همت وكارمضاعف در حوزه كارآفريني
«کارآفرینی» که در واقع فرآیند تاسیس یک شغل بر مبنای یک فکر و یک ایدهی نو است. راهبردی است برای حل مسالهی اشتغال و ایجاد و خلق عرصههای نوین در جهت رشد و پویایی و تولید ثروت در جامعه، که با توجه به اهمیت کلیدی آن در اقتصادهای نوین، کشورهای گوناگون مجدانه برنامههای مفصلی را برای بسط چنین فرهنگی در جامعهی خود تدارک دیدهاند.
این نوشتار در پی آن است تا با بررسی و تجزیه و تحلیل برخی از معیارها و اصول کارآفرینی در آموزههای نبوی در جهت ثمربخشی بیشتر کارآفرینی، که بر پایهی باورها و ارزشها و روشها و شیوههای خاصی استوار شده است، بپردازد، و در نتیجهی راهبردها و رهیافتهایی را در جهت ایجاد فرصتهای شغلی و تولید ثروت و بهبهود شرایط اقتصادی برای نظام اسلامی بیابد.
این نوشتار در پی آن است تا با بررسی و تجزیه و تحلیل برخی از معیارها و اصول کارآفرینی در آموزههای نبوی در جهت ثمربخشی بیشتر کارآفرینی، که بر پایهی باورها و ارزشها و روشها و شیوههای خاصی استوار شده است، بپردازد، و در نتیجهی راهبردها و رهیافتهایی را در جهت ایجاد فرصتهای شغلی و تولید ثروت و بهبهود شرایط اقتصادی برای نظام اسلامی بیابد.
در میان عوامل تولید، کار جایگاه ممتازی دارد، به ویژه که با انسان و اردهی او سر و کار دارد. از این رو، میتواند جهتگیریهای مختلف و متفاوتی داشته باشد. جهتگیریهای متفاوت، آثار فردی و اجتماعی متفاوتی نیز در سطح هر جامعه بر جای خواهد گذاشت. به همین دلیل ضرورت دارد جهتگیریهای مطلوب در این امر شناخته شود. به نظر میآید مهمترین جهتگیریها توجه به استراتژی توسعهی کارآفرینی است که در برنامهی چهارم توسعه نیز بر آن تاکید شده است.
از یک سو، مسالهای که در برآوردهای آماری اشتغال را با نارسایی مواجه کرده است، وجود نوعی "بداشتغالی" است که در برخی موارد، افزایش اشتغال به قیمت افزایش بیکاری پنهان و هم جهت با بداشتغالی و نادیده گرفتن تخصیص بهینه بوده است.
از دیگر سود، بیکاری یک مسالهای اجتماعی و نشان دهندهی اتلاف انرژی نیروی انسانی است. از این رو از جمله دلایل توجه به توسعهی کارآفرینی، میتوان به قدرت آن در ایجاد کسب و کارهای جدید با ارزش افزودهی بالا، توسعهی کسب و کارهای موجود، افزایش درصد استفاده از ظرفیتهای بدون استفادهی تولید و به تبع آن رشد اقتصادی و رفاه اجتماعی، کاهش نرخ بیکاری، افزایش سرانهی تولید و عدالت اجتماعی، که از مهمترین دغدغههای نظام اسلامی به شمار میآید، اشاره کرد.
● تعریف کارآفرینی
کارآفرینی، فرآیند پذیرش مخاطرات و پیامدهای تاسیس کسب و کار بر مبنای اندیشهها و ایدههایی است که نتیجهی آن ایجاد فرصتهای شغلی و بهبود شرایط اقتصادی و ارتقای توانمندی جوامع خواهد بود. به عبارت دیگر کارآفرینی فرآیند ایجاد ثروت و هدایت خلاقانهی منابع، خلق سازمان یا سازمانهای جدید و نیز توسعهی موقعیتهای اقتصادی و روش اداره و مدیریتی است که فرصتها را کنترل و تعقیف کرده و به عنوان شیوهای عالمانه از زندگی، با درک ظرفیتهای بلااستفاده، زمینه را برای بهرهگیری از آن فراهم میسازد، و برای رسیدن به آرمان رشد اقتصادی رفاه اجتماعی به وسیلهی افزایش سرانهی تولید و کاهش نرخ بیکاری به جریانها و شریانهای اقتصادی و اجتماعی کمکهای شایان توجه و موثری میکند.
● تاثیر آموزههای دینی در تقویت فرهنگ کارآفرینی
به نگرشها و باورهای ذهنی و ساختاری پذیرفته شده، توسط افراد یک جامعه یا سازمان، نسبت به کار، فرهنگ کار آن جمع میگویند. برمبنای این تعریف، فرهنگ کارآفرینی عبارت است از: مجموعهی ارزشها، باورها و دانشهای مشترک و پذیرفته شدهی یک گروه کاری در انجام فعالیتهای معطوف به تولید و یا ایجاد ارزش افزوده. حال با توجه به این تعریف میتوان چنین نتیجه گرفت که باورها و اعتقادات دینی در تقویت و تضعیف فرهنگ کارآفرینی تاثیر به سزایی دارند.
از آموزههای دینی برای تبدیل کارآفرینی به فرهنگ و پیوند آن با هنجارهای اجتماعی میتوان از ابزارهای معنوی تشویقی و تنبیهی فراوانی استفاده نمود. برخی از این آموزهها، که در احادیث و روایات بیانگر ابزارهای تشویقی هستند، در ادامه مورد بررسی قرار میگیرند.
● کارآفرینی به عنوان تکلیف و وظیفه
کار و تلاش در نگرش دینی برای تامین نیازهای فردی و اجتماعی ضرورتی اجتنابناپذیر است که تمامی لحظات زندگی را دربرمیگیرد. از این رو، در آموزههای دینی از آن به عنوان وظیفه و تکلیف یاد شده است. پیامبر عظیمالشان اسلام (ع) در این باره میفرماید: «طلب الحلال فریضه علی کلی مسلم و مسلمه»؛ طلب کردن روزی حلال بر هر مرد و زن مسلمان واجب است. و نیز میفرماید: «طلب الکسب فریضه بعد الفریضه»
● کارآفرینی به عنوان جهاد در راه خدا
در آموزههای دینی کارآفرین مانند جهادگری دانسته شده است که در صحنهی کارزار با دشمنان خدا به نبرد پرداخته و از حریم دین دفاع میکند. به تعبیر پیام عظیمالشان اسلام (ع) «الکاد فی عیاله کالجاهد فی سبیلالله»؛ کسی که برای تأمین زندگی خانوادهی خود کار و تلاش کند همچون مجاهد در راه خداست. امیرالمومنین علی (ع) نیز در این باره میفرماید: «ما غدوه احدکم فی سبیل الله باعظم من غدوته یطلب لولده و عیاله ما یصلحهم»؛ در آمدن شما صبحگاهان برای جهاد در راه خدا، از درآمدن آن کس که برای تامین زندگی خانوادهی خود تلاش میکند بالاتر نیست.
● کارآفرینی وسیلهی سعادت
به طور کلی انسان در نگرش دینی آمیزهای از عقیده، فکر و اندیشه، کار و تلاش است که سعادت و رستگاری خود و جامعه را در کار شایسته و بایسته میداند. بر این اساس است که قرآن کریم ایمان به همراه عمل صالح را وسیلهی رستگاری میداند. در تعالیم علوی، چه دور دانسته شده که انسان با ارادهی سست، و گرایش به بیکاری و خوشگذرانی به سعادت دست یابد. بلکه در این تعالیم سعادتمندی در آن دانسته شده است که انسان به انجام کارهای ارزنده نایل شود.
● کارآفرینی وسیلهی عزت نفس
کار و تلاش سازنده برای اصلاح و ساماندهی زندگی فردی و اجتماعی امری ضروری و اجتنابناپذیر است؛ چنان چه در راستای تعالی ارزشها و عزت فردی و اجتماعی، کار و تلاش و خلاقیت و نوآوری، عرصهی نمایش عزت و قدرت یک جامعه است. از این رو، اسلام اجازه نمیدهد انسان در صورت امکان حتی در سختترین شرایط از کار و تلاش و سازندگی دست بردارد و در نیتجه عزت و آبروی خود را زیر سوال ببرد. به تعبیر پیامبر عظیمالشان اسلام (ع): «لو ان رجلا اخذ حبلا فیاتی بجزمه حطب علی ظهره، فیبیعها فیکف بها و جهه، خیر له من ان یسال»؛ اگر انسان ریسمانی بگیرد، پشتهای هیزم را بر دوش کشد و آن را بفروشد و از این رهگذر نیازهای زندگی خود را برآورد، بسی بهتر است از این که از دیگران درخواست کمک کند.
