در ابتداي مقاله اجازه مي خواهم سبك و شيوه اهل لغت را پيش روي گذاشته و از لغت و ريشه بگويم، شايد در لغت رموزي نهفته باشد كه چراغ هدايت شود، براي نسلي كه از فرهنگ غرب سيلي مي خورد و در برزخ بي هويتي سرگردان مي شود.چرا كه اصل هر چيزي به ريشه آن برمي گردد. به قول معروف اصل پدر نيكو نگردد چونكه بنيادش بد است ايثار مصدر باب افعال است (ابواب ثلاثي مزيد ) از سه حرف اصلي (همزه،ث،ر )تشكيل شده است. نثر وقتي به باب مي رود دو همزه كنار هم قرار مي گيرد. همزه اول مكسور (همزه باب افعال است) همزه دوم (از حروف اصلي فعال) به جهت كسره ماقبل قلب به ياء و به ايثار تبديل مي شود. (ايثار به معناي ديگري بر خود مقدم داشتن) (يا معناي برتري جستن) راستي در كلمه ايثار چه مي بينيد، شما مفهوم ايثار را به تمام معني در كلمه ايثار در مي يابيد و با تمام وجود از خود گذشتگي را حس مي كنيد. ملاحظه مي كنيد كه ايثار، حركت همزه باب افعال را بر خود مقدم داشت و حرف اصلي تبديل به ياء شد به جهت كسره ما قبل. آري، اينجاست كه ايثار فداي ايثار مي شود. و به بيان فلسفي، ايثار ايثار است به حمل شايع صناعي. آري بياييم از مقوله لفظ و لغت جامعه بر گيريم و بر سر سفره مفهوم بنشينيم. و به اين بيانديشيم كه واژه فرهنگ و مفهوم ايثار چه زماني متولد شد، پدر و مادر ايثار چه كساني هستند؟ از خود سوال كنيم آيا مفهوم ايثار و از خود گذشتگي با انقلاب شكوهمند اسلامي متولد شد يا عقبه تاريخي مفهوم ايثار به زمان ائمه اطهار برمي گردد؟ يا خير، بلكه به عقب تر از آن به زمان پيامبران برمي گردد؟ گمشده ما چيست؟ در قرون و تاريخ ........؟ شايد زيبنده باشد قبل از اين كه شناسنامه ايثار را بررسي كنيم به يك تقسيم بندي اجمالي اشاره اي داشته باشيم. تعريف مفاهيم: فرهنگ: عبارت است از كليه روش هاي زندگي كه به وسيله انسان در جامعه به وجود مي آيد. ايثارگري: اصطلاح ايثارگري را مي توان در دو معني عام و خاص تعريف كرد. تعريف عام ايثارگري مربوط به همه ملت هاست و به عبارتي در همه فرهنگ ها وجود دارد. مفهوم عام ايثارگري در سطح ملي و انساني قابل دسته بندي است كه مفهوم انساني از مفهوم ملي عام تر است.

مقدمه: بعد از ظهر سي و يكم شهريور ماه 1359 آنگاه كه سربازان عراقي، ميلههاي مرزي شلمچه را با هدف اشغال 3 روزه خوزستان پشت سر گذاشتند، تصرف سهل و بيدردسر خرمشهر را به عنوان اولين گام در دستور برنامههاي خود داشتند. شرايط سياسي حاكم بر منطقه و عدم انسجام نيروهاي مسلح ايران، متأثر از انقلاب نوپاي اسلامي، اشغال خرمشهر را براي آنان بسيار آسان جلوه ميداد. براي همين، نيرويي به استعداد تنها يك گردان مأمور اشغال خرمشهر شد. اما خرمشهر با دستهاي خالي و تنها با تكيه بر ارادههاي پولادين جمعي معدود، 34 روز مقاومت كرد و در پايان نه با يك گردان، بلكه با هجوم يك لشكر به اسارت درآمد. همين وقفه 34 روزه بود كه فرماندهان عراقي را در ادامه گامهاي بعدي دچار ترديد نمود. اين ترديد آنگاه جديتر شد كه دريافتند تمام اين كابوس 34 روزه را گروه معدودي زن و مرد رقم زدهاند كه قريب به اتفاق آنان غير نظامي بوده و كمترين آشنايي با كاربرد سلاحهاي سبك نيز نداشتهاند. اينكه در آن 34 روز در خرمشهر چه گذشت و كوچه پسكوچههاي شهر شاهد خلق چه صحنههايي بود، متأسفانه آنگونه كه بايد منعكس نشده است. شايد هم درخشش تاريخي سوم خرداد و حماسهآزادسازي خرمشهر باعث شده است تا مقاومت اسطورهاي اين شهر در آغازين روزهاي دفاع مقدس كمتر مورد توجه قرار گيرد. باز در اين ميان نقش مؤثر و شورانگيز زنان مسلمان در شكلگيري حماسه مقاومت بيشتر مورد غفلت واقع شده است. وقتي تاريخ مقاومت خرمشهر را ورق ميزنيم و رفتار زنان مدافع را در آن ميبينيم، بهت و حيرت تمام وجودمان را ميگيرد. آري اينان زنان و دختران خرمشهرند. شهري كه نظام شاهنشاهي سالها كوشيد تا بافت مذهبي آن را از هم بپاشد. خرمشهر بهبهانه بزرگترين بندر تجاري ايران، محل آمد و شد اتباع خارجي بود و همه تلاش رژيم اين بود كه فرهنگ بومي از منطقه رخت بربندد و تمدن بزرگ جايگزين آن گردد و در اين بين زنان بيشتر از همه در معرض آسيب بودند. اما اكنون بعد از 2 سال، خرمشهر نشان ميدهد دختران و زناني دارد كه ميتوانند خالق حماسههايي باشند كه نه تنها زن مسلمان بلكه هر انساني بر آن ببالد. زناني كه غالب آنها جوان و كمتر از 20 سال سن داشتند اما با تأسي بهحضرت فاطمه(س) و زينب كبري(س) در صحنه ماندند تا مردان همچنان مرهون شجاعتهاي آنان باقي بمانند. در اين مقاله سعي داريم ضمن مرور تاريخ مقاومت زنان در دفاع 34 روزه خرمشهر، اسوههايي قابل پيروي را پيش چشم نسل حيرتزده امروز قرار دهيم

