9. صاحب القرابة و القربة کاسر اصنام الکعبة اسدالله الغالب غالب و مطلوب کل طالب امام المشارق و المغارب مخصوص به کلام درر نظام «انا و علي
10. من نور واحد» سلطان الاوليا و برهان الاصفيا اميرالمؤمنين حيدر علي المرتضي صلي الله علي النبي و الولي و السبطين و السجاد و الباقر و الصادق و الکاظم و الرضي و التقي و النقي
11. و العسکري و المهدي المنتظر صاحب الزمان و سائر الائمة البررة المعصومين و الصالحين و التابعين بهم باحسان الي يوم الدين اما بعد بر ضماير واقفان
12. مواقف ملک و ملت و بصاير خبيرات مکاشف رموز دين و دولت پوشيده و مخفي نيست که دنياي غدار ناپايدار و جهان مکار و بياعتبار مقام بقا و مکان
13. ثبات و استقامت نبوده و نيست و خوشا حال دولتمندي که به مؤداي اتبغوا الوسيلة در اکتساب سعادت...17- معظم مطالب خود را صرف.
14. اغتنام مراضي الهي و اهم مآرب خود را اعتصام به حبل المتين خوشنودي حضرت رسالت پناهي، صلي الله عليه و آله، گرداند لاجرم به مدلول آيهي کريمهي (و ما
15. تقدموا لأنفسکم من خير تجدوه عندالله) و حديث صحيح «ان المؤمن يوم القيمة و في ظل صدقته» پيوسته همت به ادراک اکتساب سعادت خيرات و مبرات به سعي تمام.
16. و جد و جهد مالاکلام مصروف دارد و همگي همت بلند نهمت و جملگي نيت ارجمند متوجه حصول اين مقصد اقصي و وصول به اين مرتبهي قصوي سازد مصداق اين سياق از حليهي
17. احوال فرخنده آمال نواب عاليجاه رفيع جايگاه سيادت و سعادت همراه شهامت و بسالت انتباه فخامت و مناعت اکتناه و مستودع الاکاد في الايام مستخدم.
18. ارباب المحبر و المکرمة و النصفة 18- و الشوکة بين جماهير الانام صاحب الخيرات و الحسنات جامع فنون الفاضيل و الکمالات ذي الرفعة و الفضيلة... 19- و الشوکة.
19. و الرأفة و الابهة و الاقبال و الاجلال نتيجة الخوانين الکرام زبدة الاکابر الفخام سلالة السادات العظام عمدة النجباء خاني عظيم المرتبة و الشأن.
20. ميرزا منصورخان، ضاعف الله عمره و زيد اقباله، خلف مرحمت و غفران پناه جنت و رضوان آرامگاه ميرزا سلطان محمد خان الحسني و الحسيني الطباطبائي.
21. بعد از تيقظ و اطلاع بر عواقب امور و حصول علم بر فضيلت وقف علي ما هو المشهور و توسل به اسباب نجات يوم النشور خالصا لوجه الله تعالي
22. و طلبا لمرضاته و هربا من اليم عقابه (يوم لا ينفع مال و لا بنون الا من أتي الله بقلب سليم) وقف مؤبد شرعي و حبس مخلد ديني نمود تمامي و همگي.
23. مزارع مفصلهي ذيل که به وجوه شرعيه حالت البايره بعضي را از ملاک معلومين ابتياع نموده بود و به مال و رجال خود... 20-
24. و بعضي به ملکيت شرعيه و در تحت تصرف شرعي عاليجاه واقف، جاري و مستمر بود و بعضي از املاک مزارع مزبوره حسب المصالحه و مواهبه به واقف.
25. انتقال يافته بود و به مال و رجال خود درصدد تعميرات قنوات و جداول و انهار و اراضي و غرس اشجار و احداث بساتين آن برآمده بود.
26. به اين طريق که تمامي و همگي املاک مزبورهي ذيل را شش دانگ قرار داده فرمودهاند و شش دانگ را بدين نهج قسمت فرمودهاند که يکدانگ از آن.