● کارآفرینان در ردیف انبیا
ایمان بیبهره از کار و تلاش سازنده ادعایی است خالی از معنی و ارزش. بدین جهت، بهترینها و شایستهترینها، که انبیای الهی (ع) هستند، پیشتازان وادی کار و تلاش و کوششاند. بر این اساس است که در نگرش نبوی «من اکل من کدیده، کان یوم القیامه فی اعداد الانبیاء و یأخذ ثواب الانبیاء»؛ هر کس از دسترنج خود بخورد، روز قیامت در شمار انبیا خواهد بود.
همانطور که دیده میشود در آموزههای اسلامی با نگرش تکلیفی به کار و کارآفرینی و جهاد خواندن آن، انگیزهی کارآفرینی را بالا برده است؛ همچنان که از طریق مبارزه با بیکاری، به احیا و تقویت «فرهنگ کار و کارآفرینی» اقدام کرده است.
احادیث و روایاتی که به بیان ابزارهای تنبیهی در جهت تقویت فرهنگ کارآفرینی پرداختهاند، به طور خلاصه، در ادامه مورد بررسی قرار میگیرند:
● دوری از رحمت خدا
در نگرش دینی، زیست گوارا و رحمت الهی شامل حال فرد و جامعهای میشود که تمامی اعضای آن به کار و تلاش سازنده دست یازند و در هیچ زمانی از سعی و تلاش و کوشش بازنایستند. در غیر این صورت از رحمت الهی به دور و مورد لعن و نفرین قرار میگیرند. در حدیث نبوی است: «ملعون من القحی کله علی الناس»؛ هر کس بار زندگی خود را بر دوش دیگران گذارد از رحمت الهی به دور است.
امام باقر (ع)، کلامی از موسی بن عمران (ع) این گونه نقل میکند که موسی بن عمران (ع) ا زخدای سبحان سوال کرد: پروردگارا از کدام یک از بندگانت بیشتر نفرت دارد؟ خداوند فرود: آن کس که شب هنگام چون مردار است، و روز بیکار.
تضعییع حقوق دیگران در آموزههای دینی کسی که در پی کسب و کار و تلاش و کوشش نیست، و به بیکاری و بیعاری و سستی و تنبلی عمر خود را سپری میکند، تضییعکنندهی حقوق خود ودیگران است. از این رو، پیامبر عظیمالشان اسلام (ع) با نهی از داشتن چنین خصلتی میفرماید: «یا علی... ایاک و خصلتین: الضجر و الکسل، فانک ان ضجرت لم تصبر علی حق، و ان کسلت لم تود حقا». امام صادق (ع) نیز در این باره میفرماید: «ایاک و الضجر والکسل،انهما مفتاح کل سوء، انه من کسل لم یود حقا، و من ضجر لم یصبر علی حق». علی (ع) «من اطاع التوانی، ضیع الحقوق»؛ آن کس که به کاهلی و سهلانگاری گردن نهد حقوق دیگران را ضایع میسازد.
● فساد و تباهی
ارادهی الهی بر کار و تلاش سازنده و فعالیت انسانها در زندگی دنیوی آنان تعلق گرفته است. چه این که حتی آفرینش مرگ و حیات نیز برای سنجش سعی و تلاشهاست؛ «الذی خلق الموت و الحیاه لیبلوکم ایکم احسن عملا». بر این اساس، صلاح و سداد زندگی به کار و تلاش و کوشش بیوقفه بستگی دارد؛ همچنان که فساد و تباهی در زندگی فردی و اجتماعی در پی سستی و بیکاری به وقوع خواهد پیوست. به تعبیر امام صادق (ع) «الکسل یضر بالدین و الدنیا»؛ کاهلی و تنبلی به دین و دنیای انسان آسیب میرساند. آن حضرت (ع) بیکاری را عامل فساد و تباهی میداند؛ «ان یکن الشغل مجهده فاتصال الفراغ مفسده».
● فقر و نابسامانی
به طور کلی توسعه و رشد در گرو کار و تلاش و سعی و کوشش است. جامعهای که از تلاش و کوشش و سختکوشی روی گردان است، چارهای جز پذیرش فقر و بدبختی نخواهد داشت. علی (ع): من لم یصبر علی کد یده، صبر علی الافلاس»؛ فرد و جامعهای که نتواند از کار و تلاش خود حیات اقتصادی و اجتماعی خود را سامان دهد سرانجام پذیرای تهیدستی و فقر و نابسامانی خواهد شد.
● هلاکت و نابودی
کار و تلاش گوهر ذاتی انسان و مایهی عزت و کرامت انسان و سبب دوام زندگی و حیات اوست. بنابراین، سعادتمندی و رسیدن به کمال مطلوب، در پی کار و تلاش و کوشش میسر است. هر قدر جامعهای در وادی کار و تلاش کوشاتر و بر مشکلات صابرتر باشد، میزان دستیابی او به ماندگاری و ثبات بیشتر خواهد بود؛ همچنان که به هر مقدار که از سعی و تلاش خود بکاهد و به سستی و تنبلی روی آورد از میزان دوام و پایداری او کاسته خواهد شد. به تعبیر علی (ع): «فی التوانی و العجز انتجت الهلکه»؛ در تنبلی و احساس ناتوانی، نابودی و تباهی پدید میآید.
● تعامل بین فرهنگ و کارآفرینی
تعامل و ارتباط میان فرهنگ و کارآفرینی، از دو جهت قابل بحث و بررسی است. از یک جهت، نتایج کارآفرینی است که بر جامعه تاثیر میگذارد و از جهت دیگر، خود فرایند کارآفرینی و فرهنگ حاکم بر آن است که هم متأثر از مبانی فرهنگ جامعه است و هم میتواند در آن تحولات اساسی ایجاد کند.
کارآفرینی با ایجاد فرصتهای شغلی و تولید ثروت و بهبود شرایط اقتصادی، پیش زمینهای اساسی برای ارتقای سطح فرهنگی جامعه است، زیرا با برآورده شدن نیازهای اولیهی معیشتی، زمینه برای بروز نیازهای عالیتر انسانی فراهم میشود که اگر در مسیری صحیح هدایت شود، به شکوفایی و تعالی انسانها میانجامد.
نوآوری که از ویژگیهای اساسی کارآفرینی است، منجر به تولید محصولات جدیدتر و ارایهی خدمات بیشتر و متنوعتر شده و به این ترتیب قدرت انتخاب افراد افزایش یافته و زندگی راحتتر میشود. با بالا رفتن سطح رفاه و آسایش و افزایش اوقات فراغت، فرصتهای بیشتری برای فعالیتهای فرهنگی ایجاد میگردد.
● معیارها و اصول کارآفرینی در آموزههای نبوی
کارآفرینی به عنوان یک فرآیند و نظام، متکفل در هم آمیختن و ترکیب اجزای مختلفی از امکانات جامعه در جهت ایجاد ارزشها و ظرفیتهای جدید و قابل استفادهی آن جامعه میباشد. همانگونه که در جهتگیریهای کلی و کلان، کارآفرینی نیاز به مراقبت و هدایت دارد، در خصوص ویژگیهای درونی نیز برای بهرهدهی بهتر و بیشتر نیز کارآفرینی باید از اصول و معیارهایی پیروی کند.
طبیعی است که این معیارها، همسو و هماهنگ با جهتگیریهای کلان نظام توحیدی میباشد. برخی از این ویژگیها، در آموزههای نبوی، در ادامه مورد بررسی قرار میگیرد.
● کارآفرینی وسیلهی تقرب الهی
اسلام، به طور کلی، برای تمامی تلاشهای انسان، یک جهت کلی تعیین نموده است و آن این که انجام آنها، اگرچه مربوط به زندگی مادی و دنیوی انسانها باشد، لازم است در مسیر الهی باشد تا از پاداش اخروی نیز برخوردار گردد.
بنابراین، در یک نظام اجتماعی، که بر اساس آموزههای نبوی بنا نهاده شده است، اهداف نهایی فعالیتها باید الهی باشد. اگر فعالیتی بر این اساس صورت گیرد، دیگر رفاه و آسایش فردی به تنهایی مورد نظر قرار نمیگیرد، بلکه آسایش و رفاه شخص وقتی مطلوب است که آسایش و رفاه دیگران را نیز در پی داشته باشد.