مقدمه: حضرت زهرا در همه زمينهها، حتي در شهادت خود براي همهي زنان و مردان مسلمان الگو ميباشد. اين مقاله درصدد است الگوپذيري زنان و مردان را از شهادت يگانه بانوي عالم در صحنههاي انقلاب و دفاع مقدس بررسي نمايد. به اين منظور ابتدا به طور خلاصه حضور حضرت فاطمه زهرا را در صحنه مبارزه و شهادت بررسي مينماييم و سپس الگوپذيري رزمندگان و بانوان را از ابعاد مختلف شهادت ايشان به طور جداگانه بيان ميكنيم. فصل اول حضرت فاطمه زهرا در ميدان جهاد و شهادت فاطمه زهرا همانگونه كه در ابعاد مختلف علمي،عبادي، پرورشي و ساير فضايل انساني و سجاياي اخلاقي پيشگام بود، در مسائل سياسي و در صحنه جنگ نيز يك انسان ممتاز و فعال به شمار ميآمد! در اين فصل ابتدا به مواردي از حضور حضرت زهرا در صحنه جنگ و سياست اشاره مينماييم: 1. ابلاغ پيام شهدا با زيارت قبور آنان: اين كار زهرا در واقع به گونهاي ترويج و فرهنگ شهادت و تكريم مقام شهدا است. 2. فاطمه و مداواي مجروحين جنگ: حضرت فاطمه در جنگ احد حضور يافت، در تاريخ آمده است: «زناني كه از مدينه آمده بودند، چهارده نفر بودند كه فاطمه يكي از آنان بود. آنان نان و آب با خود حمل ميكردند و به رزمندگان ميدادند و جراحاتشان را مداوا مينمودند. ملاحظه ميكنيم كه حضرت فاطمه ضمن حفظ قداست و تقوي، به هنگام لزوم، در كنار رزمندگان از كيان اسلام و مسلمين دفاع نموده است، هر چند اين دفاع در حد پرستاري از مجروحان جنگي و مداواي آنان بوده است. 3. مبارزه تا شهادت (فاطمه در ميدان سياست). بعد از وفات پيغمبر دشمنان علي و فاطمه توانستند علي را از حق خود محروم كنند. در اين هنگام حضرت زهرا با تمام توان وارد صحنه سياست شد و با انواع راهها عليه حكومت غاصب قيام كرد، تا به شهادت رسيد. از جمله آن روشها عبارتند از: الف: مخالفت درخواست بيعت براي حضرت علي، پيوسته تا چهل روز بعد از وفات پيامبر. ب: گريه سلاح مبارزاتي زهرا به صورت شبانهروزي ج: قطع رابطه با خليفه اول و دوم، به دنبال ظلم حكومت وقت به حضرت علي و زهرا. د: وصيت زهرا به دفن شبانه او، مبارزهاي منفي عليه غاصبان حكومت. همه موارد فوق، در واقع، مبارزهاي سياسي و اجتماعي است كه حضرت زهرا در برابر حركت ظالمانه حكومت وقت نسبت به اميرالمؤمنين و پيامبر انجام داد. ﻫ: مناظره با خليفه در مسجد رسول خدا به دليل غصب فدك حجاب كامل در ميدان مبارزه حضرت فاطمه نمونهي كامل يك زن مسلمان است، اگر چه در مواضع حساس سياسي و اجتماعي قرار ميگيرد، اما اين مهم، او را از حجاب و عفاف دور نميسازد. او در ولايت اميرالمؤمنين و به يغما رفتن فدك با خليفه غاصب و اطرافيانش به مبارزه و مناظره پرداخت ولي در عين حال از پرده حجاب و عفاف لازم بيرون نرفت. از مطالب گذشته روشن ميشود كه: زهراي اطهر هرگونه حضور را با ايمان و تقوي آميخته ميساخت و در راه ايمان خود نيز به شهادت رسيد. شهادت، سرانجام زيباي مبارزه حضرت زهرا در حريان بيعت رفتن براي خليفه، به سختي مجروح گرديد و شهادت يافت

اشاره: انسان بر مبناي فطرت «كمال جوي » خود همواره در جست و جوي الگوهاي عيني در دسترس است. از اين رو هر كس را داراي «كمالات» ببيند مي كوشد كمالات او را در خود نيز بنا كند. اما آنچه مهم است اين است كه فرد چه چيزهايي را كمال و چه كسي را الگو مي داند. به يقين كسي كه رفتار شيطاني دارد اگر چه ممكن است براي افرادي به عنوان الگو قرار گيرد اما طبيعتا پيروان خود را به سوي همان رفتار قهقرايي مي برد. از سوي درگر «اسوه هاي حسنه اي» كه « حيات رباني» دارند مي توانند پيروان خود را به سوي كمال واقعي هدايت كنند. الگوي مناسب مرحوم دكتر محمد معين الگو را «نمونه» معنا مي كند و درباره اسوه كه مترادف عربي الگوست آن را پيشوا و مقتدا معنا مي كند. قرآن كريم در موارد متعددي پيامبران خداوند را الگو و اسوه مي نامد و از مردم مي خواهد از اين الگوها پيروي كنند. از جمله مي توان به موارد زير اشاره كرد: قد كانت لكم اسوه حسنه في ابراهيم والذين معه... ( ممتحنه/4)؛ براي شما مومنان بسيار پسنديده است كه از ابراهيم و اصحابش پيروي كنيد. لقد كان لكم في رسول الله اسوه حسنه ( احزاب/21): البته در رسول خدا براي شما اسوه اي نيكو است... الگوي برتر به مثابه يك مكتب از آنجايي كه تلاش براي انتخاب يك الگوي بهتر و برتر يك امر فطري است در همه جاي جهان مي توان اين تكاپو و تلاش را مشاهده كرد. محسن كلهري دانشجوي دوره دكتراي منابع انساني دانشگاه تهران در همين خصوص مي گويد: «انديشه الگوي برتر گزيني در عرب موجب ايجاد يك مكتب در عرصه مديريت علمي شده است. اين مكتب كه در دهه هفتاد قرن بيستم ميلادي شكل گرفت بر ان الگو استوار بود كه شركت ها و سازمان ها به جاي بررسي عملكرد سالانه خود بر اساس تطبيق با سال پيش، عملكرد خود را در برابر عملكرد سرسخت ترين رقباي خويش بررسي مي كردند. اين رويكرد ابتدا در شركت زيراكس در اواخر دهه هفتاد بروز كرد.» كلهري يادآوري مي كند: «بر اساس اعلام نظر مركز آمريكايي كيفيت بهره وري «الگوي برتر گزيني» طرحي است مبتني بر متواضع بودن به طوري كه بپذيريم فرد ديگر در عرصه اي بهتر از ماست. اين طرح همچنين مبتني است بر عاقل بودن در حدي كه رسيدن و حتي پشت سر گذاشتن فرد برتر را ياد بگيريم». الگوهاي اجتماعي وجود انسان هايي كه در جست و جوي كمالات الهي توفيق يافته اند جامعه را به سوي اين كمالات سوق مي دهد و امكان بروز آسيب هايي كه در بستر تهاجم فرهنگي و وسوسه هاي شيطاني شكل مي گيرند را كاهش مي دها. خانه هاي زنان و مردان اسوه، كانون صفا و صميميت است. سودابه حقاني از اساتيد حوزه علميه بنت الهدي صدر در اين باره مي گويد: «خانواده اي كه روابط دروني آن قانونمند و بر اساس عروج انسان به سوي كمالات زيست مي كند به پايگاهي براي رشد و صعود انسان به قله هاي كمال تبديل مي شود». به نظر وي در چنين خانه هايي همسويي طبيعت و شريعت به اوج مي رسد تا جايي كه ملائك بال هاي خود را به نشانه خشوع زير پاي اعضاي آن مي گسترانند. ضرورت هاي الگو بودن چگونه يك فرد مي تواند در مسير بندگي خداوند گام بردارد و ديگران را نيز با خود به اين راه ببرد؟ پاسخ به اين پرسش را مي توان در گفتار و كردار نيك ائمه معصومين(ع) و اولياي خدا برشمرد. آنچه همواره مورد تاكيد اولياي خداست اين است كه رفتار بيش از گفتار در مخاطب موثر است؛«دو صد گفته چون نيم كردار نيست» از ائمه معصوم نقل شده است كه « كونوا دعاه الناس بغير السنتكم». دكتر فريبا شايگان درباره ضرورت هاي الگو بودن در رفتار مي گويد: «مظاهر فرد اولين چيزي است كه توجه مخاطب را به خود جلب مي كند، نظريات روانشناسان اجتماعي بيانگر اين نكته است كه براي تاثير گذراندن بر ديگران ابتدا بايد توجه آنها را جلب كرد، اگر مخاطب توجه نكند نمي توان به او پيام رساند.» دكتر شايگان دومين ضرورت الگو بودن را داشتن اخلاق و منش شايسته دانسته و مي افزايد،«با عمل به دستورات اسلامي در خصوص اخلاق و رفتار مناسب با ديگران مانند پيشگامي در سلام، اخوالپرسي و ... با احترام و مهرباني سخن گفتن، استفاده از الفاظ خوشايند و ... مي تواند بر ديگران تاثير بگذارد.» وي مي افزايد: «بايد در برخورد با ديگران متواضع بود و نبايد امتيازات خود را به رخ ديگران بكشيم و اجر هر اقدامي رااز خدا - و نه مخاطب - بخواهيم.» دكتر شايگان ضرورت چهارم را صبر و بردباري مي داند

