اهميت سياسي وقف
آنچه در اينجا چکيدهوار درباره آثار نهادهاي ديني بر پيکر اقتصاد جامعه شهر در شرق اسلامي طرح شد، بيشک جنبهاي از فرديت شهرنشيني حوزه فرهنگي خاص اسلامي ـ شرقي است، که تاکنون تنها به برخي از جهات آثار آن پرداختهاند. شايد اينالچيک ـ که پيشتر از او نقلقول کردهايم، حق دارد وقتي در سال 1990م مينويسد: «مردمشناسان و جغرافيدانان فقط وقتي پي به حقيقت خواهند برد، که پژوهشهاي ميداني لازم در آرشيوها درباره شهرهاي اسلامي انجام شده باش». (27)
پی نوشت:
Islamischen Orients - Modell
und Wirklichkeit, in Geographische Rundschau 45,
H. 1, 1993, S. 32-39
.
2- Bussons De Janssens, G.: 1951/1953; Heffening, W.: 1934
.
3- Gaube, H. & Wirth, E.: 1984.
4- Gaube, H. & Wirth, E.: 1978.
5- Inalcik, H.: 1973, 1978, 1990.
6- Mantaan, R.: 1962.
7- Raymond, A.: 1979.
8- Stoeber, G.: 1985, 1986.
9- bonine, M.E.: 1987.
10- khater, J.: 1987.
11- MOMENI, M.: 1976.
12- Ehlers, E. & Momeni, M.:1989.
13- بوزاخانه: مغازههايي که در آن نوعي نوشيدني غليظ مخمر خردهنان عرضه ميشود. (ترجمين).
14- Monaster.
15- Ueskuep, Bursa.
16- آقچه: واژه مغولي به معني زر يا سيم مسکوک و توسعاهر مسکوکي (دهخدا ج1 ص141) (مترجمين).
17- دوکات: يک سکه طلاي ونيزي
ـ از لحاظ اهميت تکويني و مکاني
ـ از لحاظ اهميت اجتماعي ـ اقتصادي
ـ و از لحاظ اهميت سياسي.
18- Ehlers, E. & Momeni, M.: 1989.
19- Johnsen, B.: 1981/2, pp.139-161;..Bonine, M.E.: 1987.
20- Bonine, M.e.: 1987
تعداد کارمندان و کارگران آستان قدس که ماهيانه 65 ميليون ريال حقوق ميگيرند 1732 تن است. (ر.ک به سليميفر، مصطفي 1370، ص106) (مترجمين).
21- Stoeber, G.: 1986. pp.
101-125.
22- Khater, J.: 1987, p. 217.
23- وقف عبارت است از متوقف ساختن مالکيت خصوصي و شخصي و عمومي کردن منافع آن در راه خدا و مردم و آن به اعتبار کساني که ملک يا مال آنها وقف ميشود و به دو نوع تقسيم ميشود، وقف عام و وقف خاص (خميني، روحاللّه (امام) 1359، ص128) (مترجمين).
24- Khater, j.: 1987, p. 219.
25- Kraft, T.: Malik, S.J.:
1990.
26- Inalcik, H.: 1990, p.21.
27- Abu- Lughod. J.: 1987.
نويسنده: مصطفي مؤمني - محمد حسن ضياء توانا
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
منبع :
موقوفات ديني بنابر ماهيت وقف، ابدي و دائمي و غيرقابل فروش و انتقالاند (تحبيسالاصل) و منافع آنها در راه مقاصد خير و براي کارکردها و مصالح جامعه مسلمين (تسبيلالمنفعه) معين شدهاند (23) هرگاه پارهاي از موقوفات در طول تاريخ بنا به دلايلي بهدست فراموشي سپرده شده و به تصرف خصوصي و يا تحت مالکيت عمومي درآمدهاند، باز هم موقوفات ديگري جايگزين آنها شده و مقاصد آنها را براي قرنها برآورده ساخته و ادامه دادهاند. در چنين مواردي موقوفات يا رقبات موقوفه بخصوص املاک غيرمنقول چون مساجد، حوزههاي علميه، حمامهاي عمومي و بازارها، که کم و بيش داراي ساختار پايدار و ديرپايي هستند، ظاهرا در موارد زيادي به صورت موانع کالبدي در مقابل هرگونه نوگرايي يا دگرگونيهاي شهري قرار ميگيرند. درست به همينسبب موقوفات هنگامي ابعاد سياسي جهاني به خود ميگيرند که روزگاري در گذشته در چهارچوب سياسي ـ ديني ديگر، تحت حکومتهاي اسلامي وقف، وقف مؤبّد شدهاند، ولي اکنون با تغيير وضعيت سياسي و سلطه حکومتهاي غيراسلامي بر آنها در قرن حاضر در مقابل نظام سلطه و نظام اجتماعي موجود چونان جسمي خارجي يا بيگانه عمل ميکنند؛ به عنوان مثال ميتوان از اموال غيرمنقول و مستغلات وقفي وسيع اسلامي ادارات اوقاف در بيتالمقدس (24) و در مناطق تحت اشغال اسرائيل در کرانه باختري نام برد و يا به ساختارهاي وقفي پايدار در دهلي و ساير شهرهاي شمالغربي هندوستان اشاره کرد که در گذشته در دوران فرمانروايي مسلمانان احداث شدهاند، لکن امروزه زيرنظر دولتهاي غيراسلامي اداره ميشوند (25) دولت اسرائيل ميخواهد بيتالمقدس را به عنوان پايتخت گسترش دهد و همين موقوفات را از موانع توسعه بهشمار ميآورد. امّا دولت اسرائيل بهخاطر حرمت موقوفات نزد مسلمين قادر به دستيازي بدانها نيست و گويا بنا به ملاحظات سياسي مايل به اين کار هم نباشد. تأسيس وزارتخانهها و سازمانهاي اوقاف و امورخيريه در کشورهاي اسلامي نشاندهنده اهميت سياسي نهاد وقف در حال حاضر است. اشتوبر اين امر را در مراکش بررسي کرده و از مناطق مسکوني جديدي که به دست وزارت «حبوس (اوقاف) و امور اسلامي» بر پايه وقف و خيرات بنا شده است، نام ميبرد (26).
1- Ehlers, E. Die Stadt des
پایان
--------
ميراث جاويدان
