وهابیت

وهابيت از فرقه‌‌هاي نوپاي جهان اسلام است. اين مسلک که در زادگاه اسلام، يعني در عربستان رشد يافته است، به دليل پشتوانه قوي سياسي و اقتصادي، در حال گسترش به ديگر کشورهاي اسلامي است. اين فرقه منسوب به پايه‌گذار آن محمدبن عبدالوهاب سليمان نجدي است. در اين مقاله سعي شده است با استفاده از متون اصيل وهابي، به شرح و تبيين زندگاني محمدبن عبدالوهاب پرداخته شود.

دوران کودکي

محمدبن عبدالوهاب[320] از عالمان مذهب حنبلي، مؤسس مکتبي خاص در اصول عقايد اسلامي است که اين مکتب به لحاظ نسبت يافتن به او، «وهابي»[321] نام گرفته است و ريشه‌هاي فکري آن برگرفته از آرا و افکار برخي از متقدمان اهل‌سنت مانند ابن‌تيميه حراني (661-728ق) و ابن قيم جوزي (691-751ق) است. وي در سال 1115ق (1703م)[322] در شهر عيينه[323] در صحراي دور افتاده نجد متولد شد.[324] او در خانواده‌اي علمي چشم به جهان گشود. پدرش دانشمندي حنبلي، مردي شايسته و قاضي عيينه و مادرش دختر محمدبن عزاز مشرفي بود.[325] جد پدري او، سليمان، رئيس عالمان نجد بشمار مي‌رفت.[326] در گزارش‌هاي کتب تاريخ وهابيت آمده است که او قرآن را قبل از ده ‌سالگي فراگرفت و حافظ قرآن گرديد. او را تيزهوش، داراي حافظه‌‌اي قوي، زيرک و با گفتاري فصيح وصف کرده‌‌اند[327]. همچنين او در کودکي کتب تفسيري، حديثي و کلام علما را بسيار مطالعه مي‌کرد و چنان سرعت حفظ و کتابت داشت که همه را متحير مي‌‌کرد.[328] سليمان‌بن عبدالوهاب مي‌‌گويد که پدرمان از فهم و ادراک او با وجود کمي سنش متعجب گرديده بود و مي‌گفت که از محمد در احکام بهره‌‌ها برده است. به دليل آگاهي از احکام، از کودکي پدرش او را امام جماعت قرار داد.[329] همچنين نقل شده که او قبل از دوازده سالگي به بلوغ رسيد و پدرش در همان سال براي او همسري برگزيد.[330]

عده‌‌اي ديگر معتقدند که پدرش از همان ابتدا با او مخالفت مي‌‌کرد و از طرز تفکر او هراسان بود. پدر، برادر و استادان او در گفتار و کردارش ضلالت و گمراهي را مي‌‌ديدند و او را بسيار نکوهش مي‌کردند و مردم را از او برحذر مي‌‌داشتند.[331]

سفرها

محمدبن عبدالوهاب پس از فراگيري مقدمات علمي و آموزش فقه حنبلي نزد پدر، سخناني درباره توحيد، توسل، زيارت قبور و غيره بيان مي‌‌کند که خوشايند رؤساي قوم نبود و سخن او را نمي‌پذيرفتند. لذا او براي تحصيل علم عازم سفر[332] به حرمين شريفين مکه و مدينه ‌شد.[333]محمدبن عبدالوهاب در مکه، روش تعليمي آنجا را نپسنديد و به مدينه رفت. در آن زمان فضاي فرهنگي مدينه از ارتباط و تعامل مجموع‌ه‌اي از علماي اقصي نقاط جهان اسلام که در آن شهر گرد آمده بودند، تشکيل مي‌‌شد. از نيمه‌‌هاي قرن هفده مکتبي حديثي در مدينه پديد آمده بود که علاوه بر اسناد، بر متون نيز تاکيد ويژه‌‌اي داشت و با سردمداري ابراهيم الکوراني، نوعي نهضت بازنگري بر ارزش‌هاي فقه و کلام اشعري شکل گرفت که شامل مسائل مهمي چون ديدگاه کلام اشعري در باب ويژگي‌‌هاي خداوند، دلالت، حضور او و مسئوليت انسان در قبال اعمالش را شامل مي‌‌شد. اصلي‌ترين ويژگي اين نهضت تلاش و تمايل آنها براي احياي انديشه‌ه‌اي احمدبن حنبل و ابن‌تيميه بود.[334]