27. به جهت مصرف سرکار عظمتمدار الامام الراکع الساجد زين المنابر و المساجد سبط رسول الثقلين و نور العينين الامام بالحق ابيعبدالله الحسين،
28. صلوات الله و سلامه عليه، و صاحب الجود و السخا نور حديقة المصطفي و نور حدقة المرتضي الامام بالحق علي بن موسي الرضا، عليه التحيه و الثناء، چه از
29. مصرف تعزيه و چه از مصارف زايرين و مترددين و يکدانگ از کليهي املاک موقوفه به جهت اخراجات مهمانخانهي ارشد اولاد واقف سابق الالقاب
30. خاصه مترددين و متوقعين و سه دانگ از شش دانگهي کليهي املاک معينهي مفصلهي ذيل به جهت اولاد ذکور عاليجاه واقف سلفا عن سلف و بطنا بعد بطن و يکدانگ
31. از املاک معلومهي مشخصه في الذيل به جهت اولاد اناث واقف سلفا عن سلف و بطنا بعد بطن و هر يک از املاک موقوفه در محل وقوع لغاية الشهرة
32. و نهاية المعرفة عند اهاليها...21- مشهور و مستغني... 22-و تفصيل آنها بدين نهج است که ثبت افتاده مثل هر يک اراضي بکان و قنات قاضي و اراضي دور از خلق و برکه ليشان و چاه خانک و اراضي تل موسي و ساير قطعات اراضي موسومه با اسامي مختلفه که حسب الابتياع و مصالحه و مواهبه به واقف مذکور انتقال شرعي يافته و مجموع آنها متصل است با منع اساس و بنيان قلعه که واقف معظم اليه در اراضي مزبوره بنا کرده و اسامي اراضي مزبوره را منسوخ فرموده و کليهي اراضي متصل به قريهي مذکوره را ملحق به آن ساخته و قريه را موسوم به قريهي منصوريه گردانيد و حدودش از سمت قبله متصل به جدول شهر و از جنوب به راه «کر بردي» و از صبا به گچ و از شمال به تل حومه و راه جنوب تل مزبور با توابع و لواحق از قنوات و سرابان و جداول و انهار و اراضي و صحاري سيحا و بخسا تلالا و وهادا عامرا و غامرا شش دانگه تمام ملک.
ادامه دارد ...
منبع :
کارکردهاي اجتماعي فرهنگي موقوفات زنان
موقوفات در تأسيس و تداوم حيات نهادها و مراکز فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي تأثير فراواني داشته و توانستهاند در دورههاي مختلف تاريخ منشأ حرکتهاي مؤثري باشند. پيوستگي وقف با اسلام و به عبارتي پشتوانههاي ديني آن باعث ميشد که توجه شاياني از سوي جامعه نسبت به آن به عمل آيد. در طول تاريخ، مدارس علميه، مساجد، تکايا، حسينيهها و حتي کاروانسراها، حمامها و بازارچههاي بسياري ديده ميشود که محصول وقف هستند. بيترديد هر يک از اين نهادها و مراکز در شکلگيري نظام فکري و علمي جامعه نقش حائز اهميتي داشتهاند. (اميدياني،1385: 50)
موقوفات زنان در محدوده مورد مطالعه ما نيز داراي کارکردهاي متنوع و گوناگون مي باشد اما آنچه مسلم است بخش اعظم مصرف موقوفات مربوط به تعزيه داري ائمه اطهار و بخصوص حضرت سيد الشهداء (ع) مي باشد به طوري که از مجموع اسناد وقفي زنان 54 درصد آن به اين موضوع اختصاص يافته است.اما با اين حال تنوع مصارف در ساير بخش هاي جامعه نيز متناسب با نياز هاي هر دوره و عصر مشاهده مي گردد که بيانگر حضور زنان در بخش هاي مختلف جامعه مي باشد.
از موارد بسيار مهمي که واقفان در طول تاريخ به آن بسيار توجه کردهاند، مدارس، هزينه تعمير و اداره آنها بوده است. در آغاز اسلام و تا سالها پس از آن، مکان تعليم و تعلم در نزد مسلمانان، مساجد و منازل بوده است و مدرسه به معناي امروزي آن تاسيس نشده بود. بعدها براي تعليم و تربيت اطفال در جنب مساجد، مکتبهايي به وجود آمد که آنها را «کتاب»ناميدهاند. کتاب يعني شاگردان مکتب که مجازاً بر مکتب نيز اطلاق گرديده است. (احمد بن سلمان، ابوسعيد،1358: 25)
بررسي تاريخچه وقف در اسلام نشان مي دهد که در طول دوره هاي تاريخي واقفين متعدد املاکي را بر مدارس علوم ديني وقف نموده که به مدد برخورداري از درآمد همين موقوفات در قرون دوم تا چهارم هجري تحولات علمي مهمي در دنياي اسلام رخ داد. مدارس مهمي همچون مدارس نظاميه در بغداد،مدرسه بيهقيه و سعيديه در نيشابور،مدرسه الفاضليه در قاهره،از مدارس مهم و معتبر جهان اسلام بودند که به کمک درآمد موقوفات در ترويج فرهنگ و علوم اسلامي نقش موثري در جهان اسلام ايفاء نمودند. (ساعاتي،1374: 21-20)
در بيرجند نيز حوزه علميه معصوميه در سال 1161 هجري قمري توسط امير معصوم خزيمه يکي از دو فرزند اميراسماعيل خان خزيمه از محل موقوفات اميرعلم خان اول ايجاد شد اين مدرسه محل تربيت طلاب علوم ديني بود که در حجره هاي آن سکونت اختيار کرده و از محل موقوفات اوليه و کمک هاي مردمي زندگي مي کردند. (گنجي، 1383: 35)
ادامه دارد ...