عوامل معنوي ؛ نخست تعدادي از عوامل معنوي را نام برده ، درباره ي برخي از آن ها توضيح مي دهيم. 1- تقوا و پرهيز از گناه 2- اخلاص 3- اخلاص 4- رازداري 5- تواضع 6- توكل 7- ذكر خدا 8- عزت نفس 9- سخاوت 10- اخلاق حسنه 1- تقوا و پرهيز از گناه : تقوا ، پرهيز از محرمات و حفظ و مراعات حدود و فرمان الهي ، از با ارزش ترين خصلت هاست كه به آدمي كرامت و بزرگي مي بخشد و او را نزد خداي متعال عزيز و گرامي مي دارد. (( ان اكرمكم عند الله اتقيكم )). بنابراين ، ميزان ارزش افراد به اندازه ي تقواي آنان بستگي دارد. 2- راز داري : كتمان سر و رازداري از ويژگي هاي ارزنده ايي است كه به انسانيت انسان بها مي بخشد و پيامدي ارزشمند دارد. امام موسي كاظم (ع) فرمودند : (( سه كس روز قيامت در سايه ي عرش الهي ، كه تنها سايه در آن روز است ،به سر مي برند :كسي كه مقدمات ازدواج برادر مسلمان خويش را فراهم آورد ، يا به او خدمت كند و يا راز او را بپوشاند)) (1) 3- اخلاص : از آن جا كه در جهان بيني اسلامي بايد همه ي تلاش ها و فعاليت هاي انسان مسلمان و مؤمن ، بر محور توحيد استوار باشد و اعمال او جهت و هدف الهي داشته باشد ، اخلاص را به منزله ي روح عمل شمرده اند. همچنان كه در جسم بي روح هيچ حركت و پويايي و تكاملي نيست و فاسد است و به نيستي مي گرايد ، عملي هم كه عاري از اخلاص و خالي از جهت خدايي باشد ، رو به زوال خواهد داشت. از اين جاست كه امام مخلصان ، علي (ع) فرمود : (( العمل كله هباء الا ما اخلص فيه )) ؛همه ي اعمال بسان غبار (پوچ ، باطل و بي حاصل) است ، مگر عملي كه در آن اخلاص باشد.(2) 4- تواضع : آن جا كه خداوند ، خفض جناح و گستردن بال هاي تواضع براي مؤمنان را پيامبرش فرمان مي دهد ، سخن از ارزش و مرتبه ي بلند فروتني است :« واخفض جناحك للمؤمنين )) (3) بندگي خداوند با سركشي و تكبر ، خود بزرگ بيني و فخرفروشي در برابر مؤمنان كارساز نيست ، كه روح عبادت و بندگي خدا با تواضع و فروتني در برابر دوستان خدا و اهل ايمان سرشته شده است. اين است كه علي (ع) مي فرمايد : ((عليكم بالتواضع ، فانه من اعظم العباده)) ؛ بر تو باد به تواضع و فروتني ، كه بزرگ ترين عبادت و بندگي خداست. (4) تأثير عوامل معنوي ؛ آن گوشه ، در خانه ي عشق و ايثار ، سجاده يي سبز بر آسمان لاجوردي قالي مي درخشد ، فرشته يي سر به سجده بندگي و عبوديت نهاده و تسبيح گو ، ذكر آن يگانه معبود را بر لب دارد و دست نياز بر آستان آن بي نياز بلند كرده ، از او مدد مي جويد ((اياك نعبد و اياك نستعين))، او بانويي است با تمام عواطف و لطايف زنانه ، جواني است با آرزوها و اميال تمام جوانان ، اما غيوري كرده ، در صحنه ي روزگار ، ((شير زن)) نام گرفته ، بر خلاف جوانان ، مسيري دشوار را همراه با آرزوهاي آسماني و والا ، براي زندگاني خويش برگزيده است. مرد رؤياهاي او شاهزاده يي سوار بر اسب سفيد ، كه از آن سوي كوه ها و دشت ها آمده ، نيست. او دلاوري است كه در راه عشقي سبز ، اعضاي بدنش را هديه نموده ، او ديدگانش را بسته ، تا بعد از ديدن تصاوير زيبا و شكوه عشق و ايثار هيچ چيز را نظاره گر نباشد. او با دستانش شاخه هاي درخت طوبا را لمس كرده ، ديگر ماديات با دستاني سازگار نيست ، اوست كه با گام هايي ستودني كنار حوض كوثر ايستاده ، پس سزاوار نيست جايي غير از عرش آسمان بايستد. آري ، اين دلاور ، همان مرد رؤياهاي بانوي غير ايراني است. اين زن همان زني است كه حضرت امام فرمودند ((دختر جواني كه با يك پاسدار عزيز كه از دو چشم و دو دست جانباز بود ، ازدواج كرده ، مي گويد :حال كه نمي توانم به جبهه بروم ، مي خواهم با اين ازدواج ، دين خود را به انقلاب ادا كرده باشم.)) (5) به طور كلي مكاتب الهي ، ارزش والا و جايگاه مقدسي براي پيوند زناشويي قائلند ، به گونه يي كه با وقوع انقلاب هاي عظيم الهي توسط پيام آوران قسط و عدل و بنيانگذاران مكاتب وحي

