرزوي آنان اين بود كه مسلمانان را از آئين خود باز دارند، و به كيش نياكان خود برگردانند چنانكه مي ‏فرمايد:

«ود كثير من اهل الكتاب لويردونكم من بعد ايمانكم كفاراً» 3
«و بسياري از اهل كتاب آرزو كردند كه شماها را پس از ايمان، به سوي كفر بازگردانند».

ولي پيشرفت سريع اسلام در شبه جزيره و سقوط پايگاه شرك در مكه از اميد آنان مي ‏كاست ولي آخرين پناهگاه خيالي آنان اين بود كه چون آورنده آئين جديد، فرزندي ندارد كه پس از درگذشت او حكومت جوان اسلام را رهبري كند، از اين لحاظ، اساس حكومت اسلامي پس از رحلت او فرو مي ‏ريزد و چيزي طول نمي ‏كشد كه بر آن پيروز مي ‏شوند و وضع، به همان حال نخست باز مي ‏گردد.

قرآن سخن كافران را در اين باره براي ما نقل مي‏كند چنانكه مي ‏فرمايد:
«اَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرّبصُ به رَيْبَ المَنُون»4
«بلكه آنان مي ‏گويند كه او (پيامبر) شاعري است و ما انتظار مي ‏بريم كه او دچار حوادث روزگار گردد و از دنيا برود.»

اين آخرين نقشه‏اي بود كه كافران به آن اميدوار بودند، ولي روزي كه رسول خدا، وصي خويش و رهبر مسلمانان را پس از خود تعيين نمود، آن روز، روزي بود كه شبحي از ترس و يأس برفراز زندگي مشركان سايه افكند و طمع آنان از بين رفت .

ب: تكميل دين

اگر آنروز با نصب خليفه و تعيين جانشين، يأس بر مشركان مستولي گرديد، آئين اسلام نيز به صورت آئين كامل درآمد، و مقصود از «اكمال دين» در آيه، بيان فروع و وظائف عملي مسلمانان نيست، بلكه فراهم ساختن بقاء و پايداري آنست و يا تحكيم و تثبيت علل استقرار و بقاء، يعني تعيين رهبر، دين تكميل گرديد و با در نظر گرفتن اين معني جمله‏ هاي آيه با هم كاملاً مربوط و متناسب مي ‏گردد. و روز تحقق اين دو حادثه معين مي ‏شود.

مدارك نزول آيه در غدير

مفسران و محدثان اسلامي نزول آيه را در روز غدير يادآور شده‏اند. و ما در اين جا به بخشي از اين مدارك اشاره مي ‏كنيم. و اگر مدارك شيعه را در اين مورد، بر مدارك اهل سنت اضافه كنيم، قهراً مسأله به عالي‏ترين حد از «تواتر» مي‏رسد.
علاقمندان مي ‏توانند به كتابهاي ياد شده در زير مراجعه كنند در اين كتابها كه همگي به قلم دانشمندان اهل سنت نوشته شده است تصريح شده كه اين آيه در روز «غدير» نازل گرديده است. مانند:

1- الولاية تأليف طبري (متوفاي 310 ه').
2- تفسير ابن كثير شامي، (774 ه') ج 2، ص 14.
3- تفسير الدرالمنثور سيوطي شافعي، متوفاي (911 ه') ج 2، ص 259 و الاتقان، ج 1، ص 31 (طه 1360).
4- تاريخ ابوبكر خطيب بغدادي، متوفاي (43) ج 8، ص 290.
5- شيخ الاسلام حمويني، در فرايد السمطين باب 13.
6- خوارزمي، متوفاي (568 ه') در مناقب ص 80 و 94.
7- تاريخ ابن كثير، ج 5، ص 2101.
8- تذكره سبط ابن جوزي حنفي، متوفاي (654) ص 18.

علامه عاليقدر مرحوم اميني در كتاب جاويد «الغدير» ج 1، ص 230 به بعد، اقوال و روايات وارد از طريق اهل سنت را كه همگي گواهي مي ‏دهند كه آيه «اليوم اكملت» در روز غدير نازل شده است به تفصيل نقل كرده است... اما روايات شيعه درباره شأن نزول آيه شريفه، در كتابهاي مربوط به امامت و در تفاسير معتبر موجود مي ‏باشد.