● کارآفرینی به عنوان عمل صالح
در آموزههای نبوی عمل صالح یکی از محوریترین شعارهای آن به شمار میآید، به گونهای که ظهور و جلوهی ایمان و اعتقاد صحیح در عمل صالح تجلی مییابد.
بنابراین، کارآفرینان باید بدانند که کار تولیدی آنها میتواند طوری طراحی و اجرا شود که از مصادیق عمل صالح به حساب آید. از ویژگیهای چنین فعالیتهایی صداقت و به دور بودن از غل و غش و در راستای حل مشکلات فردی و اجتماعی است.
● کارآفرینی در جهت منافع جامعه
امتیازی که نظام اقتصادی اسلام نسبت به دیگر نظامهای اقتصادی دارد این است که تمامی امور را در سود مادی خلاصه نمیکند و به اخلاق و مسایل انسانی توجه ویژهای دارد. از این رو، کارآفرینانی که به تولیدات مورد نیاز و ضروری جامعه مشغولاند بسیار ارزشمندتر از آنهایی هستند که به تولید کالاهای لوکس میپردازند و نیازی از نیازهای حقیقی جامعه را تأمین نمیکنند. بر این اساس است که در آموزههای نبوی:
ـ «احب الاعمال الی الله سرور تدخله علی المومن تطرد عنه جوعته و تکشف عنه کربته»؛ دوست داشتنیترین اعمال نزد خدا شادی رسانیدن به مومن، برطرف کردن گرسنگی او و دور ساختن غم و اندوه اوست. در حدیث دیگری، آن حضرت (ع)، محبوبترین فرد نزد خدا را کسی میداند که برای مردم مفیدترین باشد.
● استفادهی بهینه از امکانات جامعه
در آموزههای نبوی بر این نکته تاکید فراوانی شده است که باید از نعمتهای الهی به گونهای صحیح بهرهبرداری شود. مذمت شدید اسلام از اسراف و تبذیر گویای این حقیقت میباشد که وجود این دو پدیده نشان از عدم استفاده بهینه از منابع جامعه دارد. بنابراین، کارآفرینان، باید به صورت بهینه از امکانات و نعمتهای الهی، که جامعه در اختیار آنها گذاشته است، استفاده کنند.
● پاک و طیب بودن سرمایه
در نظام تولید و کارآفرینی مطلوب در اسلام، پاکی و طهارت هم در سرمایه و هم در سایر عوامل تولید و هم در محصول و خدمات تولید شده باید به نحوه احسن وجود داشته باشد. مالی که وارد چرخهی تولید میشود باید از بهترین و پاکترین اموال باشد، زیرا کار و تلاش انسان مسلمان تلاش و کوششی است در راه خدا. بدین جهت است که در آموزههای نبوی گردآوری مال حلال و چرخش زندگی بر مبنای درآمد حلال از وظایف انسان مسلمان دانسته شده است. به تعبیر پیام عظیمالشان اسلام (ع):
«طلب الحلال فریضه علی کل مسلم و مسلمه» و «العباده سبعون جزا و افضلها جزا طلب الحلال»؛ «الشاخص فی طلب الرزق الحلال کالجاهد فی سبیل الله»؛ «اطیب کسب السلم سهمه فی سبیل الله»؛ پاکیزهترین دستاورد مسلمان کار است که در راه خدا انجام دهد.
بنابراین، اگر مال و سرمایه از طریق غیرصحیح به دست آید و با خیانت و اجحاف هم همراه باشد، از حلیت بهرهای نخواهد داشت.
توجه به حلیت و مشروعیت سرمایه و کسب درآمد سبب میشود که تولیدکننده در هیچ مرحلهای از مراحل تولید خیانت نکند که این خود اعتماد را در جامعه تقویت میکند.
همهی کسانی که کالای تولید شده را مورد بهرهبرداری قرار میدهند در واقع تولیدکننده را امین خود میدانند و به او و کالای تولید شدهی او اعتماد میکنند. این مساله در جهان امروز، که تولید و مراحل مختلف آن تخصصی شده است و لذا افراد عادی نمیتوانند به چگونگی و کیفیت کالاها به آسانی دسترسی پیدا کنند، از اهمیت بیشتری برخوردار است.
● توجه به کیفیت به جای کمیت
کارآفرینی به عنوان یک خدمت به جامعه، به هر مقدار و میزان، پسندیده و مورد تقدیر است. بنابراین، هر کس به هر مقدار که میتواند از این طریق به جامعه کمک کند، حتی اگر به مقدار ناچیز باشد، نباید فروگذار نماید، زیرا محرومیت از همین مقدار کم، خود موجب ضرر و محرومیت جامعه میگردد.
رعایت این نکته در سطح جامعه سبب ظهور و بروز استعدادها و سرمایههاست. اگر این امر مبنای عمل کرد نظام اقتصادی یک جامعه باشد، بیتردید، بهرهبرداری از برکات مادی و معنوی آن و بهرهمند شدن آحاد جامعه، نتیجهی مورد انتظار آن خواهد بود.
● نظم و استحکام
از دیگر ویژگیهای نظام مطلوب کارآفرینی در آموزههای نبوی، نظم و استحکام و اکمال و اتمام کارهاست. رها کردن کارهای نیمه تمام و معطل گذاردن امکانات و سرمایهها، در نظام کارآفرینی بر پایهی آموزههای نبوی مطلوب نیست، باید کارها مطابق اولویت و با برنامه شروع شود و به همان شکل خاتمه یابد؛ «جمال المعروف اتمامه». زیبایی کار خوب به اتمام و پایان رسانیدن آن است. در آموزههای نبوی خدا دوست دار کسی است که کار و تلاش را خوب به پایان برساند.
«ان الله تعالی یحب اذا عمل احدکم عملا ان یتقنه»؛ خداوند دوست دارد اگر کسی کاری را انجام میدهد آن را درست انجام دهد.
«ان الله یحب من العامل اذا عمل ان یحسن».
نداشتن نظم در زندگی نتیجهاش از دست دادن زمان و از دست دادن زمان نتیجهاش اتلاف منابع است. اتلاف، بالاترین حد اسراف است. وقتی اسراف حرام باشد، اتلاف که نوعی اسراف و بالاترین حد اسراف است نیز حرام است. از این رو، برای استفادهی بهینه از زمان و از دست ندادن فرصتها و جلوگیری از اتلاف منابع، رعایت نظم و ترتیب و برنامه برای کارآفرین ضروری است.
● بلندهمتی و ارادهی قوی
در تعالیم نبوی، بر بلندهمتی، جدیت در کار و پرهیز از سستی و تنبلی تاکید فراونی شده و رمز موفقیت در کارها به شمار میآید.
امروزه در بحث مدیریت، از ویژگیهای یک مدیر موفق برخورداری وی از قدرت تصمیمگیری و ریسکپذیر بودن او است. در واقع بلندهمتی هم این دو خصیصه را در بطن خود دارد، به طوری که اگر فرد دارای همت بلند باشد میتواند وارد کارهای بزرگ شده و با کارآفرینی و راهاندازی فعالیت تولیدی علاوه بر این که در زندگی خود گشایشی ایجاد میکند، به حال جامعه نیز سودمند باشد؛ «قدر الرجل علی قدر همته».
در زمینهی اشتغال و کارآفرینی نیز باید توجه داشت که هر چه همت و عزم و ارادهی انسان برای انجام کارها مهمتر و نوآوری و ابتکار و استحکام بیشتر باشد، نشانگر ارزش متعالیتر اوست.
● برنامهریزی
عاقبتاندیشی و برنامهریزی مناسب، رکن اساسی پیشرفت و کمالیابی است. در اتخاذ خطمشیهای کارآفرینی لازم است از بلندپروازی اجتناب شود، زیرا اتخاذ استراتژی بلندپروازانه، وقتی که با تواناییهای فرد و امکانات موجود در جامعه توازن و هماهنگی نداشته باشد، نتیجهای جز شکست و به هدر دادن منابع جامعه دربر نخواهد داشت. از این رو، در اتخاذ شیوه در برنامههای رشد و توسعهی اقتصادی لازم است با توجه به امکانات موجود، شیوه و استراتژی رشد طوری طراحی شود که در دراز مدت اقتصاد به رشد و توسعه برسد و اتخاذ روش سنجیده و حساب شده، با توجه به امکانات، به مراتب نتیجهای بهتر از انتخاب روشهای شتابان و عجولانه دارد.
● تاثیر آموزههای نبوی در ایجاد تحول اقتصادی در مدینه
تعالیم نبوی در مورد اهتمام به کار و تلاش توانست تاثیر شایستهای در رفتارهای اقتصادی مردم و اوضاع اقتصادی مدینه داشته باشد. آشنایی با اصول اعتقادی و ارزشهای دینی سبب گردید تا انگیزههای نوینی برای فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی در مردم مدینه به وجود آید.