تحقيقات نشان مي دهند كه جوان ترها، زنان، مجردها، جدا شده ها و طلاق گرفته ها ت مايل دارند كه استرس هاي زندگي را نسبت به گروه هاي ديگر با حساسيت بيشتري مورد ارزيابي قرار دهند. به دلائلي كه هنوز روشن نيست، درصد بيشتري از زنان دچار افسردگي مي شوند و نسبت زنان به مردان در كشورهاي صنعتي دو بر يك است (براون و هريس 1978) نظر به اينكه بانوان جانباز نقش بسيار مؤثري در ساختار خانواده و تربيت فرزندان خود دارند و با توجه به اينكه زنان بيشتر از مردان در معرض استرس قرار دارند و ممكن است به دليل جانبازي تغييري در وضعيت روانيش بوجود آيد و دچار ناراحتي هاي اعصاب و روان قرار گيرد و عوارض منفي آن گريبانگير فرزندان، شوهر، خانواده، اجتماع و ... گردد سؤالي كه مطرح است اين است كه زنان جانباز در چه مرحله اي از مشكلات روان شناختي قرار دارند و در جهت پيشگيري از بوجود آمدن عواقب بعدي چه راهكارهايي وجود دارد. ضرورت طرح: با توجه به اينكه زنان نقش بسيار مؤثري در كانون خانواده و همچنين اجتماع به عهده دارند و مشكلات رواني آنان مي تواند باعث ايجاد مشكلات متعدد عاطفي در فرزندان شود و اختلافات زناشويي را باعث گردد از سوي ديگر معلوليت و جانبازي زنان مي تواند در تشكيل خانواده مشكل ساز باشد به همين دليل لازمت طي تحقيق به بررسي مشكلات اينگونه زنان پرداخته شود و اينكه جامعه مي تواند چه نقشي در تخفيف مسائل رواني اين قشر بعهده گيرد. در حالي كه چنين تحقيقي تاكنون در سطح بنياد انجام نشده است ضرورت آن بيش آشكار مي گردد تا در جهت پيشگيري، آموزش و درمان راهگشا باشد. 3- بررسي مختصر متون: جنگ تحميلي عراق و ايران تعداد زيادي معلول جسمي و رواني برجاي گذاشته است. در مورد تأثير جنگ در ايجاد اختلال رواني تاكنون تحقيقات بسيار زيادي انجام گرفته است. خصوصاً بعد از جنگ جهاني اول و دوم، جنگ ويتنام، كره و جنگ اعراب و اسرائيل تحقيقات وسيع و دامنه دار در كشورهاي مختلف بر روي سربازان و افسران ارتش انجام گرفته است كه همگي نشان دهنده تأثيرات مختلف جنگ و جبهه در واكنشهاي رفتاري و رواني افراد مي باشند. بطور خلاصه مي توان گفت كه پديده جنگ بر همه افراد به يك ميزان تأثير نگاشته است كما اينكه در جنگهاي فوق الذكر تنها 10% از افراد دچار اختلالات شديد رواني رفتاري و عاطفي شده اند. بر اساس مطالعات انجام گرفته، اثرات رواني جنگ به سه صورت مشاهده مي شود: نخست تأثيرات كوتاه مدت بر اساس ترس، بي خوابي، افسردگي، احساس تنش و ... دوم تأثيرات دراز مدت كه تحقيقات جنگ نشان داده اند كه عوارض رواني جنگ گاهي اوقات تا چهل سال پس از جنگ نيز دوام داشته است. براي مثال تحقيقات لپك وراتريز (1981-1982) نشان مي دهند كه سربازان سالها پس از جنگ از لحاظ ايجاد روابط اجتماعي روابط دوستانه و صميمي و نيز بيان احساسات و اعتماد به ديگران و كنترل تكانشهاي عصبي تفاوتهاي معني دار با جمعيت عادي از خود نشان داده اند و سوم تأثيرات تأخير يافته كه گاهي علائم رواني و استرس، سالها پس از جنگ به علت مواجه شدن با يك محرك كه يادآور جنگي است تشديد مي گردد. بر اساس مطالب ذكر شده جانبازان جنگ تحميلي به دو علت با مشكلات عديده اي روبرو هستند اين عزيزان از يك سو با مشكلات ويژه قشر خود دست به گريبان مي باشند كه مي تواند در روابط جانباز در خانواده و اجتماع تأثير منفي داشته باشد از سوي ديگر مانند جمعيت عمومي با مشكلات روزمره زندگي و معضلات اجتماعي و فقر اقتصادي قشر طبقاتي و .... روبرو مي باشند. بدون شك تا ملات درون خانواده يكي از مهمترين عوامل تأمين كننده سلامت دروني فرد محسوب مي گردد. رابطه درون خانواده، چنانچه به نحوي باشد كه منتج به اضطراب براي اعضاء خانواده گردد، اينست دروني افراد را به خطر مي اندازد و اين خود مي تواند سر منشأ بسياري از مشكلات رواني، رفتاري و شخصيتي براي آنها بشود. تحقيقات نشان داده اند