نكاتي چند در مورد آيه

1- گروهي از مفسران مانند فخر رازي در «مفاتيح الغيب» و آلوسي در «روح المعاني» و عبده در «المنار» نقل مي‏كند كه پيامبر پس از نزول اين آيه، بيش از هشتاد و يك روز عمر نكرد.
هرگاه وفات رسول خدا (طبق نقل كليني در كافي و نقل اهل سنت) روز دوازدهم ربيع اتفاق افتاده باشد، روز نزول آيه، روز هيجدهم ذي الحجه، روز غدير خواهد بود. البته مشروط بر اينكه روز غدير، و روز وفات پيامبر را حساب نكنيم، و دو ماه از سه ماه را پشت سر هم، 29 روز بگيريم.

2- بسياري از روايات كه نزول آيه را روز غدير معرفي مي ‏كنند، يادآور مي ‏شوند كه پيامبر پس از نصب علي (ع) براي خلافت چنين فرمود:
«الله اكبرعلي اكمال الدين و اتمام النعمة و رضا الرب برسالتي و بالولاية لعلي (ع) من بعدي» 5
« سپاس خداوندي را بر تكميل آئين، و اتمام نعمت، و رضايت او بر رسالت من و ولايت علي (ع) پس از من ».

همان طور كه ملاحظه مي ‏كنيد: پيامبر، مضمون آيه مورد بحث را در كلام خود وارد كرده است و اين خود مي ‏رساند كه آيه ياد شده درباره روز غدير نازل گرديده است .

3- در حالي كه اين دلائل قطع آور، بر استقلال آيه گواهي مي ‏دهند ولي خود آيه در لابلاي احكام مربوط به گوشت‏هاي حلال و حرام قرار گرفته است، و نكته آن برافراد آگاه از اوضاع صدر اسلام مخفي و پنهان نيست زيرا تاريخ و حديث صحيح گواهي مي ‏دهند كه پيامبر خواست، وصيت‏نامه ‏اي براي امت خود تنظيم كند كه پس از وي گمراه نشوند وقتي شخصيت‏هاي متنفذ پي بردند كه پيامبر مي ‏خواهد درباره خلافت مطلبي بنويسد فوراً او را به هذيان گوئي متهم كردند. 6

اين حادثه و مانند آنها كه تاريخ يادآور آنها است، حاكي است كه افرادي در آغاز اسلام درباره مسئله خلافت و جانشيني رسول گرامي، حساسيت خاصي داشتند و براي انكار آن حد و مرزي نمي ‏شناختند.
به خاطر چنين شرائط حاكم بر جوّ نزول آيه، و براي محافظت آيه از هر نوع تحريف و تغيير، از يك اصل عقلائي پيروي شده است، و آن پوشانيدن شيئي نفيس با يك رشته امور ساده كه كمتر مورد توجه قرار مي ‏گيرد.
در اين جا رسول گرامي به فرمان خدا مأمور است آيه مربوط به جانشيني را در ميان مطالب ساده قرار دهد تا كمتر مورد توجه مخالفان سرسخت قرار گيرد و از اين طريق اين سند الهي به دست آيندگان برسد.
و همگي مي ‏دانيم وضع و قرارگيري هر آيه ‏اي در هر جايي از سوره ‏ها به فرمان پيامبر و دستور او بوده است و اصولاً جمع آوري قرآن به همين صورت، مدركي جز دستور پيامبر ندارد، و تاريخ جمع آوري قرآن به وسيله ياران او، فاقد ارزش تاريخي است و فقط كار ياران او نگارش قرآن به لهجه واحدي و طرد ديگر لهجه ‏ها بوده است. و مشروح اين قسمت را بايد در تاريخ قرآن خواند.