آن حضرت (ع) نه تنها در زمینههای گوناگون، از جمله اصول اقتصادی و سیاستهای مالی تعالیم جدیدی را آورد، بلکه با زیر و رو کردن نظام ارزشها توانست مسایلی از قبیل غارت و چپاولگری، رباخواری و قماربازی را تا پایینترین حد تنزل دهد، و در عوض کار و تلاش و کسب و کار حلال، و فعالیتهای صحیح اقتصادی را در قالب عمل صالح به حد اعلی ترقی و تعالی دهد. بر پایهی این انقلاب فکری و بینشی بود که آن حضرت (ع)، پس از استقرار در مدینه اقدام به برنامهریزی در جهت اشتغال هر چه بیشتر مسلمانان نمود که به برخی از این تلاشها در ادامه اشاره میکنیم.
● بستن عقد قراردادهای مزارعه و مساقات
پیامبر اکرم (ع) با بستن این نوع قراردادها بین مهاجرین و انصار، علاوه بر آن که مهاجران بدون زمین و بیکار را به کار کشاورزی واداشت و سبب افزایش اشتغال نیروی مهاجرین نیز گردید، تولید و بهرهوری زمینهای زیر کشت انصار را هم بالا برد.
● لغو انحصاری بودن تجارت
آن حضرت (ع) با ایجاد عقد مضارعه در بین افراد توانست به تهیه سرمایه و امکانات حمل و نقل برای تجارت زمینهی مناسبی را برای آنها فراهم سازد و تجارت را از انحصار گروه و افراد خاص آزاد سازد.
● واگذاری زمین برای کشاورزی و کارهای خدماتی
واگذاری این زمینها، که برای فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی انجام میشد، توانست به کار و تلاش در جهت ساختن واحدهای مسکونی، حمام، بازار، احیای اراضی موات و... رونقی خاص بخشد و در نتیجه بازار اشتغال را در تعادل نگه دارد.
● استفاده از انفاقات واجب مالی
آن حضرت (ع)، با استفاده و به کارگیری از دریافتهای واجبات مالی، مانند خمس و زکات و دیگر انفاقات توانست برای بیکاران، فرصتی را به وجود آورد و به آنان امکان دهد تا از این طریق وسیلهی کار فراهم سازند و مشغول به کار شوند.
● بهرهگیری از غنایم جنگی
پیامبر اکرم (ع) با بخشیدن غنایم جنگی به مجاهدان، آنان را به طور غیرمستقیم در تهیهی وسایل کار و اشتغال کمک مینمود.
● به کارگیری انفال
حق مالکیت منابع طبیعی از قبیل معادن، کوهها، آب، جنگلها، زمینهای بیصاحب، اراضی موات و بایر که در قالب انفال قرار داده شدند، از آن خدا و پیامبر عظیمالشان اسلام (ع) و زمامداران حکومت اسلامی است. از این رو، زمامدار حکومت اسلامی، با در نظر گرفتن شرایط و مصالح عامه، میتواند این منابع را، به صورت اجاره و مزارعه، در اختیار افراد قرار دهد و درآمد آن را صرف نیازهای اجتماعی کند.
قبل از اسلام برنامه بر این بود که قدرتهای محلی قسمتهایی از اراضی، مراتع و نیزارها و دیگر منابع طبیعی را، بدون هیچگونه کار و تلاشی اختصاص به خود میدادند، و منابع بهرهگیری دیگران میشدند و از طریق باجگیری، به دیگران حق بهرهبرداری میدادند. پیامبر اکرم (ع) با نهی این عمل، راه را برای بهرهگیری تمامی افراد باز نمود و حق مالکیت ثروتهای غیرمنقول براساس کار و کوشش قرار گرفت.
● برقراری ثبات در نظام اقتصادی
با توجه به آنچه گذشت میتوان چنین نتیجه گرفت که تثبیت نهادهای اخلاق عملی در سیره نبوی به عنوان یک حرکت کارساز در پدید آمدن و حفظ و نگهداری روابط انسانی در تقویت و ایجاد کارآفرینی نقش اساسی دارد. همچنان که تشویق آحاد مردم به همکاری با یکدیگر، تبلیغ اخوت و نوع دوستی، ایثار و درستکاری، حفظ قراردادها، و ممنوعیت کاربرد هر نوع حیله در مبادلات و معاملات، و مبارزه با نهادینه شدن مفاسد اقتصادی و تلاش برای نهادینه شدن زمینههای بالندگی اقتصادی شاخصهای کارآمدی و کارآفرینی نظام اقتصادی نبوی را میرساند.
تحریم ربا، تحریم کنز، تحریم رشوه، تحریف اسراف و تبذیر، تشویق به کاهش مصرف، تشویق به کار گروهی، تشویق به کار شرافتمندانه، و عبادت تلقی کردن کوشش برای امرار معاش، تثبیت و نهادینه ساختن توجه به حقوق کارگر، مانند پرداخت حقوق کارگر پیش از اتمام کار، ارتباط دادن رضایت اخروی خداوند به کوشش مولد در امور دنیوی، در ساختار و مرکزیت نظام اقتصادی تواند ثبات و پایداری را به ارمغان آورد، به تعبیر رسول مکرم اسلام (ع): «من طلب الرزق فی الدنیا استعافافا من الناس و توسیعا علی اهله لقی الله یوم القیامه و وجه مثل القمر».
● اشتغال و کارآفرینی در شرایط اقتصادی موجود کشور
بیتردید اگر آنچه به عنوان معیار و اصول کارآفرینی در آموزههای نبوی از آن نام برده شد، در جامعهی ما مورد استفاده قرار گیرد، و به عنوان فرهنگ کارآفرینی در جامعه نهادینه شود و در نتیجه افراد خود را پایبند به این اصول بدانند، آیا جایی برای این نگرانی در کشور در رابطه با ایجاد اشتغال، از طریق طرحهای زودبازده و اشتغالزا که وزارت کار و امور اجتماعی با دادن تسهیلات اعطایی به کارآفرینان، آن را در دستورکار خود قرار داده است، باقی میماند؟
آنچه که از نامهی رییس کل بانک مرکزی به ریاست جمهوری برمیآید، گویای نگرانی جدی است، به حدی که به تصریح رییس کل بانک مرکزی حدود ۴۶ درصد از طرحهای زودبازده وجود خارجی ندارد.
نامبرده در نامهی خود این گونه اظهار میدارد که:
ـ نسبت اشتغال ایجاد شده به اشتغال پیشبینی شده در طرحها، حداکثر ۸/۲ درصد است. ۱۵ درصد طرحها، بیش از ۸۰ درصد پیشرفت داشتهاند و ۴۶ درصد طرحها وجود خارجی ندارند. مبلغ سرانهی وام پرداختی برای ایجاد اشتغال یک شغل ۱۳۳ میلیون ریال در فرم متقاضی ثبت شده است، اما در عمل هزینهی ایجاد هر شغل ۶/۴ میلیارد ریال بوده است.
این در حالی است که افزود بر نگرانی یاد شده، اگر اعتبارات تخصیصی به طرحهای زودبازده به سبب آنچه که در نامهی رییس کل بانک مرکزی آمده است، نتواند بر مبنای قراردادها به موقع بازپرداخت شود، این عدم بازگشت اعتبارات که در واقع به معنای عدم بازگشت پول مردم به خزانه بانکهاست، نوعی زیرپا نهادن اصول امانتداری و یا عدم پایبندی وکیل به خواستههای موکل است. کمترین نتیجهی این گونه مسایل، سلب اعتماد عمومی است، که سبب میشود سپردهگذاران به پسانداز که شالودهی هر سرمایهگذاری است، کمتر تمایل از خود نشان بدهند، نتیجهی این عدم تمایل رفتن پول به جای پسانداز، در چرخهی خرید و فروش و بازار دلالی است، که نتیجهی آن افزایش بیجهت بهای کالاها و افزایش تورم است.
● نتیجهگیری
کار و کارآفرینی مهمترین مسالهی اجتماعی و فرآیندی انسانی و اجتماعی است که با دگرگونیهای اقتصادی- اجتماعی پیوند محکمی دارد. بر این اساس، اهمیت و ضرورت افراد کارآفرین در جامعه مشخص میشود.