از عوامل زمينه ساز مشاركت بانوان در دفاعمقدس، پيروزي انقلاب اسلامي، تأكيد موازين شرعي به دفاع بانوان از ارزشهاي الهي، تأثيرپذيري از اسوهةاي ايثار صدر اسلام و تربيت در مكتب عاشورا ميباشد. در اين بخش تجليلهاي اين ايثارها و شهامتها را از نظر خوانندگان ميگذرانيم: شهامت بانوان در خرمشهر: يكي از مظلومانهترين جلوههاي جنگ نقشي است كه زنان قهرمان در شهرهاي جنگي به دوش گرفتند، مناظر دردناكي آفريده شد، مادران جواني كه فرزند در آغوش، پذيراي بمب و موشك شدند و در ملكوتيترين حالات به سوي پروردگار خويش شتافتند، در حالي كه مردانشان در دفاع از حريم ميهن اسلامي در جبههها حضور داشتند. در آن روزهايي كه دشمن پشت ديوار خرمشهر منتظر ورود بود و شهر به تدريج از ساكنان خود خالي ميشد، خواهران بسيج و سپاه خرمشهر از جمله بانواني بودند كه ضمن جلوگيري از مهاجرت خانوادههايشان، خود به محافظت از انبار مهمات و رساندن آنها به رزمندگان اسلام پرداختند، محل استقرار عدهاي ديگر از اين زنان شجاع، مسجد جامع خرمشهر بود كه از انجا براي حفر سنگر به نقاط حساس شهر اعزام ميشدند. با اينكه تعداد آنها اغلب زياد نبود، ولي دلهايشان چون دريا وسيع و چون كوه محكم و استوار بود و اين شجاعت و رشادت به رزمندگان دلگرمي ميداد. برخي زنان تا آخرين روز در خرمشهر باقي ماندند تا جايي كه برادران با اصرار فراوان آنان را از شهر خارج كردند. آنان نه تنها با حفر سنگر و تهيه غذا براي رزمندگان و حفاظت از مهمات، ايشان را ياري ميدادند بلكه گاهي با اينكه تعليمات نظامي را در سطح ابتدايي گذرانده بودند ساعتها در خط مقدم جبهه در برابر دشمن بعثي ميجنگيدند. شهامت بانوان در آبادان: با شروع تهاجم به شهر مقاوم آبادان به منظور مقابله و دفاع از اين ديار و دفع تجاوز دشمن، از همان ابتدا خواهران متعهد و شجاع داوطلبانه به ياري سپاهيان و نيروهاي مردمي و نظامي و انتظامي شتافته و در اموري چون احداث سنگر و تهيه مواد آتشزا و تدارك وسايل و مايحتاج رزمندگان و امداد و درمان و معالجه مجروحين مستقيماً حضوري فعال و مؤثر داشتهاند و اوج حضور حماسي و شجاعانه بانوان آباداني پس از محاصره شهر و در تنگنا قرار دادن مردم باقيمانده در شهر، نمود چشمگيرتري دارد به نحوي كه اكثري قريب به اتفاق همسران و خواهران، مادران و دختران سپاهيان و نيروهاي مردمي و رزمنده، حاضر به ترك خانه و كاشانه خود و تنها گذاشتن همسر، برادران و مبارزان شهر نشده و با تقبل رنج و مشقات زندگي طاقتفرسا در شهري جنگزده، تحمل همه نوع مصايب را نموده و تا پاي مجروح شدن و به شهادت رسيدن، دلاورانه مقاومت كردند و هر روز شاهد به خون خفتن عزيزاني بودند كه زينبگونه آنان را تشييع و دفن نموده و به درمان و معالجه مجروحان در بيمارستانها همت گمارده بودند، در امر تدارك، تهيه خوراك و غذاي رزمندگان فعال بودند و در كنار همه امور و پشتيبانيهاي محورهاي خطوط دفاعي در نمازهاي پرصلابت و دشمنشكن شهر كه تحت هيچ شرايط سخت و حاد ترك نگرديد، شركت و با حضور شكوهمند خويش روحيه سلحشوران را تقويت ميكردند كه آمار بالاي جانبازان و شهداي زن آبادان خود مؤيدي روشن بر اين ادعاست. اين حضور و مشاركت تا پايان جنگ بطور مستمر ادامه داشت مگر در مواردي كه به دستور فرماندهان نظامي دستور تخليه شهر داده ميشد. اسارت تعدادي از زنان خود حكايتي گويا و روشن از حضور زنان متعهد در سنگرهاي پشتيباني، امداد و درمان است كه حتي حاضر به رها نمودن مجروحين نشدند. تداركات و پشتيباني رزمندگان: خواهران بسيجي علاوه بر آنكه در ستادهاي پشتيباني و مجروحين ايفا نمودند. بانوان درخصوص پتوشويي، لباسشويي رزمندگان، رفوي لباس و ملحفه و تعمير پوتين در مناطق جنگي حضور دلگرمكنندهاي براي حماسهآفرينان داشتند. بانوان در كانونهايي چون انجمن اسلامي. سنگرنشينان را حمايت كردند، همچنين حداقل معيشت و دارايي زينتي خويش را به رزمندگان اختصاص دادند و با برپايي جلسات روضهخواني، برگزاري دعا و نيايش از حمايت معنوي نيز دريغ نورزيدند. مادران در هنگام شهادت فرزندان برومندشان زيباترين شعارها و مرثيههاي مبارزهطلبانه را بر زبان جاري ميساختند و هر بار با رويي گشادهتر آمادگي بيشتر خود را براي تقديم ديگر فرزندانشان به پيشگاه اسلام اعلام ميكردند. در پشت جبهه سنگينترين وظيفه در بيمارستانهاي صحرايي و در شهرها به مجروحين و مصدومين جنگ تعلق داشت كه اين مسئوليت برعهده زنان فداكار بهيار و پرستار و پزشك بود. حضور فعال خواهران بسيجي در بخش توليد لباسهاي ضدشيميايي رزمندگان از ديگر جلوههاي ايثار اين فداكاران است. اين خواهران در مراكزي كه مواد خنثيكننده مواد شيميايي بستهبندي ميشد و نيز در مراكزي كه لباسهاي ضدشيميايي رزمندگان چسبزني ميگرديد و خود اين چسبها از تركيبهاي شيميايي عارضهدار بود، مشغول خدمت به اسلام بودند. بسيج خواهران براي مقابله با فعاليتهاي ضدانقلاب و منافقين درخصوص اطلاعات و عمليات، حضور پرتحرك و چشمگيري داشتند. خواهران دانشآموز علاوه بر كمكهاي به ظاهر اندك اما ارزشمند با نامههاي تكاندهنده و لبريز از احساسات مذهبي و علايق دروني به مبارزان، از راه دور رزمندگان اسلام را تهييج و براي پيروزي آنان عليه كفر و ستم دعا ميكردند. نقشهاي تربيتي و عاطفي: بانوان ضمن محدود نگاه داشتن سطح توقعات خود در غياب مردان تمامي مسئوليتهاي پرورشي و اقتصادي خانواده را عهدهدار شدند و مشكلات ناشي از جنگ از جمله خاموشيهاي بيوقفه، كمآبي، كمبود موادغذايي و گراني را تحمل كردند و با آگاهي از شرايط، سادهزيستي و قناعت را بيش از پيش نصبالعين خود قرار داده و حال و هواي روحاني و ملكوتي جبههها را به زيباترين شكل در خانهها به نمايش گذاشتند. به رغم فضاي تبليغاتي مسموم بوقهاي وابسته به استكبار و نفاق، زنان به جهانيان نشان دادند

مقاله حاضر كوششي است در بررسي وتحليل چهره زن در ادبيات داستاني دفاع مقدس، به همين منظور ابتدا مختصري درباره جايگاه زن در ادبيات پايداري جهان وايران مطرح شده سپس بابررسي برخي از داستان هاي مربوط به دفاع مقدس شخصيت زن مورد تجزيه وتحليل قرار گرفته است.
در ادبيات دفاع مقدس كه شرح احوال برون و درون انسان هايي است كه براي حفظ شرف و حيثيت و فضايل انساني در مقابل تجاوزگران به كرامت هاي انساني به پا خاسته اند زن نقش برجسته اي دارد. در مقاله، چهار وجه گوناگون از شخصيت زن در ادبيات دفاع مقدس مطرح شده است. آنچه در ادبيات دفاع مقدس چهره زن را از نظاير آن در ادبيات پايداري جهان متمايز مي كند پيروي او از حضرت زينب(س) در وقايع كربلاست. دراين راستا ايمان، ظلم ستيزي، ايثارگري وصبوري زن به نحو بسيار شايسته اي در ادبيات دفاع مقدس به نمايش گذاشته شده است. در بخش پاياني مقاله، سخن كوتاهي از آسيب شناسي ادبيات داستاني دفاع مقدس در پيوند باشخصيت زن به ميان آنده است كه عبارت است از نگاه اسطوره اي به زن وآسيب پذيري زن درجنگ.