آيه سؤال عذاب‏

سومين آيه‏اي كه پيرامون حادثه «غدير» نازل شده، آيه «سؤال عذاب است.
توضيح اينكه وقتي پيامبر گرامي علي (ع) را به عنوان خليفه در روز غدير خم، به خلافت نصب نمود، اين خبر در اطراف منتشر شد، «نعمان بن حارث فهري» خدمت پيامبر آمد و گفت: ما را به يكتائي خدا دعوت كردي، ما نيز گواهي داديم، سپس دستور دادي نماز و روزه و حج و زكات انجام دهيم، انجام داديم، به اين اندازه راضي نشدي حتي اين جوان را (اشاره به علي (ع) كرد) به جانشيني خود نصب كردي آيا اين سخني است از ناحيه خودت يا از جانب خدا ؟
پيامبر فرمود: سوگند به خدائي كه خدائي جز او نيست، از جانب خدا است در اين موقع نعمان صورت خود را ازپيامبر برگردانيد و گفت:
«اللهم ان هذاهو الحق من عندك فامطِر علينا حجارة من السماء» 7
«خداوند! اگر اين سخن حق، و از جانب تو است سنگي از آسمان بر ما فرودآر».

وقتي سخن او به پايان رسيد ناگهان سنگي از آسمان فرود آمد و او را كشت و در اين باره آيه ‏هاي ياد شده در زير فرود آمد:
«سال سائل بعذاب واقع للكافرين ليس له دافع. من الله ذي المعارج» 8
«درخواست كننده درخواست عذاب كرد و واقع شد، اين عذاب مخصوص كافران است و هيچ كس نمي ‏تواند آن را دفع كند از سوي خداوند كه داراي فرشتگاني است كه به آسمان سعود مي كنند»9.
شأن نزول ياد شده را مفسران و محدثان شيعه و گروهي از اهل سنت كه تعداد آنها به سي نفر مي ‏رسد نقل كرده‏ اند كه مي ‏توان از خصوصيات آنها با مراجعه به كتاب «الغدير» آگاه شد. 10

شأن نزول ياد شده مورد پذيرش علمأ اسلام بوده جز اينكه «ابن تيميه» كه با خاندان رسالت رابطه خوبي ندارد، در كتاب «منهاج السنة» كه به راستي بايد آن را «منهاج البدعة» ناميد، با طرح اشكالات هفت‏گانه به انكار و تكذيب آن برخاسته است و مرحوم علامه اميني در نخستين جلد «الغدير» به مجموع ايرادهاي او پاسخ منطقي داده است و ما به صورت فشرده به نقل اجمالي اين پرسش‏ها و پاسخ‏ها مي ‏پردازيم:

1- سرگذشت غدير پس از مراجعت از «حجةالوداع» بوده است در حالي كه در شأن نزول دارد كه نعمان در «ابطح» خدمت پيامبر رسيد، و ابطح از آن سرزمين مكه است

پاسخ: اولاً: در روايت سيره حلبي و سبط ابن جوزي و غيره وارد شده است كه نعمان در مسجد مدينه حضور پيامبر رسيد و اين گفتگو را انجام داد.
و ثانياً: ابطح در لغت عرب به سرزمين شنزار گفته مي ‏شود و هر نقطه‏ اي را كه سيل از آن عبور مي ‏كند، «ابطح» مي گويند در اين مورد مراجعه به كتابهاي لغت كافي است .

2- سوره معارج مكي است و ده سال پيش از حادثه غدير نازل شده است در اين صورت چگونه مي ‏تواند ناظر به حادثه ‏اي باشد كه پس از واقعه غدير رخ داده است .

پاسخ: ميزان در توصيف سوره‏ هاي به مكي و مدني بودن اكثريت آيات هر سوره است چه بسيار سوره‏ هائي است كه مكي است ولي برخي از آيات آن در مدينه نازل شده و بالعكس و با مراجعه به قرآن هائي كه در بلاد عربي چاپ شده و در آغاز هر سوره به مكي و مدني بودن آن سوره اشاره شده، اين مطلب روشن مي ‏گردد.

3- آيه «واذ قالوا اللهم ان كان هذا هو الحق من عندك فامطر علينا حجارة من السماء» 11 پس از جنگ بدر و پيش از حادثه غدير نازل شده است .