منبع :
بررسي موقعيت اجتماعي زنان واقفه
بررسي اسناد مورد مطالعه در پژوهش ما نشان مي دهد که در سنت حسنه وقف همه زنان از طبقات اجتماعي مختلف با وضعيت هاي اقتصادي گوناگون حضور داشته اند. اما آنچه به عنوان يک فرضيه مي تواند مطرح باشد اين است که به نظر مي رسد از دوره صفويه به بعد که وقف به عنوان يک نهاد فراگير در جامعه مطرح مي شود ابتدا زنان وابسته به طبفات حاکم در اين امر پيشگام بوده اند و سپس به تأسي از آنها ساير طبقات اجتماع نيز به امر وقف مبادرت نموده اند.به عنوان مثال از مجموع 8 سندي که مربوط به دوره افشاري و زنديه است و جزو قديمي ترين موقوفات زنان در خراسان جنوبي هم محسوب مي شود 5 سند آن مربوط به زنان وابسته به خاندان حاکمين محلي منطقه يعني والده امير حسن خان،عصمت خانم والده امير اسماعيل خان عرب خزيمه،خديجه بيگم دختر امير محمد خان عرب خزيمه،بي بي معصومه خانم دختر امير محمد خان عرب خزيمه و سلطان نجات بيگم دختر ميرزا سيد علي بيک مي باشد.اگر چه به طور قطع نمي توان راجع به انگيزه زنان وابسته به حکمرانان در خصوص وقف اموالشان نظر داد اما بطور کلي مي توان دو هدف مهم يعني کسب ثواب اخروي و کسب اعتبار و منزلت دنيوي را براي آن در نظر گرفت.
آنچه که اسناد وقفي زنان وابسته به طبقات بالاي اجتماعي آن زمان را از طبقات عادي متمايز مي نمايد مقدمه ادبي زيباي وقف نامه و همچنين بکار بردن القاب و عناوين متعدد براي زنان طبقات بالاي جامعه آن روز مي باشد که در اسناد مربوط به زنان عادي ديده نمي شود به عنوان نمونه در سند مربوط به والده امير حسن خان حکمران تون و طبس در دوره قاجار اين عبارات آمده است«عليا جناب والامآب عفت و عصمت دستگاه، با طهارت و صدارت انتساب، لطافت و نظافت اکتناه، ناموس المسطورات و المخدرات و نقطه مدار مرکز دايره الکرمات، تاج النسوان و زينته الخواتين، نتيجه الامراه الاعظام و اسوه الکبراء الفخام، اعني والا منقبت، مريم خصلت، خديجه نسبت، فاطمه طهارت، بلقيس منزلت، زهرا مرتبت، واقفه دقائق مبداء ومعاد، عارفه معارف تکوين و ايجاد، والده ماجده معظمه معززه مکرمه محترمه عالي جاه معلي جايگاه حشمت و اجلال دستگاه ابهت و ايالت دستگاه نتيجه الخوانين الفخام الکرام امير حسن خانا»(وقف نامه والده امير حسن خان به کلاسه پرونده و-4 مربوط به سنه1196 هجري قمري).
از ديگر خصوصيات وقف نامه هاي زنان وابسته به حکمرانان وجود مهر هاي اختصاصي اين زنان است که در وقف نامه هاي عادي ديده نمي شود و فقط زنان وابسته به طبقه خان در اسناد مورد بررسي داراي مهر با مضامين زيبا بوده اند.به عنوان مثال در وقف نامه اي که مربوط به زنان وابسته به خاندان علم مي باشد. در سجلات وقف نامه مهر آنها مشاهده مي شود.
و در يک سند ديگر مربوط به سنه 1244 قمري که به بي بي شهربانو دختر احمد خان نخعي متعلق است اين مهر با شعر زيبا ديده مي شود. (وقف نامه عادي بي بي شهربانو به کلاسه پرونده ش-35)
مهر مربع: ز قتل شاه دين شد سر به زانو گل بوستان احمد شهربانو
به تدريج در دوره هاي بعدي يعني در دوره قاجار و پهلوي اول و دوم زنان از طبقات عادي جامعه نيز اقدام به وقف نموده اند. با مراجعه به متن وقف نامه ها و اسناد وقفي از روي القاب و همچنين شخصيت پدر و يا همسر واقفه چهار طبقه با موقعيت اجتماعي متفاوت شناسايي و در نهايت جدول (5) بر اين مبنا تنظيم گرديد. لازم به ذکر است که در هرم قدرت اجتماعي در محدوده مورد مطالعه ما در آن دوره زماني به ترتيب طبقات خوانين،بيک و مير قرار مي گرفتند.