1- مقدمه
قلم ها شرح رشادت وايثارگري وظلم ستيزي دلاوراني را كه براي حفظ كرامت هاي انساني در برابر تجاوزگران و زورگويان به پا خاسته اند، براي پاسخ گويي به آيندگان كه برزمين هاي پر لاله مي خرامند و از سرخي زمين مي پرسند، به دو صورت ثبت مي كنند؛ شكل اول همان ثبت تاريخي وقايع است كه علم تاريخ آن را به عهده مي گيرد. شكل دوم ثبت هنري وقايع است كه بار آن را هنرمندان اعم از شاعران ونويسندگان ونقاشان ونمايشنامه نويسان و ... به دوش مي كشند. بخشي را كه قلم شاعران ونويسندگان برعهده مي گيرند، ادبيات پايداري مي نامند. بنابراين ادبيات پايداري، محدوده اي از آثار منظوم ومنثور را در بر مي گيرد كه بيانگر عاطفي و زيباشناختي مقاومت ها وايثارگري هاي انساني و قومي فرد يا گروهي است كه براي دفاع از حريم مادي ومعنوي خود در برابر تجاوز فرد يا گروه ديگر به پا خاسته اند.
بااين كه در هر دو مكتب تاريخ وهنر موضوع واحدي، يعني وقايع جنگ توصيف مي شود، ديدگاه پيروان دو مكتب از نظر ارزشگذاري برموضوعي كه به شكل مكتوب در مي آورند فرق مي كند. تاريخ از ديدگاه وقايع نگاري به جنگ مي نگرد. در مكتب تاريخ نگاري، جنگ از هر نوعي كه باشد تاريخ وظيفه خود مي داند كه كليه اتفاقات مربوط به آن را ثبت كند. مورخين بدون آن كه عواطف خود را در نگارش مسائل دخالت دهند مطابق اسناد موجود واخباري كه از افراد معتمد مي شنوند ماجراها را همانگونه كه رخ داده است ثبت مي كنند. تنها احساسي كه ممكن است به تاريخ نويس دهد مربوط به جنبه پيروزي جنگ است كه تاريخ نويسان هر دو طرف جنگ، با آب و تاب تمام از آن ياد مي كنند.
اما از آنجا كه زبان شاعرانه وهنرمندانه، زبان هنري و زيباشناختي وآميخته به عواطف است وقايعي نيز كه به وسيله شاعران و نويسندگان مكتوب مي شود عاطفي وهنري است. براي هنرمند، تلاش و كوشش هر دو طرف جنگ ارزش يكساني ندارد. شاعر يا نويسنده ازسخن گفتن درباره كساني كه برپا كننده جنگ هستند نفرت دارد حتي اگر وابسته به جناحي باشند كه هنرمند متعلق به آن است. تاريخ نويس به نوشتن و سخن گفتن درباره تعداد كشته شدگان خودي چندان تمايلي نشان نمي دهد گرچه در راه دفاع كشته شده باشند، اما چون نگاه شاعرو نويسنده نگاه عاطفي به جنگ است وقتي از كشته شدگان در راه آزادي و دفاع سخن مي گويد و مي نويسد باافتخار وسربلندي به گونه اي آن ها را به تصوير مي كشد كه خواننده را متحول مي كند.
 

سخن آغازين جنگ با صداي پرواز هواپيماهاي جنگي آغاز شد و خيلي زود آثار ديگري را به انقلاب نوپاي اين تحميل كرد. زنان نيز چون مردان اسلحه بر دوش گرفته و به مقابله با دشمن شتافتند و در اين راه شهيد، زخمي و آواره شدند. براي نماياندن چهره ي زن در سالهاي دفاع مقدس آئينه اي شفاف تر از خاطرات آنان وجود ندارد، خاطراتي كه تاريخ اين مرز و بوم را تعيين مي كند به آنها شكل مي دهد و روح مي بخشد. در سالهيا اخير گامهايي در جهت كامل كردن تصوير زن در هشت سال دفاع مقدس برداشته شده اما هنوز در آغاز راهيم و آنچه تاكنون انجام شده سايه هاي مبهمي از حضور چشمگير زنان بوده است. در اين نوشت و به قدر بضاعت اندك نگارنده تحليلي از خاطرات زنان انجام شد، تا شايد راههاي جديدي براي گامهاي بعدي مهيا شود. نگاهي به آنچه موجود است: تحقيقات بدست آمده نشان مي دهد كه نزديك به 170 عنوان كتاب پيرامون نقش زن در دفاع مقدس به چاپ رسيده است كه تعداد قابل ملاحظه اي از آنها كتاب داستاني فيلمنامه و مقالات و سخنراني هاي تنظيم شده كنگره و همايش هاي برگزار شده مي باشد و در حدود 40 كتاب خاطرات زناني است كه يا در جبهه ها و بيمارستان ها و اردوگاه ها بسر برده اند و يا از طريق همسران و فرزندانشان با جنگ گره خورده اند و ايفاي نقش نموده اند. براي بررسي دقيق تر خاطرات 40 كتاب نامبرده در جدول ذيل به 4 دسته: 1. كتابهاي خاطرات شفاهي و اسراي زن 2. خاطرات شفاهي رزمندگان و امدادگران زن 3. خاطرات شفاهي همسران سرداران 4. محدود كتابهاي خودنگاشته خاطرات زنان تقسيم مي شود. خاطرات شفاهي اسراء زن اسير شماره 339، خاطرات خديجه ميرشكار پرونده هاي كاغذي، خاطرات معصومه آبادي چشم در چشم آنان، خاطرات فاطمه ناهيدي روزنه اي به آسمان، خاطرات معصومه آبادي دوره ي درهاي بسته، خاطرات فاطمه ناهيدي خاطرات شفاهي زنان رزمنده و امدادگر در كوچه هاي خرمشهر، مجموعه خاطرات مردان و زنان حاضر در مقاومت خرمشهر زنان جنگ، خاطرات زنان رزمنده دختران OPD، خاطرات امدادگر مينا كمايي از چنده لا تا جنگ، خاطرات پاسدار شمسي سبحاني پوتين هاي مريم، خاطرات رزمنده مريم امجدي ديدار زخم هاف خاطرات امدادگر ميرزايي گل سيمين، خاطرات امدادگر سهام طاقتي بربال ملائك، مجموعه خاطرات جانباز رقيه تدين، امدادگر معصومه رامهرمزي، پاسدار و جانباز شيميايي مريم يساول، مادر شهيدان خالقي پور، همسر جانباز زهرا مفتوني مجموعه كتاب روزگاران، خاطرات زنان خرمشهر خاطرات پرستاران خاطرات زنان رزمنده غرب و جنوب خاطرات شفاهي همسران سرداران شهيد خرمشهر كو جهان آرا، مصاحبه با همسر شهيد جهان آرا مرتضي آئينه زندگيم بود، مصاحبه با همسر شهيد مرتضي آويني نيمه پنهان ماه، چمران به روايت همسر نيمه پنهان ماه، همت به روايت همسر نيمه پنهان ماه، دقايقي به روايت همسر آسمان: بابايي به روايت همسر حميد باكري به روايت همسر و اينك شوكران، مصاحبه با همسر شهيد مدق باغ انگور، باغ سيب، باغ آئينه، گفتگو با همسر شهيد مهدي باكري نيمه پنهان يك اسطوره، گفتگو با همسر شهيد همت نيمه پنهان ماه، زين الدين به روايت همسر كتب خودنگاشته خاطرات زنان كنار رود خين، خاطرات مكتوب اشرف السادات مساوات مادر شهيد سيستلي سوره داستان ج 5 ساعت شش كنار درياچه مريوان،