اقامت او در مدينه بر طرز فکر آينده او بسيار تاثير گذاشت[335] و او بعد از آشنايي با افکار و آراي ابن‌تيميه در اظهار عقايد خود راسخ‌تر و کوشاتر شد. از اينرو، مي‌توان او را گسترش‌ دهنده، مدافع و پيرو انديشه‌‌هاي ابن‌تيميه دانست.[336] او در اين شهر با عالمي حنبلي به نام شيخ عبدالله بن ابراهيم نجدي (م. 1140ق) از پيروان ابن‌تيميه و شاگرد عبدالباقي حنبلي (م. 1071ق) از اهالي بعلبک آشنا گرديد. همچنين او هنگام اقامت در مدينه با علماي زيادي ازجمله محمدبن حيات سندي (م. 1165ق)[337]، علي افندي داغستاني، اسماعيل عجلوني، عبداللطيف عفالقي احسايي و محمد عفالقي احسايي ديدار کرد[338] و از عده‌‌اي از علما همچون عبدالله بن ابراهيم، محمدبن حيات السندي، داغستاني و احسايي اجازه‌‌نامه حديثي گرفت.[339] او مدت زيادي را در مدينه ماند و مردم را از استغاثه و تبرک جستن به قبر پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم عليه که از نظر او بدعت به شمار مي‌‌آمد، نهي مي‌کرد.[340] سپس به نجد بازگشته، يک‌سال در آنجا ماند[341] و سپس به سمت بصره به راه افتاد[342]. يکي از دلايل مهم سفرهاي محمدبن عبدالوهاب به خارج از نجد بدست آوردن علوم علماي حرمين و بصره بود؛ زيرا تلاش علماي نجد بيشتر بر محور آموزش فقه حنبلي بود. او در اين سفرها با علماي بسياري ديدار کرد.[343] او در مدرسه بصره نزد شيخ محمد مجموعي فقه اللغه و حديث را آموخت.[344] همچنين عقايد خود را براي استادش آشکار کرد و استادش او را بر عقيده توحيد ستود.[345]

محمدبن عبدالوهاب در نهي مردم از عقايدشان و دعوت آنها به عقايد خود بي‌پروا بود. هنگام سکونت در بصره عقايد خود را در زمينه توحيد، دعا، توسل و... آشکار مي‌‌کرد و مردم را به آنها فرا مي‌خواند و با علماي آنها مناظره مي‌کرد. ادامه يافتن روش محمدبن عبدالوهاب در توهين به مقدسات مسلمانان در بصره، موجب نارضايتي مردم و علما را به همراه داشت؛ به طوري که مورد هجوم و اذيت و آزار مردم قرار گرفت و سرانجام در يکي از روزهاي گرم تابستان او را از بصره اخراج کردند. همچنين به شيخ مجموعي، استاد او در بصره، به جهت دوستي و کمک به او، اذيت و آزار رساندند.[346]

محمدبن‌ عبدالوهاب پس از اخراج از بصره به سمت شام روانه ‌شد[347] و در شهر زبير، در چند فرسخي بصره، چند روزي ساکن مي‌‌‌گردد.[348] او قصد ادامه سفر به سمت شام را داشت، ولي به دليل ناتواني مالي از سفر به شام منصرف شد و به سمت نجد به راه ‌افتاد. در راه بازگشت به احسا رفت[349] و از عالماني چون عبدالله بن عبداللطيف احسايي و عبدالله بن فيروز بهره گرفت[350]. محمدبن عبدالوهاب سرانجام با آگاهي از انتقال پدرش از عيينه به حريمله، به حريمله بازگشته، دعوت خويش را آغاز ‌کرد. برخي از جمله فرزند شيخ، معتقدند که او کتاب توحيد خود را در بصره نگاشت و برخي ديگر قائل‌اند که در حريملاء، پس از بازگشت از بصره، نوشته شده است.[351]

در مقابل منابع وهابي که اختلاف اندکي در سفرهاي محمدبن عبدالوهاب دارند و سفرهاي محدودي براي او نقل کرده‌اند، منابع غيروهابي از کثرت سفرهاي محمدبن عبدالوهاب ياد کرده‌‌ا‌‌‌ند. نويسنده لمع الشهاب معتقد است که محمدبن عبدالوهاب پس از خروج از بصره، به بغداد[352] مي‌رود و دو سال در مدرسه وزير ساکن مي‌‌شود. او در اين دو سال کتاب صحائف الاعمال و مقاصد تفتازاني را نزد عبدالرحيم کردي مي‌خواند. سپس با زني ثروتمند ازدواج مي‌کند و ثروتي معادل دوهزار دينار بعد از مرگ زنش به ارث مي‌برد. در اين زمان به کردستان عراق مي‌رود و يک‌سال در آنجا مي‌ماند. سپس به اصفهان مسافرت مي‌‌کند و هفت سال در مدرسه عباسيه اقامت مي‌‌گزيند. وي در اين مدت شرح تجريد قوشچي و شرح مواقف مير سيدشريف و حکمت العين کاتبي را نزد ميرزاجان اصفهاني، محشي شرح تجريد، مي‌آموزد. سپس از اصفهان به ري و از آنجا به قم مي‌آيد و با دوست همراه خود به نام علي قزاز، يک ماه در قم مي‌‌ماند. سپس به بلاد عثماني رفته، و از آنجا عازم حلب مي‌شود و در شش ماه سکونتش در حلب مشغول تدريس عربي مي‌‌گردد. سپس از آنجا به شام مي‌رود و بعد از يک سال اقامت در شام راهي قدس شريف مي‌گردد. دو ماه در قدس مي‌‌ماند و از آنجا به مصر مسافرت مي‌‌کند. او حدود دوسال و اندي در مصر مي‌ماند و از آنجا راهي مدينه منوره مي‌‌گردد. سپس از آنجا به مکه مشرفه مي‌‌ر‌ود و بعد از زيارت به زادگاهش باز مي‌گردد.[353] گفته شده شيخ به موصل هم رفته و از ملا احمد جميلي استفاده کرده است. در اين ميان منابع فرانسوي و وقايع نويس مغربي نيز از مسافرت شيخ به سوريه خبر داده‌اند.[354]