بررسیها نشان از آن دارد که به دلیل نبود فرهنگ کارآفرینی و بیتوجهی به اصول و معیارهای کارآفرینی در آموزههای دینی، دولت بر خلاف انتظار خود نتواند توفیق چندانی در دستیابی به اهداف خود در دادن تسهیلات به کارآفرینان در قالب طرحهای زودبازده به دست آورد. از این رو، آموزش و تربیت کارآفرین یک ضرورت زیربنایی برای توسعهی کشور و کاهش نرخ بیکاری است. در این راستا ضرورت دارد مراکز ویژهای را در جهت حمایت از کارآفرینان بالقوه تاسیس کرده که ضمن آموزشهای ویژه برای توسعه، مباحثی همچون تواناییها و انگیزش افراد را نیز در برگیرد.
هر چه اصول و معیارهای کارآفرینی در یک چامعه نهادینهتر باشد، توانایی آن جامعه برای تربیت و جذب کارآفرینان، سرمایهها، مغزها و نوآوریها بیشتر، و در نتیجه شتاب رشد اقتصادی و اشتغال و امنیت اجتماعی برای شهروندان افزونتر خواهد شد.
منبع : سایت آفتاب
از یک سو، مسالهای که در برآوردهای آماری اشتغال را با نارسایی مواجه کرده است، وجود نوعی "بداشتغالی" است که در برخی موارد، افزایش اشتغال به قیمت افزایش بیکاری پنهان و هم جهت با بداشتغالی و نادیده گرفتن تخصیص بهینه بوده است.
از دیگر سود، بیکاری یک مسالهای اجتماعی و نشان دهندهی اتلاف انرژی نیروی انسانی است. از این رو از جمله دلایل توجه به توسعهی کارآفرینی، میتوان به قدرت آن در ایجاد کسب و کارهای جدید با ارزش افزودهی بالا، توسعهی کسب و کارهای موجود، افزایش درصد استفاده از ظرفیتهای بدون استفادهی تولید و به تبع آن رشد اقتصادی و رفاه اجتماعی، کاهش نرخ بیکاری، افزایش سرانهی تولید و عدالت اجتماعی، که از مهمترین دغدغههای نظام اسلامی به شمار میآید، اشاره کرد.
● تعریف کارآفرینی
کارآفرینی، فرآیند پذیرش مخاطرات و پیامدهای تاسیس کسب و کار بر مبنای اندیشهها و ایدههایی است که نتیجهی آن ایجاد فرصتهای شغلی و بهبود شرایط اقتصادی و ارتقای توانمندی جوامع خواهد بود. به عبارت دیگر کارآفرینی فرآیند ایجاد ثروت و هدایت خلاقانهی منابع، خلق سازمان یا سازمانهای جدید و نیز توسعهی موقعیتهای اقتصادی و روش اداره و مدیریتی است که فرصتها را کنترل و تعقیف کرده و به عنوان شیوهای عالمانه از زندگی، با درک ظرفیتهای بلااستفاده، زمینه را برای بهرهگیری از آن فراهم میسازد، و برای رسیدن به آرمان رشد اقتصادی رفاه اجتماعی به وسیلهی افزایش سرانهی تولید و کاهش نرخ بیکاری به جریانها و شریانهای اقتصادی و اجتماعی کمکهای شایان توجه و موثری میکند.
● تاثیر آموزههای دینی در تقویت فرهنگ کارآفرینی
به نگرشها و باورهای ذهنی و ساختاری پذیرفته شده، توسط افراد یک جامعه یا سازمان، نسبت به کار، فرهنگ کار آن جمع میگویند. برمبنای این تعریف، فرهنگ کارآفرینی عبارت است از: مجموعهی ارزشها، باورها و دانشهای مشترک و پذیرفته شدهی یک گروه کاری در انجام فعالیتهای معطوف به تولید و یا ایجاد ارزش افزوده. حال با توجه به این تعریف میتوان چنین نتیجه گرفت که باورها و اعتقادات دینی در تقویت و تضعیف فرهنگ کارآفرینی تاثیر به سزایی دارند.
از آموزههای دینی برای تبدیل کارآفرینی به فرهنگ و پیوند آن با هنجارهای اجتماعی میتوان از ابزارهای معنوی تشویقی و تنبیهی فراوانی استفاده نمود. برخی از این آموزهها، که در احادیث و روایات بیانگر ابزارهای تشویقی هستند، در ادامه مورد بررسی قرار میگیرند.
● کارآفرینی به عنوان تکلیف و وظیفه
کار و تلاش در نگرش دینی برای تامین نیازهای فردی و اجتماعی ضرورتی اجتنابناپذیر است که تمامی لحظات زندگی را دربرمیگیرد. از این رو، در آموزههای دینی از آن به عنوان وظیفه و تکلیف یاد شده است. پیامبر عظیمالشان اسلام (ع) در این باره میفرماید: «طلب الحلال فریضه علی کلی مسلم و مسلمه»؛ طلب کردن روزی حلال بر هر مرد و زن مسلمان واجب است. و نیز میفرماید: «طلب الکسب فریضه بعد الفریضه»
● کارآفرینی به عنوان جهاد در راه خدا
در آموزههای دینی کارآفرین مانند جهادگری دانسته شده است که در صحنهی کارزار با دشمنان خدا به نبرد پرداخته و از حریم دین دفاع میکند. به تعبیر پیام عظیمالشان اسلام (ع) «الکاد فی عیاله کالجاهد فی سبیلالله»؛ کسی که برای تأمین زندگی خانوادهی خود کار و تلاش کند همچون مجاهد در راه خداست. امیرالمومنین علی (ع) نیز در این باره میفرماید: «ما غدوه احدکم فی سبیل الله باعظم من غدوته یطلب لولده و عیاله ما یصلحهم»؛ در آمدن شما صبحگاهان برای جهاد در راه خدا، از درآمدن آن کس که برای تامین زندگی خانوادهی خود تلاش میکند بالاتر نیست.
● کارآفرینی وسیلهی سعادت
به طور کلی انسان در نگرش دینی آمیزهای از عقیده، فکر و اندیشه، کار و تلاش است که سعادت و رستگاری خود و جامعه را در کار شایسته و بایسته میداند. بر این اساس است که قرآن کریم ایمان به همراه عمل صالح را وسیلهی رستگاری میداند. در تعالیم علوی، چه دور دانسته شده که انسان با ارادهی سست، و گرایش به بیکاری و خوشگذرانی به سعادت دست یابد. بلکه در این تعالیم سعادتمندی در آن دانسته شده است که انسان به انجام کارهای ارزنده نایل شود.
● کارآفرینی وسیلهی عزت نفس
کار و تلاش سازنده برای اصلاح و ساماندهی زندگی فردی و اجتماعی امری ضروری و اجتنابناپذیر است؛ چنان چه در راستای تعالی ارزشها و عزت فردی و اجتماعی، کار و تلاش و خلاقیت و نوآوری، عرصهی نمایش عزت و قدرت یک جامعه است. از این رو، اسلام اجازه نمیدهد انسان در صورت امکان حتی در سختترین شرایط از کار و تلاش و سازندگی دست بردارد و در نیتجه عزت و آبروی خود را زیر سوال ببرد. به تعبیر پیامبر عظیمالشان اسلام (ع): «لو ان رجلا اخذ حبلا فیاتی بجزمه حطب علی ظهره، فیبیعها فیکف بها و جهه، خیر له من ان یسال»؛ اگر انسان ریسمانی بگیرد، پشتهای هیزم را بر دوش کشد و آن را بفروشد و از این رهگذر نیازهای زندگی خود را برآورد، بسی بهتر است از این که از دیگران درخواست کمک کند.
● کارآفرینان در ردیف انبیا
ایمان بیبهره از کار و تلاش سازنده ادعایی است خالی از معنی و ارزش. بدین جهت، بهترینها و شایستهترینها، که انبیای الهی (ع) هستند، پیشتازان وادی کار و تلاش و کوششاند. بر این اساس است که در نگرش نبوی «من اکل من کدیده، کان یوم القیامه فی اعداد الانبیاء و یأخذ ثواب الانبیاء»؛ هر کس از دسترنج خود بخورد، روز قیامت در شمار انبیا خواهد بود.
همانطور که دیده میشود در آموزههای اسلامی با نگرش تکلیفی به کار و کارآفرینی و جهاد خواندن آن، انگیزهی کارآفرینی را بالا برده است؛ همچنان که از طریق مبارزه با بیکاری، به احیا و تقویت «فرهنگ کار و کارآفرینی» اقدام کرده است.