ادامه دارد ...
منبع :
مادام ديولافوا محقق فرانسوي که در فاصله سال هاي 84-1881 ميلادي در ايران به سر مي برده در سفرنامه خود در خصوص اوقاف ايران چنين مي نويسد:
«مسلمانان خير انديش قبل از مرگ غالباً يک ثلث از املاک و دارايي خود را وقف مسجد و مدرسه و يا اعمال خير ديگر از قبيل روضه خواني و اطعام مساکين و غيره مي کنند.به موجب قوانين اسلامي اداره املاک موقوفه بايد کاملا منظم باشد و متوليان هم بايد مطابق وصيت نامه واقف عمل کنند و عايدات وقف را بر ساير عايدات مخلوط ننمايند.بطوري که من استنباط کردم دو ثلث عايدات موقوفه صرف معاش طلاب علوم مذهبي مي شود و بايد در اختيار علما باشد و هرگاه عايدات زيادتر از مخارج معين باشد، متولي مجاز است که از اين مازاد ملک ديگري خريده و به موجب وصيت واقف، وقف کند و ممکن است اين املاک فرعي با اجازه مجتهدين قابل انتقال باشد«. (ديولافوا، 1361: 172-174)
در مجموع از پس از دوره صفوي و در ادامه در دوره قاجار وقف و تشکيلات آن رو به فزوني بوده و زنان نيز درعرصه وقف حضور فعال يافتند، به عنوان شاهد نزديک به يک ششم از اسناد وقف نامههاي موجود در اداره اوقاف اصفهان، به بانون خير و نيکوکار تعلق دارد. (احمدي،1376:98)
بررسي اسناد وقفي آستان قدس رضوي نشان مي دهد که قديمي ترين موقوفه زنان متعلق به مرحوم بيگم آغا خانم ذوالفقار است که در سال 997 هجري قمري تمامي موضع سليمان آباد قزوين را وقف بر آستان قدس رضوي نمود.
در مجموع از سال 997 هجري تاکنون 54 نفر از بانوان نيکوکار و بلند نظر، دارايي هاي خود را وقف کرده اند تا به مصارف مختلفي نظير اطعام زائران، تامين روشنايي حرم مطهر، تجهيز دارالشفا، امداد رساني به زائران، برپايي مجالس جشن، سوگواري و عزاداري ائمه معصومين(ع)، ساخت و تجهيز کتابخانه ها، احداث دارالقرآن و امثالهم برسد. (خبرگزاري زنان ايران،ايونا، کد خبر: 85080804)
در محدوده مورد مطالعه ما نيز قديمي ترين موقوفات زنان به دوره پس از صفويه يعني زنديه و افشاري و نيز بيشترين تعداد موقوفات زنان به دوره قاجار مربوط مي شود به طوري که بيش از 50 درصد اسناد وقفي مربوط به زنان به همين دوره اختصاص دارد.
بررسي مصارف موقوفات زنان بيانگر تعدد مصارف آن در طول دوره زماني مورد بررسي مي باشد، اما آنچه قابل توجه است اختصاص درصد بالايي از مصارف در جهت اقامه عزاداري ائمه اطهار و بخصوص حضرت ابا عبدالله الحسين(ع) مي باشد که تقريبا در تمامي موقوفات کشور اين وضعيت مشاهده مي شود به طوري که حدود 54 درصد از کل مصارف به اين امر اختصاص يافته که حاکي از اهتمام زنان به جريان عاشوراي حسيني و تلاش در راستاي احياي مفاهيم ديني اين جريان عظيم است.
به طور کلي رقبات وقفي از تنوع بالايي برخوردار مي باشد، از آب و زمين زراعتي که بخش اعظم رقبات را شامل مي شود گرفته تا اسباب و اثاثيه خانه در دايره شمول رقبات وقفي قرار مي گيرد. در موقوفات محدوده مطالعه ما آسيا هاي آبي به عنوان قديمي ترين رقبات وقفي وجود داشته که در متن وقف نامه ها به طاحونه از آن ياد مي شود.هر چند با ورود آسياهاي ديزلي و برقي عملاً اين قبيل آسياب ها کارکرد خودشان را از دست داده اند اما در رقباتي که ششدانگ آسياب وقف بوده مکان آسياب هنوز به عنوان زمين وقفي در تملک وقف باقي مانده است.
بيشترين تعداد رقبات وقفي مربوط به آب و زمين زراعتي مي شود که منبع تامين کننده آب هم اکثراً قنوات مي باشد.
ادامه دارد ...
منبع :