  دوره درهای بسته 2
  به روایت فاطمه ناهیدی
  نوشته: مریم برادران
  چاپ و صحافی: روایت فتح
  چاپ دوم: 1382شمارگان: 3300 نسخه قیمت: 5000 ریال
  «دوره ی درهای بسته» عنوان کتابهایی است که اسارت را از زبان آزادگان روایت می کند و در این کتابها سعی بر آن بوده که به صورت روایی فضای اسارت ترسیم شود به گونه ای که واقعیت به درستی عنوان شود. دوره ی درهای بسته 2 به روایت اسیر شماره 15533، یعنی فاطمه ناهیدی نقل می شود. مریم برادران نگارنده این کتاب، از آغاز جنگ، وضعیت اعزام به جبهه فاطمه ناهیدی را ترسیم می کند.
فاطمه ناهیدی فارغ التحصیل رشته مامایی بیست و چهار ساله با گروهی از پزشکان برای امداد به جبهه های دفاع مقدس اعزام می شود.
سه روز به غرب می روند ولی بنابر احتیاج به امدادرسانی در جبهه های جنوب، عازم دزفول می شوند و سپس به خرمشهر می روند و در خانه ای در خرمشهر مستقر می شوند. فردای آن روز برای درمان و امداد رسانی به خط می روند در حالیکه آن خط توسط دشمن اشغال شده بود. بدین ترتیب یک روز پس از اعزام جبهه جنوب یعنی 20 مهر 1359 اسیر می شود. در ابتدا او را به آسایشگاه درجه دارها می برند در آنجا سه زن دیگر هم که همزمان اسیر شده بودند، به او ملحق می شوند که تا پایان اسارت همراه هم بودند.
از آنجا به آسایشگاه بسیجی ها و سپس به زندان سیاسی الرشید منتقل می شوند و دوران مشقت باری را در زندان سپری می کنند. شپش، موش، سرد کردن سلول توسط عراقی ها، صدای وحشتناک شکنجه زندانی ها و بسیاری مشکلات دیگر، در این ایام که گریبانگیر آنان بوده است.چند تن از فرماندهان و مقامات جمهوری اسلامی که در جنگ به اسارت در آمده بودند نیز در همان زندان حبس بوده اند شهید تندگویان و تیمسار محمدی از جمله اشخاصی هستند که خانم ناهیدی در آن کتاب از آنها اسم می برد ولی ارتباط با زندانیان به هیچ طریقی میسر نبوده، مگر با سلول های مجاور، که از طریقه ضربه به دیوار با همدیگر صحبت می کردند و بعدها اشخاصی را در اردوگاه ها می بینند که در همان زندان اسیر بوده اند و صدایشان را شنیده اند ولی یکدیگر را ندیده بودند.
سرانجام با اعتصاب غذای 20 روزه به اردوگاه اسرای جنگی در موصل منتقل می شوند. و پس از آن به اردوگاه الاماره منتقل می شوند وتا پایان اسارت در آن اردوگاه به سر می برند.
 

   چاپ دوم از كتاب "داستان مریم" براساس زندگی شهید "مریم فرهانیان"، به قلم داوود امیریان توسط نشر "شاهد" منتشر شد.
 این كتاب دارای سه بخش و 22 فصل است كه فصل اول زندگی شهید "مریم فرهانیان" و اوایل جنگ، فصل دوم فعالیت‌های وی پشت جبهه و پرستاری از مجروحان و فصل سوم مجروحیت و شهید شدن مریم را روایت می‌كند.
"امیریان" در یادداشت ابتدایی این كتاب نوشته است:
 "در‌آبادان بودم كه دوست عزیزم حبیب‌ احمدزاده درباره پرستار شهیدی به نام "مریم فرهانیان" برایم گفت. حبیب زحمت كشید و مرا با هادی فرهانیان برادر مریم آشنا كرد. سپس به ماهشر رفتم و ننه هادی مادر شهیدان مهدی و مریم فرهانیان با همان مهمان‌نوازی مردم جنوب شرمنده‌ام كرد."
این كتاب با 128 صفحه، شمارگان سه هزار نسخه و بهای 800 تومان به رشته تحریر درآمده است.
پیش از این امیریان كتاب "داستان بهنام" براساس زندگینامه شهید "بهنام محمدی راد" را توسط نشر شاهد راهی بازار كتاب كرده است.

www.iricap.com

سخن‌ قرآن‌ و انقلاب‌ اسلامی‌ برآمده‌ از آن، در زمینه‌ حضور سیاسی،اجتماعی‌ و دفاعی‌ زنان‌ این‌ است‌ که:حضور سیاسی‌ ،اجتماعی‌ و دفاعی‌ بی‌اشکال‌ است‌ مشروط‌ به‌ این‌ که‌ پوشش‌ اسلامی‌ حفظ‌ شود، حقوق‌ همسران‌ رعایت‌ گردد، تربیت‌ کودکان‌ به‌ فراموشی‌ سپرده‌ نشود، و نیز، زنان‌ اموری‌ را برگزینند که‌ با توانایی‌ جسمی‌ و روحی‌ آنان‌ متناسب‌ باشد. البته‌ همه‌ شرایط‌ حضور سیاسی،اجتماعی‌ و دفاعی‌ زنان‌ به‌ نکاتی‌ که‌ برشمردیم، خلاصه‌ نمی‌شود.نکاتی‌ چون‌ پرهیز از حضور در محیطهای‌ خلوت‌ با مردان، مراقبت‌ از لحن‌ و گفتار خود به‌ هنگام‌ سخن‌ گفتن‌ با مردان، مراقبت‌ از گناه‌ در مکان‌های‌ پرازدحام، مواظبت‌ از نگاه‌های‌ آلوده‌ و.. نیز از مسائل‌ مهم‌ با اهمیت‌ در این‌ زمینه‌ است، به‌ آن‌ دلیل‌ که‌ خداوند می‌فرماید:"ما انسان‌ را از گل‌ آفریدیم‌ و از وسوسه‌های‌ نفسانی‌ او آگاهیم.(34)
با گذشت‌ نزدیک‌ به‌ دو دهه‌ پس‌ از دفاع‌ مقدس،بخش‌ زیادی‌ از زنان‌ ایرانی، هم‌چنان‌ با رعایت‌ ارزش‌ها و حدود اسلامی‌ در صحنه‌ حاضرند، ولی‌ دور شدن‌ از سال‌های‌ دفاع‌ مقدس، فاصله‌ نسل‌ جدید از نسل‌های‌ قدیمی‌تر، تهاجم‌ یا شبیخون‌ فرهنگی‌ و... اندکی‌ حضور پرشور و با پوشش‌ اسلامی‌ زنان‌ را تحت‌ الشعاع‌ قرار داده،

