(وقفنامه اي با ارزش از دورهي صفوي)
وقف نامهي حاضر، يکي از وقفنامه جالب توجه دورهي صفوي است که به لحاظ مسائلي که دربارهي امر توليت، نظارت، تصدي و موارد مصرف در آن آمده، ميتواند روشنگر نکات اجتماعي قابل توجهي باشد. براي روشن شدن ارزش اين وقفنامه، مروري بر مهمترين نکات آن داشته و سپس متن وقف نامه را خواهيم آورد.
1 - مجموعهي حاضر، شامل سه وقفنامه از نظر آقا است که هر کدام تاريخ مخصوصي دارد. نخستين آنها که در اينجا فراهم آمده،در واقع متأخرترين آنهاست و مربوط به ربيع الثاني سال 1126 هجري است. دومين آن که مختصرتر است، از تاريخ ذي حجهي سال 1119 است و سومين آنها که تنها چند سطر و وقف يک رقبه براي کاتب وقفنامه است، مورخ رجب سال 1121 است. مع الاسف صفحهي نخست وقفنامه گرفتار آب ديدگي شده و جز يکي دو سه کلمهي آن، بقيه مطالب ناخواناست.
اين وقفنامه، بر اساس تواريخ فوق الذکر در دورهي شاه سلطان حسين صفوي تنظيم شده و گواهان آن از عالمان همين روزگار هستند. مهر علمايي که گواه وقف نامه هستند، در اطراف بسياري از صفحات ديده شده و متني هم در اين باره روي صفحهي دوم وقفنامه نوشته شده است. بر اساس يادداشت استاد علامه محمدعلي روضاتي - دامت برکاته - که مالک وقفنامه بوده و سپس آن را به کتابخانهي مجلس دادهاند، افرادي که مهرشان در اين وقفنامه آمده عبارتند از: 2...... -1- علاءالدين محمد بن علاءالدين حسين
الحسيني، 3- علاءالدين حسين بن محمدباقر الحسيني 4- محمدباقر بن سيدحسن الحسيني 5- محمد فاضل بن محمدباقر الحسيني. همچنين ايشان افزوده است: ظاهرا نويسندهي وقفنامه، همان کاتب چهار نسخه وقفنامه مدرسه چهارباغ اصفهان باشد و گويا کاتب نامش شاه قلي بن محمد يوسف افشار يکي از بهترين خوشنويسان زمان است که چندين کتاب و رساله به خط آن مرحوم به نظر اينجانب رسيده.(1)
2- واقف اين وقفنامه فردي است که در متن وقف نامه از وي با نام حاجي حق نظر آقا و در وقفنامهي دوم حاجي حق نظر بيک ياد شده و القابي که براي وي به کار رفته، نشانگر آن است که فرد ياد شده از آقايان حرم بوده، فرزندي نداشته، به زيات حرمين شريفين نائل شده و همانند آقايان برجستهي حرم شاهي، از ثروت زيادي که عمدهي آن در قالب املاک و مزارع بوده، برخوردار بوده است. اين طايفه، به طور معمول اموال خويش را در سفر مکه و عتبات عاليات خرج ميکردند و آنچه باقي ميماند، به صورتي خاص وقف مينمودند. نمونهي حاضر، از جملهي همان موقوفات است. مورد ديگر، بناي مدرسه آقا کمال و تعيين موقوفات بي حد و حصر آقا کمال براي آن است که متن وقفنامهاش را در ميراث اسلامي ايران دفتر نخست به چاپ رسانديم. در جستجوي کوتاهي که در مصادر اين دوره شد، از نظرآقا آگاهي به دست نياورديم. اميد که با کاوش بيشتر بتوان دربارهي او آگاهيهايي به دست آورد.
3- خواجه سرايان در نيمهي دوم حکومت صفوي نقشي مهمي ميان شاه و امراء ايفا ميکردند و از اين زاويه، نفوذي چشمگير و درآمدي گسترده داشتند. اين مطلب را به راحتي ميتوان از آنچه در تذکرة الملوک (2) (ص 19 - 18 ) درباره آنان آمده و نيز آنچه که مشابه آن در کتاب القاب و مواجب دورهي سلاطين صفوي (3) (صص 4 - 1) آمده دريافت. مشاغل بسيار بالا و درآمدها فراوان بوده است. تنها يک نمونه نظارت بر موقوفات مسجد گوهرشاد است که «با خواجه سرايان ميباشد که از جانب اشرف - يعني شاه - تعيين شوند، حق النظارهاي از موقوفات مسجد مزبور که مشار اليها - يعني گوهرشاد آغا - وقف بر مسجد مزبور نموده، دارند که حسب الواقع معلوم نميشود که در سالي چه
مبلغ ميشود ! و از قرار تقرير مباشرين آن از سيصد تومان تا پانصد ششصد تومان به عمل ميآيد. (4).
همو با اشاره به حضور شمار زيادي از آنان در آستانهي امام رضا عليه السلام ميافزايد: در زمان نواب مالک رقاب، موازي پانصد نفر خواجه سرا، و هر يک را مواجب عظيم بود(5).
اين خواجه ها دو گروه سفيد و سياه بودند. براي آنان که سفيد بودند، لفظ آقا در ادامهي نامشان ميآمد مانند ابراهيمآقا و آنها که سياه بودند، لفظ آقا پيش از نامشان ميآمد مانند آقا کمال(6). اين قاعده نبايد کليت داشته باشد.
از مشاغل مهم آنان يکي هم جبهدار باشي، يا خزانه دار سلاح بوده است که «مواجب او سيصد تومان و ثاني الحال، يک صد تومان ديگر اضافه شده به چهارصد تومان قرار گرفته است»(7).
ادامه دارد ...
منبع :
توضيحاتي دربارهي وقف نامه
_ همت مضاعف و كار مضاعف در امور خيريه و عام المنفعه (وقف، وظيفه واقفان و ...) _
--------
ميراث جاويدان