احادیث و روایاتی که به بیان ابزارهای تنبیهی در جهت تقویت فرهنگ کارآفرینی پرداختهاند، به طور خلاصه، در ادامه مورد بررسی قرار میگیرند:
● دوری از رحمت خدا
در نگرش دینی، زیست گوارا و رحمت الهی شامل حال فرد و جامعهای میشود که تمامی اعضای آن به کار و تلاش سازنده دست یازند و در هیچ زمانی از سعی و تلاش و کوشش بازنایستند. در غیر این صورت از رحمت الهی به دور و مورد لعن و نفرین قرار میگیرند. در حدیث نبوی است: «ملعون من القحی کله علی الناس»؛ هر کس بار زندگی خود را بر دوش دیگران گذارد از رحمت الهی به دور است.
امام باقر (ع)، کلامی از موسی بن عمران (ع) این گونه نقل میکند که موسی بن عمران (ع) ا زخدای سبحان سوال کرد: پروردگارا از کدام یک از بندگانت بیشتر نفرت دارد؟ خداوند فرود: آن کس که شب هنگام چون مردار است، و روز بیکار.
تضعییع حقوق دیگران در آموزههای دینی کسی که در پی کسب و کار و تلاش و کوشش نیست، و به بیکاری و بیعاری و سستی و تنبلی عمر خود را سپری میکند، تضییعکنندهی حقوق خود ودیگران است. از این رو، پیامبر عظیمالشان اسلام (ع) با نهی از داشتن چنین خصلتی میفرماید: «یا علی... ایاک و خصلتین: الضجر و الکسل، فانک ان ضجرت لم تصبر علی حق، و ان کسلت لم تود حقا». امام صادق (ع) نیز در این باره میفرماید: «ایاک و الضجر والکسل،انهما مفتاح کل سوء، انه من کسل لم یود حقا، و من ضجر لم یصبر علی حق». علی (ع) «من اطاع التوانی، ضیع الحقوق»؛ آن کس که به کاهلی و سهلانگاری گردن نهد حقوق دیگران را ضایع میسازد.
● فساد و تباهی
ارادهی الهی بر کار و تلاش سازنده و فعالیت انسانها در زندگی دنیوی آنان تعلق گرفته است. چه این که حتی آفرینش مرگ و حیات نیز برای سنجش سعی و تلاشهاست؛ «الذی خلق الموت و الحیاه لیبلوکم ایکم احسن عملا». بر این اساس، صلاح و سداد زندگی به کار و تلاش و کوشش بیوقفه بستگی دارد؛ همچنان که فساد و تباهی در زندگی فردی و اجتماعی در پی سستی و بیکاری به وقوع خواهد پیوست. به تعبیر امام صادق (ع) «الکسل یضر بالدین و الدنیا»؛ کاهلی و تنبلی به دین و دنیای انسان آسیب میرساند. آن حضرت (ع) بیکاری را عامل فساد و تباهی میداند؛ «ان یکن الشغل مجهده فاتصال الفراغ مفسده».
● فقر و نابسامانی
به طور کلی توسعه و رشد در گرو کار و تلاش و سعی و کوشش است. جامعهای که از تلاش و کوشش و سختکوشی روی گردان است، چارهای جز پذیرش فقر و بدبختی نخواهد داشت. علی (ع): من لم یصبر علی کد یده، صبر علی الافلاس»؛ فرد و جامعهای که نتواند از کار و تلاش خود حیات اقتصادی و اجتماعی خود را سامان دهد سرانجام پذیرای تهیدستی و فقر و نابسامانی خواهد شد.
● هلاکت و نابودی
کار و تلاش گوهر ذاتی انسان و مایهی عزت و کرامت انسان و سبب دوام زندگی و حیات اوست. بنابراین، سعادتمندی و رسیدن به کمال مطلوب، در پی کار و تلاش و کوشش میسر است. هر قدر جامعهای در وادی کار و تلاش کوشاتر و بر مشکلات صابرتر باشد، میزان دستیابی او به ماندگاری و ثبات بیشتر خواهد بود؛ همچنان که به هر مقدار که از سعی و تلاش خود بکاهد و به سستی و تنبلی روی آورد از میزان دوام و پایداری او کاسته خواهد شد. به تعبیر علی (ع): «فی التوانی و العجز انتجت الهلکه»؛ در تنبلی و احساس ناتوانی، نابودی و تباهی پدید میآید.
● تعامل بین فرهنگ و کارآفرینی
تعامل و ارتباط میان فرهنگ و کارآفرینی، از دو جهت قابل بحث و بررسی است. از یک جهت، نتایج کارآفرینی است که بر جامعه تاثیر میگذارد و از جهت دیگر، خود فرایند کارآفرینی و فرهنگ حاکم بر آن است که هم متأثر از مبانی فرهنگ جامعه است و هم میتواند در آن تحولات اساسی ایجاد کند.
کارآفرینی با ایجاد فرصتهای شغلی و تولید ثروت و بهبود شرایط اقتصادی، پیش زمینهای اساسی برای ارتقای سطح فرهنگی جامعه است، زیرا با برآورده شدن نیازهای اولیهی معیشتی، زمینه برای بروز نیازهای عالیتر انسانی فراهم میشود که اگر در مسیری صحیح هدایت شود، به شکوفایی و تعالی انسانها میانجامد.
نوآوری که از ویژگیهای اساسی کارآفرینی است، منجر به تولید محصولات جدیدتر و ارایهی خدمات بیشتر و متنوعتر شده و به این ترتیب قدرت انتخاب افراد افزایش یافته و زندگی راحتتر میشود. با بالا رفتن سطح رفاه و آسایش و افزایش اوقات فراغت، فرصتهای بیشتری برای فعالیتهای فرهنگی ایجاد میگردد.
● معیارها و اصول کارآفرینی در آموزههای نبوی
کارآفرینی به عنوان یک فرآیند و نظام، متکفل در هم آمیختن و ترکیب اجزای مختلفی از امکانات جامعه در جهت ایجاد ارزشها و ظرفیتهای جدید و قابل استفادهی آن جامعه میباشد. همانگونه که در جهتگیریهای کلی و کلان، کارآفرینی نیاز به مراقبت و هدایت دارد، در خصوص ویژگیهای درونی نیز برای بهرهدهی بهتر و بیشتر نیز کارآفرینی باید از اصول و معیارهایی پیروی کند.
طبیعی است که این معیارها، همسو و هماهنگ با جهتگیریهای کلان نظام توحیدی میباشد. برخی از این ویژگیها، در آموزههای نبوی، در ادامه مورد بررسی قرار میگیرد.
● کارآفرینی وسیلهی تقرب الهی
اسلام، به طور کلی، برای تمامی تلاشهای انسان، یک جهت کلی تعیین نموده است و آن این که انجام آنها، اگرچه مربوط به زندگی مادی و دنیوی انسانها باشد، لازم است در مسیر الهی باشد تا از پاداش اخروی نیز برخوردار گردد.
بنابراین، در یک نظام اجتماعی، که بر اساس آموزههای نبوی بنا نهاده شده است، اهداف نهایی فعالیتها باید الهی باشد. اگر فعالیتی بر این اساس صورت گیرد، دیگر رفاه و آسایش فردی به تنهایی مورد نظر قرار نمیگیرد، بلکه آسایش و رفاه شخص وقتی مطلوب است که آسایش و رفاه دیگران را نیز در پی داشته باشد.
● کارآفرینی به عنوان عمل صالح
در آموزههای نبوی عمل صالح یکی از محوریترین شعارهای آن به شمار میآید، به گونهای که ظهور و جلوهی ایمان و اعتقاد صحیح در عمل صالح تجلی مییابد.
بنابراین، کارآفرینان باید بدانند که کار تولیدی آنها میتواند طوری طراحی و اجرا شود که از مصادیق عمل صالح به حساب آید. از ویژگیهای چنین فعالیتهایی صداقت و به دور بودن از غل و غش و در راستای حل مشکلات فردی و اجتماعی است.
● کارآفرینی در جهت منافع جامعه
امتیازی که نظام اقتصادی اسلام نسبت به دیگر نظامهای اقتصادی دارد این است که تمامی امور را در سود مادی خلاصه نمیکند و به اخلاق و مسایل انسانی توجه ویژهای دارد. از این رو، کارآفرینانی که به تولیدات مورد نیاز و ضروری جامعه مشغولاند بسیار ارزشمندتر از آنهایی هستند که به تولید کالاهای لوکس میپردازند و نیازی از نیازهای حقیقی جامعه را تأمین نمیکنند. بر این اساس است که در آموزههای نبوی:
ـ «احب الاعمال الی الله سرور تدخله علی المومن تطرد عنه جوعته و تکشف عنه کربته»؛ دوست داشتنیترین اعمال نزد خدا شادی رسانیدن به مومن، برطرف کردن گرسنگی او و دور ساختن غم و اندوه اوست. در حدیث دیگری، آن حضرت (ع)، محبوبترین فرد نزد خدا را کسی میداند که برای مردم مفیدترین باشد.
● استفادهی بهینه از امکانات جامعه
در آموزههای نبوی بر این نکته تاکید فراوانی شده است که باید از نعمتهای الهی به گونهای صحیح بهرهبرداری شود. مذمت شدید اسلام از اسراف و تبذیر گویای این حقیقت میباشد که وجود این دو پدیده نشان از عدم استفاده بهینه از منابع جامعه دارد. بنابراین، کارآفرینان، باید به صورت بهینه از امکانات و نعمتهای الهی، که جامعه در اختیار آنها گذاشته است، استفاده کنند.
● پاک و طیب بودن سرمایه
در نظام تولید و کارآفرینی مطلوب در اسلام، پاکی و طهارت هم در سرمایه و هم در سایر عوامل تولید و هم در محصول و خدمات تولید شده باید به نحوه احسن وجود داشته باشد. مالی که وارد چرخهی تولید میشود باید از بهترین و پاکترین اموال باشد، زیرا کار و تلاش انسان مسلمان تلاش و کوششی است در راه خدا. بدین جهت است که در آموزههای نبوی گردآوری مال حلال و چرخش زندگی بر مبنای درآمد حلال از وظایف انسان مسلمان دانسته شده است. به تعبیر پیام عظیمالشان اسلام (ع):
«طلب الحلال فریضه علی کل مسلم و مسلمه» و «العباده سبعون جزا و افضلها جزا طلب الحلال»؛ «الشاخص فی طلب الرزق الحلال کالجاهد فی سبیل الله»؛ «اطیب کسب السلم سهمه فی سبیل الله»؛ پاکیزهترین دستاورد مسلمان کار است که در راه خدا انجام دهد.
بنابراین، اگر مال و سرمایه از طریق غیرصحیح به دست آید و با خیانت و اجحاف هم همراه باشد، از حلیت بهرهای نخواهد داشت.
توجه به حلیت و مشروعیت سرمایه و کسب درآمد سبب میشود که تولیدکننده در هیچ مرحلهای از مراحل تولید خیانت نکند که این خود اعتماد را در جامعه تقویت میکند.
همهی کسانی که کالای تولید شده را مورد بهرهبرداری قرار میدهند در واقع تولیدکننده را امین خود میدانند و به او و کالای تولید شدهی او اعتماد میکنند. این مساله در جهان امروز، که تولید و مراحل مختلف آن تخصصی شده است و لذا افراد عادی نمیتوانند به چگونگی و کیفیت کالاها به آسانی دسترسی پیدا کنند، از اهمیت بیشتری برخوردار است.
● توجه به کیفیت به جای کمیت
کارآفرینی به عنوان یک خدمت به جامعه، به هر مقدار و میزان، پسندیده و مورد تقدیر است. بنابراین، هر کس به هر مقدار که میتواند از این طریق به جامعه کمک کند، حتی اگر به مقدار ناچیز باشد، نباید فروگذار نماید، زیرا محرومیت از همین مقدار کم، خود موجب ضرر و محرومیت جامعه میگردد.
رعایت این نکته در سطح جامعه سبب ظهور و بروز استعدادها و سرمایههاست. اگر این امر مبنای عمل کرد نظام اقتصادی یک جامعه باشد، بیتردید، بهرهبرداری از برکات مادی و معنوی آن و بهرهمند شدن آحاد جامعه، نتیجهی مورد انتظار آن خواهد بود.
● نظم و استحکام
از دیگر ویژگیهای نظام مطلوب کارآفرینی در آموزههای نبوی، نظم و استحکام و اکمال و اتمام کارهاست. رها کردن کارهای نیمه تمام و معطل گذاردن امکانات و سرمایهها، در نظام کارآفرینی بر پایهی آموزههای نبوی مطلوب نیست، باید کارها مطابق اولویت و با برنامه شروع شود و به همان شکل خاتمه یابد؛ «جمال المعروف اتمامه». زیبایی کار خوب به اتمام و پایان رسانیدن آن است. در آموزههای نبوی خدا دوست دار کسی است که کار و تلاش را خوب به پایان برساند.
«ان الله تعالی یحب اذا عمل احدکم عملا ان یتقنه»؛ خداوند دوست دارد اگر کسی کاری را انجام میدهد آن را درست انجام دهد.
«ان الله یحب من العامل اذا عمل ان یحسن».
نداشتن نظم در زندگی نتیجهاش از دست دادن زمان و از دست دادن زمان نتیجهاش اتلاف منابع است. اتلاف، بالاترین حد اسراف است. وقتی اسراف حرام باشد، اتلاف که نوعی اسراف و بالاترین حد اسراف است نیز حرام است. از این رو، برای استفادهی بهینه از زمان و از دست ندادن فرصتها و جلوگیری از اتلاف منابع، رعایت نظم و ترتیب و برنامه برای کارآفرین ضروری است.
● بلندهمتی و ارادهی قوی
در تعالیم نبوی، بر بلندهمتی، جدیت در کار و پرهیز از سستی و تنبلی تاکید فراونی شده و رمز موفقیت در کارها به شمار میآید.
امروزه در بحث مدیریت، از ویژگیهای یک مدیر موفق برخورداری وی از قدرت تصمیمگیری و ریسکپذیر بودن او است. در واقع بلندهمتی هم این دو خصیصه را در بطن خود دارد، به طوری که اگر فرد دارای همت بلند باشد میتواند وارد کارهای بزرگ شده و با کارآفرینی و راهاندازی فعالیت تولیدی علاوه بر این که در زندگی خود گشایشی ایجاد میکند، به حال جامعه نیز سودمند باشد؛ «قدر الرجل علی قدر همته».
در زمینهی اشتغال و کارآفرینی نیز باید توجه داشت که هر چه همت و عزم و ارادهی انسان برای انجام کارها مهمتر و نوآوری و ابتکار و استحکام بیشتر باشد، نشانگر ارزش متعالیتر اوست.
● برنامهریزی
عاقبتاندیشی و برنامهریزی مناسب، رکن اساسی پیشرفت و کمالیابی است. در اتخاذ خطمشیهای کارآفرینی لازم است از بلندپروازی اجتناب شود، زیرا اتخاذ استراتژی بلندپروازانه، وقتی که با تواناییهای فرد و امکانات موجود در جامعه توازن و هماهنگی نداشته باشد، نتیجهای جز شکست و به هدر دادن منابع جامعه دربر نخواهد داشت. از این رو، در اتخاذ شیوه در برنامههای رشد و توسعهی اقتصادی لازم است با توجه به امکانات موجود، شیوه و استراتژی رشد طوری طراحی شود که در دراز مدت اقتصاد به رشد و توسعه برسد و اتخاذ روش سنجیده و حساب شده، با توجه به امکانات، به مراتب نتیجهای بهتر از انتخاب روشهای شتابان و عجولانه دارد.
● تاثیر آموزههای نبوی در ایجاد تحول اقتصادی در مدینه
تعالیم نبوی در مورد اهتمام به کار و تلاش توانست تاثیر شایستهای در رفتارهای اقتصادی مردم و اوضاع اقتصادی مدینه داشته باشد. آشنایی با اصول اعتقادی و ارزشهای دینی سبب گردید تا انگیزههای نوینی برای فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی در مردم مدینه به وجود آید.
آن حضرت (ع) نه تنها در زمینههای گوناگون، از جمله اصول اقتصادی و سیاستهای مالی تعالیم جدیدی را آورد، بلکه با زیر و رو کردن نظام ارزشها توانست مسایلی از قبیل غارت و چپاولگری، رباخواری و قماربازی را تا پایینترین حد تنزل دهد، و در عوض کار و تلاش و کسب و کار حلال، و فعالیتهای صحیح اقتصادی را در قالب عمل صالح به حد اعلی ترقی و تعالی دهد. بر پایهی این انقلاب فکری و بینشی بود که آن حضرت (ع)، پس از استقرار در مدینه اقدام به برنامهریزی در جهت اشتغال هر چه بیشتر مسلمانان نمود که به برخی از این تلاشها در ادامه اشاره میکنیم.
● بستن عقد قراردادهای مزارعه و مساقات
پیامبر اکرم (ع) با بستن این نوع قراردادها بین مهاجرین و انصار، علاوه بر آن که مهاجران بدون زمین و بیکار را به کار کشاورزی واداشت و سبب افزایش اشتغال نیروی مهاجرین نیز گردید، تولید و بهرهوری زمینهای زیر کشت انصار را هم بالا برد.
● لغو انحصاری بودن تجارت
آن حضرت (ع) با ایجاد عقد مضارعه در بین افراد توانست به تهیه سرمایه و امکانات حمل و نقل برای تجارت زمینهی مناسبی را برای آنها فراهم سازد و تجارت را از انحصار گروه و افراد خاص آزاد سازد.
● واگذاری زمین برای کشاورزی و کارهای خدماتی
واگذاری این زمینها، که برای فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی انجام میشد، توانست به کار و تلاش در جهت ساختن واحدهای مسکونی، حمام، بازار، احیای اراضی موات و... رونقی خاص بخشد و در نتیجه بازار اشتغال را در تعادل نگه دارد.
● استفاده از انفاقات واجب مالی
آن حضرت (ع)، با استفاده و به کارگیری از دریافتهای واجبات مالی، مانند خمس و زکات و دیگر انفاقات توانست برای بیکاران، فرصتی را به وجود آورد و به آنان امکان دهد تا از این طریق وسیلهی کار فراهم سازند و مشغول به کار شوند.
● بهرهگیری از غنایم جنگی
پیامبر اکرم (ع) با بخشیدن غنایم جنگی به مجاهدان، آنان را به طور غیرمستقیم در تهیهی وسایل کار و اشتغال کمک مینمود.
● به کارگیری انفال
حق مالکیت منابع طبیعی از قبیل معادن، کوهها، آب، جنگلها، زمینهای بیصاحب، اراضی موات و بایر که در قالب انفال قرار داده شدند، از آن خدا و پیامبر عظیمالشان اسلام (ع) و زمامداران حکومت اسلامی است. از این رو، زمامدار حکومت اسلامی، با در نظر گرفتن شرایط و مصالح عامه، میتواند این منابع را، به صورت اجاره و مزارعه، در اختیار افراد قرار دهد و درآمد آن را صرف نیازهای اجتماعی کند.
قبل از اسلام برنامه بر این بود که قدرتهای محلی قسمتهایی از اراضی، مراتع و نیزارها و دیگر منابع طبیعی را، بدون هیچگونه کار و تلاشی اختصاص به خود میدادند، و منابع بهرهگیری دیگران میشدند و از طریق باجگیری، به دیگران حق بهرهبرداری میدادند. پیامبر اکرم (ع) با نهی این عمل، راه را برای بهرهگیری تمامی افراد باز نمود و حق مالکیت ثروتهای غیرمنقول براساس کار و کوشش قرار گرفت.
● برقراری ثبات در نظام اقتصادی
با توجه به آنچه گذشت میتوان چنین نتیجه گرفت که تثبیت نهادهای اخلاق عملی در سیره نبوی به عنوان یک حرکت کارساز در پدید آمدن و حفظ و نگهداری روابط انسانی در تقویت و ایجاد کارآفرینی نقش اساسی دارد. همچنان که تشویق آحاد مردم به همکاری با یکدیگر، تبلیغ اخوت و نوع دوستی، ایثار و درستکاری، حفظ قراردادها، و ممنوعیت کاربرد هر نوع حیله در مبادلات و معاملات، و مبارزه با نهادینه شدن مفاسد اقتصادی و تلاش برای نهادینه شدن زمینههای بالندگی اقتصادی شاخصهای کارآمدی و کارآفرینی نظام اقتصادی نبوی را میرساند.
تحریم ربا، تحریم کنز، تحریم رشوه، تحریف اسراف و تبذیر، تشویق به کاهش مصرف، تشویق به کار گروهی، تشویق به کار شرافتمندانه، و عبادت تلقی کردن کوشش برای امرار معاش، تثبیت و نهادینه ساختن توجه به حقوق کارگر، مانند پرداخت حقوق کارگر پیش از اتمام کار، ارتباط دادن رضایت اخروی خداوند به کوشش مولد در امور دنیوی، در ساختار و مرکزیت نظام اقتصادی تواند ثبات و پایداری را به ارمغان آورد، به تعبیر رسول مکرم اسلام (ع): «من طلب الرزق فی الدنیا استعافافا من الناس و توسیعا علی اهله لقی الله یوم القیامه و وجه مثل القمر».
● اشتغال و کارآفرینی در شرایط اقتصادی موجود کشور
بیتردید اگر آنچه به عنوان معیار و اصول کارآفرینی در آموزههای نبوی از آن نام برده شد، در جامعهی ما مورد استفاده قرار گیرد، و به عنوان فرهنگ کارآفرینی در جامعه نهادینه شود و در نتیجه افراد خود را پایبند به این اصول بدانند، آیا جایی برای این نگرانی در کشور در رابطه با ایجاد اشتغال، از طریق طرحهای زودبازده و اشتغالزا که وزارت کار و امور اجتماعی با دادن تسهیلات اعطایی به کارآفرینان، آن را در دستورکار خود قرار داده است، باقی میماند؟
آنچه که از نامهی رییس کل بانک مرکزی به ریاست جمهوری برمیآید، گویای نگرانی جدی است، به حدی که به تصریح رییس کل بانک مرکزی حدود ۴۶ درصد از طرحهای زودبازده وجود خارجی ندارد.
نامبرده در نامهی خود این گونه اظهار میدارد که:
ـ نسبت اشتغال ایجاد شده به اشتغال پیشبینی شده در طرحها، حداکثر ۸/۲ درصد است. ۱۵ درصد طرحها، بیش از ۸۰ درصد پیشرفت داشتهاند و ۴۶ درصد طرحها وجود خارجی ندارند. مبلغ سرانهی وام پرداختی برای ایجاد اشتغال یک شغل ۱۳۳ میلیون ریال در فرم متقاضی ثبت شده است، اما در عمل هزینهی ایجاد هر شغل ۶/۴ میلیارد ریال بوده است.
این در حالی است که افزود بر نگرانی یاد شده، اگر اعتبارات تخصیصی به طرحهای زودبازده به سبب آنچه که در نامهی رییس کل بانک مرکزی آمده است، نتواند بر مبنای قراردادها به موقع بازپرداخت شود، این عدم بازگشت اعتبارات که در واقع به معنای عدم بازگشت پول مردم به خزانه بانکهاست، نوعی زیرپا نهادن اصول امانتداری و یا عدم پایبندی وکیل به خواستههای موکل است. کمترین نتیجهی این گونه مسایل، سلب اعتماد عمومی است، که سبب میشود سپردهگذاران به پسانداز که شالودهی هر سرمایهگذاری است، کمتر تمایل از خود نشان بدهند، نتیجهی این عدم تمایل رفتن پول به جای پسانداز، در چرخهی خرید و فروش و بازار دلالی است، که نتیجهی آن افزایش بیجهت بهای کالاها و افزایش تورم است.
● نتیجهگیری
کار و کارآفرینی مهمترین مسالهی اجتماعی و فرآیندی انسانی و اجتماعی است که با دگرگونیهای اقتصادی- اجتماعی پیوند محکمی دارد. بر این اساس، اهمیت و ضرورت افراد کارآفرین در جامعه مشخص میشود.
بررسیها نشان از آن دارد که به دلیل نبود فرهنگ کارآفرینی و بیتوجهی به اصول و معیارهای کارآفرینی در آموزههای دینی، دولت بر خلاف انتظار خود نتواند توفیق چندانی در دستیابی به اهداف خود در دادن تسهیلات به کارآفرینان در قالب طرحهای زودبازده به دست آورد. از این رو، آموزش و تربیت کارآفرین یک ضرورت زیربنایی برای توسعهی کشور و کاهش نرخ بیکاری است. در این راستا ضرورت دارد مراکز ویژهای را در جهت حمایت از کارآفرینان بالقوه تاسیس کرده که ضمن آموزشهای ویژه برای توسعه، مباحثی همچون تواناییها و انگیزش افراد را نیز در برگیرد.
هر چه اصول و معیارهای کارآفرینی در یک چامعه نهادینهتر باشد، توانایی آن جامعه برای تربیت و جذب کارآفرینان، سرمایهها، مغزها و نوآوریها بیشتر، و در نتیجه شتاب رشد اقتصادی و اشتغال و امنیت اجتماعی برای شهروندان افزونتر خواهد شد.
منبع : سایت آفتاب
همت وكارمضاعف در حوزه كارآفريني
لينک مطلب
توسط مهدی ذاکری در جمعه 31 اردیبهشت 1389 ساعت 4:08 PM
نظرات 0