جبهه‌ غرب‌ از ویژگی‌هایی‌ برخوردار بود که‌ در جبهه‌ جنوب‌ کمتر به‌ چشم‌ می‌خورد،مثلا تلاش‌ دشمن‌ برای‌ اختلاف‌افکنی‌ بین‌ شیعه‌ و سنی‌ کاملا محسوس‌ بود و یا وجود ضد انقلاب‌ که‌ با دشمن‌ همکاری‌ می‌کردند،هوشیاری‌ و مراقبت‌های‌ اطلاعاتی‌ را اجتناب‌پذیر می‌کرد.نمونه‌های‌ فراوانی‌ از فعالیت‌های‌ تبلیغی‌ و اطلاعاتی‌ خواهران‌ و زنان‌ در کردستان‌ در دست‌ است،مانند:
1 - زنان‌ طلبه‌ از حوزه‌ علمیه‌ قم‌ و از مدارس‌ اسلامی‌ دیگر به‌ منطقه‌ کردستان‌ اعزام‌ می‌شدند.آن‌ها از همان‌ آغاز ورود به‌ شکل‌های‌ مختلف‌ مورد هجمه،اذیت‌ و آزار دشمنان‌ چون‌ کردهای‌ مخالف‌ و منافقین‌ قرار می‌گرفتند.مثلا منافقین‌ که‌ به‌ این‌ خانم‌ها می‌گفتند اگر با کردها رفت‌ و آمد کنید و غذای‌ شان‌ را بخورید،آنان‌ در غذای‌تان‌ سم‌ می‌ریزند و کشته‌ می‌شوید،در عوض،به‌ کردها می‌گفتند آنان‌ شما را قبول‌ ندارند و تلاش‌ می‌کنندتا از مذهب‌ تان‌ برگردید.زمانی‌ که‌ منافقین‌ می‌دیدند جنگ‌ روانی‌شان‌ بی‌ اثر مانده،دست‌ به‌ ترور می‌زدند،به‌ عنوان‌ مثال:
- طلبه‌ صدیق‌ رودباری‌ ساعتی‌ پس‌ از خاتمه‌ درس‌ قرآن‌ در بانه‌ و در 28 مرداد 1358 به‌ شهادت‌ نائل‌ آمد.
- طلبه‌ فهیمه‌ سیاری‌ دو روز پس‌ از اعزام‌ از قم‌ در اثر اصابت‌ تیر منافقین‌ به‌ شهادت‌ رسید.
 

زنان‌ علاوه‌ بر این‌که‌ فرزندان،همسران،برادران‌ و پدران‌ خود را به‌ مشارکت‌ در دفاع‌ مقدس‌ تشویق‌ می‌کردند،و این‌ تشویق‌ها در استقبال‌ مردان‌ برای‌ حضور بیشتر در جبهه‌ها بسیار مؤ‌ثر واقع‌ شد،پس‌ از شنیدن‌ خبر جراحت‌ و شهادت‌ بستگان‌ و عزیزان‌ خود،شکیبایی‌ و بردباری‌ کم‌نظیری‌ را به‌ نمایش‌ گذاشتند که‌ آن‌ هم‌ در تقویت‌ روحیه‌ رزمندگان‌ به‌ ادامه‌ مردانه‌ جنگ‌ کمک‌ فراوانی‌ کرد.مواردی‌ از روحیات‌ قوی‌ زنان‌ را می‌توان‌ در کلام‌ امام‌ خمینی)ره( و مقام‌ معظم‌ رهبری‌ به‌ وضوح‌ دید:
«در عین‌ حالی‌ که‌ مادران،جوانان‌شان‌ در جبهه‌ شهید شده‌اند با کمال‌ خوشرویی‌ و افتخار،افتخار می‌کنند به‌ این‌که‌ جوان‌ آن‌ها در راه‌ اسلام‌ شهید شده‌ است‌ و باز هم‌ پیشنهاد می‌کنند که‌ جوانان‌ دیگر هم‌ داریم‌ و به‌ اسلام‌ تقدیم‌ می‌کنیم.»(13)
از این‌ رو،جای‌ تعجب‌ نبود که‌ در یکی‌ از دیدارهای‌ خانواده‌ شهدا با امام‌ خمینی(ره)،مادری‌ با لهجه‌ خرمشهری‌ فریاد می‌زد:ای‌ امام،سه‌ پسر داشتم‌ و هر سه‌ شهید شدند،دیگر فرزندی‌ ندارم‌ تا در راه‌ اسلام‌ قربانی‌ کنم،خدا مرا فدای‌ تو کند.
 

توده‌ زنان‌ مسلمان،علاوه‌ بر حضور مستقیم‌ در دفاع‌ مقدس،به‌ انواع‌ حمایت‌ها در پشتیبانی‌ از رزمندگان‌ دست‌ زدند که‌ یکی‌ از آن‌ها مشارکت‌ در کمک‌ مالی‌ به‌ جبهه‌های‌ جنگ‌ بوده‌ است.در واقع‌ در دوران‌ دفاع‌ مقدس‌ شاهد اوج‌ ایثارگری‌ مالی‌ زنان‌ بودیم‌ که‌ امام‌ بارها به‌ آن‌ اشاره‌ کرده‌اند،از جمله:
«ما هر روز شاهد زنانی‌ هستیم‌ که‌ ماحصل‌ عمرشان‌ یک‌ سکه‌ طلا را می‌آورند و در راه‌ خدا و جنگ‌ انفاق‌ می‌کنند...آن‌ پیرزن‌ها که‌ در طول‌ عمرشان‌ تهیه‌ کردند،حالا می‌آیند برای‌ اسلام‌ می‌دهند.»(10)
یک‌ نشریه‌ خارجی‌ به‌ مسأله‌ جهاد مالی‌ زنان‌ ایرانی‌ به‌ جبهه‌های‌ جنگ‌ می‌پردازد و آن‌ را با کمک‌های‌ مالی‌ زنان‌ عراقی‌ مقایسه‌ می‌کند: