اعتدال در شادﻯ و ناراحتي

الزهد كله بين كلمتين من القرآن: قال الله سبحانه: (لكيلا تأسوا علي مافاتكم، و لاتفرحوا بما آتاكم) و من لم يأس علي الماضي، و لم يفرح بالآتي، فقد اخذ الزهد بطرفيه
همـﻪﻯ پارسايي و زهد ميان دو كلمه از قرآن است. خداوند سبحان فرمود: «تا به آنچه از شما فوت شده است، متأسف نشويد و دريغ نخوريد و به آنچه به شما داده شده است شادمان مباشيد.» و هر كس بر گذشته دريغ نخورد و اندوهگين نشود و به آينده خوشحال نگردد، هر دو طرف زهد و پارسايي را به دست آورده است.

حكمت ۴۳۹ نهج البلاغه پيامهايي براﻯ ما دارد:
۱. شادمانيها كاملاً مجازﻯ و زودگذرند، گاه براﻯ چيزهايي شاد ميشويم كه ارزش چنداني ندارند، و در عوض براﻯ آنچه بايد شاد شويم، شادﻯ نميكنيم.
وقتي بنده اﻯ در حال سلام دادن نماز است فرشته ها خطاب به وﻯ ميگويند كه اگر ميدانستي در چه مقامي هستي، هيچگاه سلام نميدادﻯ. چرا از نماز شاد نميشويم؟
۲. براﻯ چيزهايي ناراحت ميشويم كه ارزشي ندارند، چون نميدانيم كه هيچ چيز در دنيا وجود ندارد كه انسان مؤمن را ناراحت كند، بايد به قدرتي برسيم كه بتوانيم اين مطلب را درك كنيم.
۳. گاهي اوقات بايد ناراحت شويم و نميشويم. چرا وقتي نماز صبحمان قضا ميشود، ناراحت نميشويم؟
در روايات داريم كه اگر كسي دل مؤمني را بشكند مانند آن است كه خانـﻪﻯ خدا را ويران كرده است. چرا از شكستن دل مؤمني غمگين نميشويم؟

اعتدال در بخشش

كن سمحا و لا تكن مبذرا، و كن مقدرا و لا تكن مقترا
با كرامت باش، نه اسرافگر. حسابگر باش، نه ممسك و لئيم

در حكمت ۳۳ چنين توصيه ميكنند كه در امور مالي نه تند برويد و نه كند. نه چنان بخشش كنيد كه مجبور به دراز كردن كاسـﻪﻯ گدايي شويد و نه آنچنان جمع كنيد كه ندانيد با آن چكار كنيد. و يادتان باشد كه نفقه و بخشش به فقراﻯ ارحام واجب است، و پس از آن ديگران.

********************

و قال عليه السلام لبعض ‍ اصحابه :لا تجعلن اكثر شغلك باهلك و ولدك ، فان يكن اهلك و ولدك اولياء الله فان الله لايضيع اولياءه ، و ان يكونوا اعداء الله فما همك و شغلك باعداء الله
و آن حضرت به يكى از ياران خود فرمود: بيشترين گرفتارى و دربند بودن خود را براى زن و فرزندت قرار مده كه اگر زن و فرزندت از دوستان خدا باشند، خداوند دوستانش را ضايع نمى فرمايد و اگر دشمنان خدايند، غم و همت تو براى دشمنان خدا چيست ؟

بيشتر اوقات زندگي خود را به اقوام خود اختصاص ندهيد، چون اگر از دوستان خدا باشند كه خدا با آنان است و اگر دشمنان خدا هستند، چرا دوستي با دشمن خدا؟ گرچه اطرافيان هم سهمي دارند، بيش از حد به آنها نپردازيد.

اعتدال در هدايت

قطعي است كه خداوند سبحان، ذكر را عامل صيقل كردن دلها قرار داده است كه به وسيلــﻪﻯ آن پس از سنگيني گوش بشنوند و پس از كورﻯ بينا گردند و پس از نافرماني و عناد ورزيدن اطاعت كنند. همواره چنين بوده است كه براﻯ خداوند متعال كه عزيز است نعمتهاﻯ او، زماني بعد از زماني.
و در مدتهاﻯ متناوب، بندگاني است كه خداوند در انديشه هاﻯ آنان رازها ميگويد و در عقول و دلهاﻯ آنان سخن ميگويد. آن رهروان كوﻯ حق با نور بيدارﻯ در چشمها و گوشها و دلهايشان كسب روشنايي نمودند. مردم را به روزهاﻯ خداوندﻯ يادآور ميشوند و آنان را از مقام ربوبي بيمناك ميسازند. آن راه يافتگان به منزلــﻪﻯ راهنمايان در بيابانها هستند.
هر كسي راه راست را انتخاب كند، او را براﻯ گزينش مزبور سپاس گويند و از افتادن در هلاكت برحذرش دارند. و بدين سان چراغهايي در آن تاريكيها بودند و راهنماياني در آن مشكلات.

اميرالمؤمنين عليه السلام در خطبــﻪ ۲۲۲ به وصف مؤمنين واقعي پرداخته و آنها را كساني ميداند كه آهسته ميروند، اما پيوسته.
كساني ميتوانند در مسير خدا به چپ و راست نروند كه معتدل باشند. معصوم ﴿ع﴾ فرمودﻩاند كه اگر ديديد كسي تند ميرود بدانيد كه روزﻯ هم كند خواهد رفت. لذا اهل بيت عليهم السلام از كساني كه در تعريف از ايشان غلو ميكردند، پرهيز ميكردند.
امام علي عليه السلام فرمودند: غالي مرا بسوزانيد.
عدﻩاﻯ از اهالي يمن به خدمت حضرت علي عليه السلام آمدند و به تعريف و تمجيد از ايشان پرداختند. سردستـﻪﻯ اينان جواني بود با چهرﻩاﻯ نوراني، كه آثار عبادت از آن هويدا بود. مولا علي عليه السلام خطاب به وﻯ فرمودند:

- من بر تو خائفم، چرا كه تو روزﻯ در سلك دشمنان ما درخواهي آمد.
- نه اينگونه نخواهد بود.
- خود را بلند معرفي كن.
- من، فدايي شما، ابن ملجم مرادﻯ!
- تو قاتل من خواهي شد.
- جانم به فدايت، اگر اينطور است، همين اكنون مرا بكش.
- نه، آرام باش! ما قصاص قبل از جنايت نميكنيم.
- يا اميرالمؤمنين چه كنم؟
- اولاً افراط نكن، و ثانياً از مدينه خارج نشو.

اما ابن ملجم ملعون به اين توصيه ها توجه نكرد و ....
پس كساني ميتوانند در راه هدايت مفيد باشند كه در دام افراط و تفريط نيافتند.