|
این سازگاری جالب بین اسلام و سرمایه داری مورد پژوهش های فراوانی قرار گرفته است. یک اثر کلاسیک در این زمینه، کتاب مشهور ماکسیم رودینسون به نام اسلام و سرمایه داری (۱۹۶۶) است. رودینسون که یک مارکسیست فرانسوی بود با توسل به تحلیل متنی منابع اسلامی و تاریخ اقتصادی جهان اسلام، نشان داد که مسلمانان هرگز مشکلی با ثروتمندشدن نداشته اند. |
یا اسلام با مدرنیته سازگاری دارد؟ این پرسشی است که در چند دهه گذشته با بحث های داغی همراه بوده است. بحث اصلی درباره مدرنیته به آزادی سیاسی، دموکراسی، تکثر و آزادی اندیشه ربط پیدا می کند. اما یک جنبه مهم دیگر مدرنیته، آزادی اقتصادی است.
از این رو باید این پرسش را نیز مطرح سازیم که آیا اسلام با اقتصاد بازار آزاد سازگاری دارد؟
اکثر اسلام گرایان به این پرسش با یک «نه» طنین انداز پاسخ خواهند داد. اسلام گرایان کسانی هستند که اسلام را نظام سیاسی اجتماعی کاملا فراگیر و جامعی تصور می کنند و سرمایه داری را طبیعتا رقیب و حتی دشمن اسلام می نگرند. یکی از مضامین رایج در کتب اسلام گرایان، مبارزه با کمونیسم و سرمایه داری است. سید قطب که ایدئولوگ سرشناس اخوان المسلمین مصر است در سال ۱۹۵۱ کتابی با عنوان مبارزه بین اسلام و سرمایه داری نوشت. همچنین در یک همایش اسلامی که در شهر اسپانیایی گرانادا (غرناطه) در ژولای ۲۰۰۳ برگزار شده بود و حدود ۲۰۰۰ اندیشمند مسلمان شرکت داشتند از جامعه اسلامی خواستند تا «شرایط را برای خاتمه بخشیدن به نظام سرمایه داری فراهم سازند.»
ا
اما به نظر نمی رسد چنین مخالفت های رادیکالی با اقتصاد آزاد با تلقی واقعی از دین و تجربه تاریخی اسلام در زمینه کسب و کار و سود و درآمد تناسبی داشته باشد. دینی که بنیان گذار آن یک بازرگان بود – حضرت محمد(ص) در سال های میانی زندگی تاجری موفق بود و دینی که تجارت را از همان ابتدا گرامی می داشت، می تواند با اقتصاد آزاد سازگاری داشته باشد و با مجموعه ارزش های اخلاقی مثل تاکید بر توجه به فقرا و نیازمندان تکمیل می گردد.
● کسب وکار، زکات و قرآن
این سازگاری جالب بین اسلام و سرمایه داری مورد پژوهش های فراوانی قرار گرفته است. یک اثر کلاسیک در این زمینه، کتاب مشهور ماکسیم رودینسون به نام اسلام و سرمایه داری (۱۹۶۶) است. رودینسون که یک مارکسیست فرانسوی بود با توسل به تحلیل متنی منابع اسلامی و تاریخ اقتصادی جهان اسلام، نشان داد که مسلمانان هرگز مشکلی با ثروتمندشدن نداشته اند.
رودینسون نوشت: «ادیانی وجود دارند که متون مقدس آنها فعالیت اقتصادی را به طور کلی نهی می کنند. اما در مورد قرآن قطعا نمی توان چنین گفت، زیرا به نظر می رسد نظر مساعدی نسبت به فعالیت تجاری داشته و فقط به محکوم ساختن اعمال فریبکارانه و منع تجارت در ایام دینی خاص پرداخته است.»
این درست است که قرآن تاکید شدیدی بر عدالت داشته به طوری که برخی روشنفکران مسلمان مدرن را به هم نوایی با سوسیالیسم و وعده یک «جامعه بدون طبقه» می کشاند، اما با مطالعه دقیق قرآن می بینیم که «اسلام و سوسیالیسم» با هم سازگاری ندارند. متون اسلامی این واقعیت را بدیهی می انگارند که در جامعه، هم غنی و هم فقیر وجود خواهد داشت و به تعبیری با حمایت از حقوق مالکیت خصوصی و حق ارث، بر نابرابری صحه می گذارند. اما دائما هشدار می دهند که پولدارها مراقب محرومان باشند. زکات شکل نهادینه شده این همدردی است: بر هر مسلمان ثروتمند واجب است که مقدار معینی از ثروت خویش را به برادران دینی فقیر خود بدهد.
زکات یک عمل داوطلبانه نیکوکاری است نه تجمیع ثروت توسط یک سازمان مرکزی.
