تاورنيه که در سال هاي 1632تا 1668 ميلادي از ايران بازديد مي نمايد موقوفات ايران را به دو دسته سلطنتي و متفرقه تقسيم مي نمايد و بيان مي دارد که رئيس موقوفات سلطنتي ملقب به صدر الخاص است و رئيس موقوفات متفرقه ملقب به صدر الموقوفات مي باشد.
(1)کمپفر آلماني نيز که تقريباً در همين دوره زماني به ايران مسافرت مي نمايد از تشکيلات مهم وقفي همچون صدر، مستوفي موقوفات، متصدي موقوفات و وزير موقوفات نام مي برد که نشان دهنده رونق و اهميت وقف در اين دوره است. (2)
در دوره قاجاريه نيز موقوفات رو به فزوني نهاد، چنان که اروپائياني که در اين دوره از ايران ديدن کردهاند از املاک فراوان موقوفه سخن گفتهاند از جمله هانري رنه دالماني که در اواخر دوره سلطنت ناصرالدين شاه از ايران ديدن کرده است مينويسد: املاک بسيار وقف مساجد و مدارس و بقاع متبرکه شده است «عايدات املاک وقفي زياد است مخصوصاً عايدات موقوفات حضرت رضا (ع)... بسيار مهم ميباشد» وي درآمد موقوفات امام رضا (ع) را در سراسر کشور 000/ 60 تومان نقد و 10000 خروار غله ذکر ميکند با وجود اين که املاک موقوفه از دادن ماليات معاف بودند، شاه به عنوان حق التوليه سالي هزار تومان از مشهد دريافت ميکرد». (3)
پولاک پزشک و سياح آلماني نيز در سفرنامه اش تحت عنوان ايران و ايرانيان از بناهاي عام المنفعه که به کمک موقوفات اداره مي شود ياد مي نمايد «حمام هاي عمومي به اثر موقوفات ديني ايجاد مي شود و مخارج نگاهداري آن نيز از همان محل است». در جايي ديگر از سفرنامه اش آورده است:« در بسياري از ميدان هاي عمومي شهر تکيه وجود دارد که بر اثر موقوفات مذهبي ايجاد و نگهداري مي شود». (4)
مادام ديولافوا محقق فرانسوي که در فاصله سال هاي 84-1881 ميلادي در ايران به سر مي برده در سفرنامه خود در خصوص اوقاف ايران چنين مي نويسد:
«مسلمانان خير انديش قبل از مرگ غالباً يک ثلث از املاک و دارايي خود را وقف مسجد و مدرسه و يا اعمال خير ديگر از قبيل روضه خواني و اطعام مساکين و غيره مي کنند. به موجب قوانين اسلامي اداره املاک موقوفه بايد کاملا منظم باشد و متوليان هم بايد مطابق وصيت نامه واقف عمل کنند و عايدات وقف را بر ساير عايدات مخلوط ننمايند. بطوري که من استنباط کردم دو ثلث عايدات موقوفه صرف معاش طلاب علوم مذهبي مي شود و بايد در اختيار علما باشد و هرگاه عايدات زيادتر از مخارج معين باشد، متولي مجاز است که از اين مازاد ملک ديگري خريده و به موجب وصيت واقف، وقف کند و ممکن است اين املاک فرعي با اجازه مجتهدين قابل انتقال باشد». (5)
در دوره پهلوي به دليل سياست هاي خاص بخشي از موقوفات به املاک خالصه تبديل و با پيروزي انقلاب مجدداً دوره شکوفائي و رونق وقف آغاز گرديد.
بينش خاص اسلامي، باعث شد تا ارکان عمده يک فرهنگ مترقي در قلمرو اسلام پديد آيد. از اين جمله تاسيس کتابخانه بود. مسلمانان، اين کار را در آغاز با نگهداري نسخه هايي از قرآن مجيد آغاز کردند و سپس به جمع آوري رويدادها و وقايع صدر اسلام پرداختند.
ريشه تشکيل کتابخانه را در ميان مسلمانان ار درون روايات ديني در مي يابيم از جمله: قيدو العلم بالکتاب- دانش را با نگارش و يادداشت کردن به بند کشيد. روايت ديگر در همين زمينه احتفظوا بکتبکم فانکم سوف تحتاجون اليها- کتاب هاي خود را نيک نگهداري کنيد، زيرا که شما به زودي به آن کتابها نيازمند خواهيد گشت.
فراگيري علم به عنوان يک فريضه براي همه مسلمانان خود انگيزه اي است براي کتابت و جمع آوري کتاب. از اين روست که از آغاز در کنار مساجد و مدارس و نزد دانشمندان به مجموعه اي از کتاب(کتابخانه) برمي خوريم و بدين گونه بينش اسلامي خود علت وجودي يک پديده يا مظهر جغرافيايي به نام کتابخانه نيز برمي گردد. (6)
ادامه دارد ...
منبع :
__ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) __
--------
ميراث جاويدان
