از اين بيت، چنين برميآيد که در روزگار وي، اين عادت نه چندان پسنديده در ميان مردم بوده است که گاهي اموال کهنه و فرسوده خود را وقف ميکردند، يا پس از وقف مال و ملکي، در تعمير و نگهداري آن نميکوشيدند. عطار ميگويد: «جان فرسوده خود را وقف معشوق کن.» معلوم ميشود که چنين رسمي در آن روزگاران بوده است که مردم گاهي آنچه را که به کارشان نميآمده است، وقف ميکردند. اما عطار از اين رسم که شايد در موضوع وقف، چندان مطلوب نباشد، استفاده ديگري کرده است؛ زيرا به توصيه او، عاشق بايد جان بيارزش و فرسوده خود را که به کارش نميآيد، وقف معشوق کند. چنانکه شاعر ديگري گفته است: «جان متاعي است که هر بيسروپايي دارد.» و حافظ دراين باره ميگويد:
گر نثار قدم يار گرامي نکنم
گوهر جان به چه کار دگرم بازآيد؟
سعدي هم براي دور نيفتادن از قافله ايثار در راه محبوب گفته است:
جان است و از محبت جانان دريغ نيست
اينم که دست ميدهد ايثار ميکنم
عطار پيش از آن بيت توضيح داده است که چرا بايد جان فرسوده خود را وقف معشوق کرد. به گفته وي، اياز هم همين کار را کرد و جاي دل بستن به پوستين کهنه و کمارزشش، دل به محمود بست تا صاحب جامه زربفت و ديگر مواهب مادي و معنوي تقرب به سلطان شود:
تو ايازي پوستين را ياد دار
تا نيفتي دور از محمود خويش
اين بيت، هشدار ميدهد که آدميان تا از تعلقات پست خويش درنگذرند، به مطلوب اعلا نميرسند. اما همو در جايي ديگر ميگويد عاشق در جهان، جز نيمجاني فرسوده ندارد و اگر آن را وقف ميکند، از آن رو است که مال ارزندهتري در اختيارش نيست:
عزم عشق دلستاني داشتم
وقف کردم نيمجاني داشتم
صد هزاران سود کردم در دو کون
گر ز عشق تو زياني داشتم
بنابراين اگر عاشقان کهنهمتاع خويش (جان) را وقف معشوق ميکنند، نه بدانخاطر است که اين متاع فرسوده بهايي دارد، بلکه از آن رو است که آنان متاعي جز اين ندارند. در پايان همان غزل توضيح ميدهد که چرا اين متاع بيارزش را وقف معشوق کرده است:
چون نديدم خويش را در خورد او
اين مصيبت هر زماني داشتم
اما عطار در بيت ديگري از غزلي ديگر، نکته مهمتري را هم يادآوري ميکند که تکيملکننده مضمون بالا است. او ميگويد بر خلاف ديگران که گاهي اموال فرسوده و کهنه خويش را وقف ميکنند، من بهترين مشک و عطري را که دارم وقف عضوي از سيماي محبوب ميکنم. بدين ترتيب عطار که سروکارش با عطر و مشک است، ميگويد من اگر همه مشکهاي جهان را داشتم، بهترين آن را وقف بوي گيسوي معشوق ميکردم:
مشک جهان گر همه عطار داشت
وقف خط غاليهفامت کنم
اين بيت در نسخهاي ديگر ديوان عطار به شکلهاي ديگري نيز آمده است:
چون همه خوبي جهان وقف توست
وقف خط غاليه فامت کنم
خواجوي کرماني نيز ميگويد من ارزندهتر از جان ندارم و آن را نيز وقف تو ميکنم:
دو جان وقف حريم حرم او کرديم
واعتماد از دو جهان بر کرم او کرديم
مراد او از «دو جان» احتمالا حيات دنيايي و اخروي است که ميگويد هر دو را وقف حرم «او» کرديم. از اين بيت نيز چنين برميآيد که در روزگار وي (قرن هشتم) وقف اموال به حرم اولياء مرسوم بوده است.
ادامه دارد ...
منبع :
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
--------
ميراث جاويدان