گفتني است که مدرسي طباطبايي ماجراي سفر محمدبن عبدالوهاب به ايران و درس خواندن او در اين ولايات را که با شرح و بسط فراوان در لمع الشهاب آمده است، با استناد به برخي از مصادر ايراني از قبيل ناسخ التواريخ، روضه الصفاي ناصري[355]، مآثر سلطانيه، تحفه العالم سيدعبداللطيف شوشتري[356] و نام? ميرزاي قمي به فتحلي شاه، ترديد ناپذير دانسته است.[357]

مايکل کوک با اشاره به منابع ايراني، بيان مي‌‌دارد که دو منبع ديگر نيز براي تضمين اعتبار گزارش‌هايي‌که از ايرانيان رسيده، وجود دارد: يکي از آنها سفرنامه کارستن نيبور، سيّاح آلماني است. وي توضيح مي‌دهد که چگونه شيخ پس‌ از تحصيل در نجد، چند سال در بصره زندگي مي‌‌کند و پس ‌از آن به بغداد و ايران سفر مي‌‌کند. و منبع متقدم ديگر که البته با صراحت کلام کمتري است، خود شيخ است. شيخ نامه‌اي به عبدالله بن سُحَيم، مفتي مجمعه، در باب دشمني ابن المويس با انديشه‌هايش مي‌نويسد و در آن نامه متذکر مي‌شود که ابن ‌المويس نامه‌اي به مردم وَشم (درون منطقه نجد) نوشته و در آن عقايد مرا بدعتي از سوي خراسان دانسته است. مايکل کوک در ادامه بيان مي‌دارد که با وجود دردست داشتن تمام اين اطلاعات، هنوز هم مسير سفر شيخ در پرده‌اي از ابهام قرار دارد و براستي سخن چه کسي را بايد پذيرفت؟ منابع وهابي تا جايي بر ديگر منابع رجحان دارند که عقايد اصلي وهابيت را به ما منتقل مي‌کنند و طبيعي است‌ که آنها هيچ علاقه‌اي ندارند که به موضوعاتي بپردازند که شيخ علاقه‌اي به اطلاع همگان از آنها نداشته است. با اين حال، اين منابع به دليل ناقص بودنشان، قابل اتکا نيستند و بخش قابل اطميناني که مي‌توان بدان اشاره کرد، آن است که شيخ قطعاً مدتي را در بصره گذرانده است. به اين نکته منابع وهابي و غيروهابي، اشارات صريحي داشته‌اند. علاوه بر اين، بايد به اين مطلب توجه داشت که بررسي روايات متفاوت مسير سفر شيخ، منبع صحيح و کاملي براي درک عقايد و جهان‌بيني او نخواهد بود و براي نيل به مقصود خود بايد به سخن محققّاني توجه کرد که شيخ احتمالاً برخي از ديدگاه‌هاي خود را با ايشان در ميان گذاشته است.[358]

نکته ديگر درباره مؤسس اين فرقه، ارتباط او با جاسوس انگليسي مستر همفر در بصره است. همفر انگيزه مخالفت با دولت عثماني را در او ايجاد کرد و شيخ را براي تشکيل حکومتي جديد روانه نجد ساخت. از اينرو، عده‌‌اي فرقه وهابيت را به استناد اعترافات مستر همفر ساخته انگليس مي‌دانند، اما در مقابل، عده‌‌اي با گزارش‌‌هاي مستر همفر مخالفت کرده و از اساس آن را کذب شمرده و اين سخنان را ساخته دست عالمان شيعي دانسته[359] و به دلايلي اين کتاب را رد کرده‌‌اند. برخي از اين دلايل عبارت است از:

1. هنگام ملاقات همفر با شيخ در بصره، شيخ ده سال بيشتر نداشته است؛ در حالي‌که همفر او را جواني بلند پرواز وصف کرده که به سه لغت عربي، فارسي و ترکي آشنا بوده است و پر واضح است که ده سالگي با اين اوصاف سنخيت ندارد.

2. همفر بيان مي‌دارد که او دعوت خود را در سال 1143ق آغاز کرده؛ در حالي‌که تمام کتب تاريخ وهابيت آغاز دعوت علني محمدبن عبدالوهاب را پس از مرگ پدرش در سال 1153ق دانسته‌اند.[360] گرچه دلايل اين عده هم قابل مناقشه است و با چنين دلايلي، نمي‌توان کتاب خاطرات مستر همفر را مردود دانست.