زکات در وهله نخست عملی داوطلبانه از سوی انسان های متقی است که بسیار متفاوت با آن چیزی است که اکثر مالیات دهندگان امروزی هنگام برخورد با افزایش مالیات بر درآمد یا مقررات پیچیده مالیاتی تجربه می کنند.
همچنین در اسلام رجحان خاصی نسبت به تاکید مارکسیستی بر برنامه ریزی اقتصادی نسبت به نیروهای بازار دیده نمی شود.
حقیقتا هنگامی که از پیامبر اسلام خواسته شد تا قیمت های بازار را تثبیت و کنترل کند چون برخی تجار، کالاها را بسیار گران می فروختند ایشان امتناع کرده و فرمودند: «قیمت ها را خدا تعیین می کند. فقط خدا بر بازار حاکمیت و سلطه دارد.» اغراق آمیز نخواهد بود که چنین سخنانی را منبع الهام آدام اسمیت در نظریه «دست نامریی» بدانیم. از پیامبر همچنین احادیث بسیاری در گرامی داشتن تجارت، کسب سود و زیبایی های زندگی موجود است.
روی خوش نشان دادن اسلام به کسب و کار و تجارت یکی از دلایل مهم شکوه و جلال تمدن صدر اسلام بود. دنیای اسلام در قلب مسیرهای تجارت جهانی بود و تجار مسلمان از این مزیت حداکثر استفاده را نمودند. آنها حتی برخی جنبه های بانکداری مدرن را پایه گذاری کردند: این تجار مسلمان به جای حمل طلای سنگین و به راحتی قابل سرقت، از چک های کاغذی استفاده می کردند. این نوآوری در انتقال اعتبار را جنگجویان صلیبی تقلید کرده و به اروپا انتقال دادند.
تجارت برای تمدن اسلامی چنان حیاتی بود که زوال این تمدن را به تغییرات در الگوی تجارت جهانی نسبت می دهند. هنگامی که واسکادو گاما در نوامبر ۱۴۹۷ با کمک اسطرلاب که اختراع مسلمانان بود، دماغه امید نیک را دور زد، فصلی نوین در تاریخ جهان گشود: فصلی که در آن تجارت جهانی از خاورمیانه و مدیترانه به اقیانوس ها انتقال یافت. متعاقب آن، خاورمیانه عربی که به واسطه حمله مغولان در دو قرن پیش ویران شده بود و قادر به بازگشت به گذشته باشکوه نبود وارد دوران رکود و عقب ماندگی شدیدی شد. امپراتوری عثمانی به مدت چندین قرن دیگر پیش تاخت اما زوال اقتصادی چاره ناپذیر بود. از دست رفتن تجارت همچنین به معنای پایان جهانگشایی بود، به جای آن، تحجر و تعصب رشد کرد. در حالی که مفسران اولیه قرآن، تجارت و ثروت را به عنوان عطیه های خداوند قدر می دانستند، آثار اسلامی پس از صدر اسلام بر زهد و ریاضت افراطی تاکید می ورزیدند.
● کالوینیست های اسلامی
اگر اوضاع خوب پیش می رفت، ویژگی تجارت پیشگی اسلام می توانست آن را در جایگاه تاریخی کالوینیسم قرار دهد که ماکس وبر مستدلا نشان داد از عوامل اصلی خیزش سرمایه داری بوده است.
اما وبر در رساله کنفوسیوسیسم و تائویسم (۱۹۱۵) استدلال کرد که چین هرگز اقتصاد موفقی نخواهد شد چون فرهنگ چین بر اساس رابطه سالاری و پارتی بازی استوار است. او درباره پتانسیل ژاپن برای موفقیت اقتصادی نیز کاملا بدبین بود. تحلیل های وی از این تمدن های غیرمسیحی نادرست بود چون او فرض را بر جاودانگی عادات و روحیات گذاشت و تاریخ مشرق زمین را نیز با دقت نخوانده بود. یکی از جامعه شناسان بزرگ ترکیه به نام صبری آلوگنر که هم دانشجو و هم منتقد وبر بود، نوشت که وبر به رغم استعداد در تحلیل منشا سرمایه داری در غرب، درباره اسلام بد قضاوت کرد و سازگاری ذاتی آن با «نظام بازار» را نادیده گرفت.
● چسبیدن به ربا
اما این سازگاری هم کاملا بدون مشکل نیست. در بین جنبه های سرمایه داری مدرن، یک مایه اختلاف با اسلام وجود دارد: بهره. قرآن دستور می دهد «خدا تجارت را مجاز دانست و بهره را ممنوع ساخت.» و ربا معمولا به معنای دریافت بهره از پول تفسیر می شود.
به همین دلیل است که مسلمانان «بانکداری اسلامی» را ایجاد کردند تا جانشین بانکداری مبتنی بر بهره باشد. این در واقع با «سرمایه مخاطره آمیز» پیوند دارد که در غرب گسترش یافت، جنبه هایی از بانکداری اسلامی، برگزیدن خدمات مرتبط در غرب مثل لیزینگ، شراکت، تقسیم سود و تامین مالی اضافه بها (مارک آپ) هستند.
در حالی که بانکداری اسلامی، سرمایه داری بدون بهره را مجاز می دارد، برخی مسلمانان جلوتر رفته و پرسیدند آیا ربا واقعا بهره معقول و منطقی را هم شامل می شود. این تفسیر لیبرال به قرن شانزدهم در امپراتوری عثمانی بازمی گردد. در دوره حکومت سلیمان باشکوه، شیخ الاسلام ابوسعید افندی، به بنیادهایی که در خدمت بهبود اوضاع جامعه بودند اجازه داد تا بهره بگیرند. در عصر حاضر، بسیاری از پژوهشگران مسلمان هستند که ربا را تفسیر جدیدی کردند. مثلا عمادالدین احمد از موسسه مناره آزادی می گوید که این اصطلاح عملا به معنای هرگونه زیاده قیمت گذاری بیش از حد معمول بود حال چه به شکل نرخ بهره و چه به شکل قیمت نقدی باشد. او ادعا می کند دریافت نرخ بهره بازاری از بدهکار، ربا نیست.
چه بهره معقول را مجاز بدانیم یا ممنوع، طرز تلقی اعتقادی و برخورد تاریخی اسلام با کسب و کار، بی تردید مثبت بوده است. مخالفت بنیادی انتسابی اسلام با سرمایه داری آن طور که ماکسیم رودینسون نقل می کند «افسانه ای بیش نیست.»
● تلفیق
اگر این گونه است، چه وقت «جنگ بین اسلام و سرمایه داری» آن طور که اسلام گرایان رادیکال مثل سید قطب پیش بینی کردند فرا می رسد؟
پاسخ هم در اندیشه ریاضت کشی مسلمانان پس از قرون اولیه اسلام و هم در منشا غیراسلامی رادیکالیسم اسلامی قرار دارد که تا امروز در بین بسیاری از مسلمانان تندرو زنده نگه داشته شده است. رادیکالیسم اسلامی به صورت یک جنبش ارتجاعی ضداستعماری متولد شد که هدف اصلی آن ایجاد نظام اجتماعی سیاسی برای به چالش کشیدن و شکست دادن غرب بود. چون غرب بر سرمایه داری دموکراتیک بنا شده بود رادیکال های اسلامی مدعی بودند مخالفانشان باید دیدگاه اقتصادی سیاسی دیگری برگزینند. به همین دلیل است که بنیان گذاران اسلام رادیکال، مثل سیدقطب و مودودی، از آنچه «اکسیدنتالیسم» نامیده می شد به شدت وام گرفتند، ایدئولوژی که منشا آن به انتقاد هایدگر از غرب برمی گردد و فاشیست های ژاپنی، نازی های آلمانی، خمرهای سرخ و اخیرا القاعده و از این قماش برگزیده اند.
با این حال برای آن دسته از مسلمانان که در حول اکسیدنتالیسم زندگی نکرده بلکه دینداری شخصی و اشتیاق طبیعی انسان به زندگی خوب داشتن را می پسندند سرمایه داری دموکراتیک کاملا مناسب به نظر می رسد.
برخی از نمونه های جالب توجه این پدیده در ترکیه دو دهه گذشته ظاهر گشته است. ترکیه ثروتمندترین کشور جهان اسلام نیست اما به تحقیق توسعه یافته ترین است.
ثروتمندترین کشورهای اسلامی ملت های عربی نفت خیز هستند که اکثرا به رغم دلارهای نفتی، از نظر اجتماعی پیشامدرن و قبیله ای باقی مانده اند. با کمال تاسف نفت ثروت می آورد اما جامعه را مدرن سازی نمی کند.
مدرنیته از طریق عقلانیت به دست می آید از طریق اندیشه هایی مثل سازماندهی، نظم، مبادله و ریسک پذیری در تعقیب اهداف. تورگوت اوزال که یکی از روسای جمهور ترکیه بود، زمانی گفت: «ما خوشبخت هستیم که نفت نداریم، ما مجبوریم سخت کار کنیم تا پول در بیاوریم.»
اوزال سیاستمدار طرفدار غرب و یک مسلمان معتقد بود. اصلاحات انقلابی و به سبک ریگان وی طی دهه ۱۹۸۰، اقتصاد ترکیه را از شبه سوسیالیسم به سرمایه داری متحول کرد. در این محیط جدید، توده های مسلمان محافظه کار آناتولی، زمینه مساعدی برای رونق اقتصادی اجتماعی پیدا کردند. به لطف موفقیت های حیرت آور در کسب و کار، آنها را «ببرهای آناتولی» نامیدند. آنها طبقه جدیدی را تشکیل می دهند که رقیب «بورژوازی استانبولی» سابقه دار، ممتازه، کاملا سکولار و به شدت پرافاده در غرب ترکیه هستند.
نهاد ثبات اروپایی که یک موسسه پژوهشی در برلین است بررسی گسترده ای از «ببرهای آناتولی» در سال ۲۰۰۵ انجام داد. پژوهشگران موسسه با صدها تاجر محافظه کار در آناتولی مرکزی مصاحبه انجام دادند. آنها پی بردند که «در داخل اسلام ترکیه ای، جریانات فردگرایانه و طرفدار کار و کاسبی برجستگی خاصی پیدا کرده است» و «اصلاح گری کاملا اسلامی» به دست کارآفرینان مسلمان اتفاق می افتد. اصطلاحی که آنها برای این سرمایه داران خداجو به کار بردند عنوان گزارش آنها نیز بود: «کالوینیست های اسلامی.»
حزب عدالت و توسعه که قدرت را در دست دارد ظاهرا انعکاس سیاسی از خیزش «کالوینیسم اسلامی» است. اکثر اعضای حزب عدالت و توسعه، سابقه و پیشینه تجاری و بازاری دارند و حزب از همان روز اول، طرفدار کسب و کار بوده است. رهبر حزب، طیب اردوغان نخست وزیر، مکررا از سرمایه گذاری مستقیم خارجی حتی از جانب اسرائیل استقبال می کند. اخیرا در یک سخنرانی در همایش بین المللی اسلامی، اردوغان، رهبران عرب را فرا خواند تا ممنوعیت بهره در اسلام را بازتعریف کنند و هشدار داد که بانکداری اسلامی می تواند به «دامی» تبدیل شود که مانع توسعه دنیای اسلام می شود. اکثر این صداها از جانب رهبران ، پژوهشگران و روشنفکران مسلمان بلند می شود و اذهان و بازارها را در خاورمیانه آزادتر می سازد.
● سرکشی
با این حال بسیاری از مسلمانان در ترکیه و جاهای دیگر، سرمایه داری را حقیر و پست می شمارند و آن را بیگانه با اسلام و حتی مخرب می انگارند. در عین حال چنین تحقیری باورنکردنی است. وقتی به شعارهای ضدسرمایه داری در محافل اسلامی نگاه می کنیم، می بینیم که آنها بر بی بندوباری جنسی، فحشا، موادمخدر، جنایت یا خودخواهی کلی در جوامع غربی متمرکز شده اند. اما این ها عناصر ذاتی سرمایه داری نیستند. آنها را بهتر است با اصطلاح «مادیگری فرهنگی»– این اندیشه که امور مادی تنها اموری هستند که اهمیت دارند شرح دهیم. اکثر مسلمانان که از سرمایه داری بیزاری می جویند صرفا به این خاطر است که آن را با مادی گری اشتباه می گیرند.
چنین مسلمانان دل نگرانی، کاملا متعجب خواهند شد اگر درک کنند برخی از صریح اللهجه ترین حامیان بازار آزاد در غرب، سرسخت ترین مدافعان باورهای دینی، ارزش های خانوادگی و نقش زیاد هر دو در زندگی عمومی هستند.
بدبختانه تلفیق سرمایه داری دموکراتیک با ارزش های یهودی، مسیحی که اصولا پدیده ای آمریکایی و نه اروپایی است در دنیای اسلام شناخته شده نیست. رسانه های خبری جهان، آمریکای با کلیساها و بنیادهای خیریه را به خوبی جلوه گر نکرده اند.
کاملا برعکس، آنچه اکثر مسلمانان به عنوان موازین و استانداردهای آمریکایی می بینند لذت گرایان بی شرم و حیا در فیلم های ماهواره ای ام تی وی و هالیوود هستند. به عبارت دیگر، نه همه سرمایه داران، جماعت پول پرستان هستند. اگر مسلمانان بیشتری این را تشخیص دهند از گشوده شدن جوامع شان به روی توسعه اقتصادی و ارتباط با ملل پیشرفته کمتر هراسناک شده و بیشتر این حکم قرآنی را به یاد خواهند آورد که «بر روی زمین پراکنده شوید و نعمات خدا را بجویید و خدا را به یاد آورید که امید می رود موفق خواهید شد.»
پس جهان مکانی امن تر خواهد شد اگر در جست وجوی سرمایه همراه با هدایت اخلاقی باشیم، که روشی مسالمت آمیزتر نسبت به «جنگ» از سر نفرت با سرمایه است.
مصطفی اکیول
نویسنده و روزنامه نگار اهل ترکیه.
منبع: دنیای اقتصاد به نقل از خبرنامه اینترنتی فناوری، تجارت و جامعه
موضوع: اقتصاد اسلامی