پاسخ: اين اشكال به راستي اشكال كودكانه است زيرا سخن پيرامون نزول اين آيه نيست، (ناگفته نماند كه اين آيه پس از جنگ بدر نازل شده است)، بلكه سخن درباره آيه «سأل سائل بعذاب واقع» است و نزول آيه نخست پس از حادثه ارتباطي به نزول دومي در آن مقطع ندارد.

4- وجود پيامبر به حكم آيه «و ما كان الله ليعذ بهم و انت فيهم و ما كان الله معذبهم و هم يستغفرون» 12 امان از عذاب است با وجود پيامبر، عذاب نازل نمي ‏شود.

پاسخ: سياق آيه حاكي است كه مقصود عذابي است كه گروهي را نابود سازد، بسان عذابهائي كه قرآن در تاريخ پيامبران يادآور مي ‏شود، نه عذاب يك فرد آن هم به درخواست خود وگرنه تاريخ گواهي مي ‏دهد كه افرادي با نفرين پيامبر هلاك شده ‏اند مانند «اسود بن مطلب» و «و مالك بن طلاله» و غيره.

5- اگر چنين حادثه‏اي رخ داده باشد بايد بسان سرگذشت «اصحاب فيل» معروف گردد.

پاسخ: حادثه‏اي كه مربوط به يك فرد تعلق دارد با آنچه كه مربوط به يك جمعيت انبوه است فرق روشني دارد، گذشته بر اين براي نقل سرگذشت دومي دواعي فراواني وجود داشت در حالي كه درباره فضائل امام دواعي براخفاي آن بود با اين وضع اگر سي دانشمند مبرز آنرا نقل كرده ‏اند بايد آنرا مربوط به عنايت الهي دانست كه از اين طريق به حفظ حجت خود پرداخته است .

6- نعمان طبق شأن نزول، اصول پنجگانه را پذيرفته بود، در اين صورت چگونه بر او عذاب فرود آمد؟

پاسخ: شأن نزول حاكي است كه او نه تنها در برابر پيامبر تسليم نبود، بلكه تسليم خود را در برابر خدا نيز از دست داده بود زيرا گفت: اگر نصب علي برخلافت از جانب خدا است عذابي بر او فرود آيد، چه ارتدادي بالاتر از اين .

7- در كتابهاي مربوط به ضبط اسامي صحابه، نامي از نعمان بن حارث نيست .

پاسخ: تعداد ياران پيامبر بيش از آن است كه در كتابها و تراجم آمده است و كساني كه به تاريخ صحابه پرداخته ‏اند هر كدام به اندازه اطلاعات خود، توانسته است اسامي گروهي را ضبط كند و مراجعه به مقدمه كتابهاي «الاستيعاب» و «اسدالغابه»، «والاصاية» و استدرك هائي كه بر اين كتابها نوشته شده است روشنگر اين مطلب است.13

پي نوشت ها:

1- سوره مائده، آيات 67 و .3 و سوره معارج، آيه ‏هاي 1 - .3 بعداً پيرامون آيه‏ هاي دوم و سوم بحث خواهيم كرد.
2- الدرالمنثور، ج 1، ص 365 و ج 2، ص 251.
3- سوره بقره، آيه 109.
4- سوره طور، آيه 30.
5- به كتاب شريف «الغدير» ج 1، صفحات 112 مراجعه فرمائيد.
6- اين مطلب در كتاب‏هاي تاريخ و حديث آمده است و بخاري، آن را در نقاط مختلفي ازصحيح خود نقل كرده ازآن جمله، ج 1، كتاب «العلم» ص 22، و مسلم در صحيح خود ج 2، ص 14 كتاب «وصايا» نيز آورده است .
7- سوره انفال، آيه 32.
8- سوره معارج، آيه‏هاي 1 - 3.
9- مجمع البيان، ج 5، ص 352.
10- الغدير، ج 1، ص 439 - 246.
11- سوره انفال، آيه 32
12- سوره انفال، آيه 33 خداند هرگز آنها را عذاب نمي ‏كند تا تو در ميان آنان هستي، و همچنين خداوند آنان را عذاب نمي ‏كند در حالي كه استغفار كنند.
13- الغدير، ج 1، ص 248 - 266.

تفسير منشور جاويد، ج 7، ص 339 - 349.