دکتر شاهین شایان آرانی اغلب در مباحث بازار بورس و سرمایه اظهارنظر می کند اما این تمام دانش وی نیست چراکه وی خود را یک صاحب نظر در عرصهء ورزشی نیز می داند. شایان آرانی با توجه به مدیریت و سوابق خود در عرصه های اقتصادی داخل و خارج از کشور، در مورد وضعیت فعلی اقتصاد ایران و خانوارها معتقد است، بزرگ ترین عامل تورم و بیکاری و بزرگ ترین ضعف در بعد اجرایی و عملیاتی کردن قوانین و مباحث تئوریک است. او اکنون رییس هیات مدیرهء شرکت مهندسی مالی بین المللی هدی است. با او دربارهء مسایل اقتصاد خانواده در شرایط کنونی گفت وگو کرده ایم.
▪ با توجه به این که سیاست های کلان اقتصادی در نهایت به اقتصاد فرد بازمی گردد وپیامدهای آن به تبع دامنگیر خانواده ها می شود شما در شرایط کنونی بیش تر آسیب های اقتصادی به خانواده ها را در کدام سطح می بینید؟
ـ به هر حال اقتصاد خانواده تحت تاثیر اقتصاد کلان کشور است یعنی اقتصاد کلان هر وضعیتی داشته باشد بخشی از تبعات آن به خانواده بازمی گردد. در شرایط کنونی اقتصاد ایران، اولین مساله ای که دامنگیر خانواده ها شده و نیازمند مدیریت اصولی است، موضوع تورم است. تورم در کشور ما در چند سال اخیر از رقم های بسیار بالا به نرخ ۱۰ الی ۱۵ درصدی رسیده و همین جا هم متوقف شده است البته این نرخ تورم طبیعی نیست چرا که تورم منطقی حدود دو الی سه درصد است.
ما متاسفانه در این هفت،هشت سال گذشته نتوانسته ایم تورم را یک رقمی کنیم. تورم عوامل مختلفی دارد که باید یکی از دلایل آن را در سیاست های غیرمعقول بودجه ای و مالی کشور جست وجو کرد. زمانی که بودجهء دولت به شدت متورم می شود خود می تواند تورم ایجاد کند. نقدینگی زیاد در جامعه، اقتصاد فعال زیرزمینی، اقتصاد غیرپویا و بدون افزایش افزوده و ... از عوامل و ریشه های تورم هستند که تبعات منفی آن مستقیما به اقتصاد خانواده باز می گردد. باید به این مساله توجه کرد که خانوار به طور معمولی یک درآمدی دارد که این درآمد باید به مصارف خانوادگی همچون پوشاک، مسکن، بیمه، تحصیل، تفریح و... برسد اما زمانی که تورم بالا باشد آن ها با کاهش قدرت خرید مواجه می شوند، از سویی دیگر نیاز است که با افزایش درآمد بتوان کمبودها را به نوعی جبران کرد که متاسفانه درآمدها نسبت به تورم یا بالاتر از تورم رشد نکرده است. هنگامی که قدرت خرید کاهش می یابد کیفیت زندگی هم دچار افت خواهد شد.
مسالهء مهم دیگری که نیاز است به آن اشاره شود بیکاری است که از حد معقول فراتر است. نرخ بیکاری در کشورهای دیگر پنج الی شش درصد است اما در ایران این رقم از عدد ۱۵ و ۱۶ درصد تجاوز کرده است. با حضور یک جوان بیکار در خانواده ادامهء تحصیل وی، ازدواج و... بامشکل جدی مواجه می شود، به نظر بنده این دو عامل کلیدی به شدت اقتصاد خانواده ها را در مخاطره قرار داده است.
▪ با توجه به توضیح شما در مورد بیکاری و تورم، حال این سوال مطرح است که خانواده ها با چه سازوکاری می توانند تبعات منفی این دو عامل را در زندگی خود کاهش دهند؟
ـ تورم مثل ویروسی است که همه چیز را تحت تاثیر قرار می دهد. در شرایط کنونی خانواده ها در ایران ناگزیر شده اند که به چند شغله بودن برای مبارزه با فشار تورم وگرانی روی آورند اعضای خانوار ایرانی به غیر از این که به روال طبیعی کار می کنند مجبورند شغل دوم هم داشته باشند و این یک نوع مبارزه با تورم است. از تبعات منفی همین چند شغله بودن می توان به زمان اندک با هم بودن اعضای خانواده ها اشاره کرد. مسالهء دیگر این که متاسفانه برخی از خانوارها به دلیل همین فشارها به کارهای غیرمجاز و زیرزمینی روی آورده اند که این فسادآور است. همهء این ناهنجاری ها پیامد تورم و بیکاری در جامعه است در حالی که در یک اقتصاد پویا و طبیعی این پدیده ها کم رنگ تر ظاهر می شوند.
▪ تجربه های کشورهای دیگر در این حوزه چگونه است؟ آیا کشورهایی که با پدیدهء فقر و بیکاری مواجه هستند برنامهء مدون و موفقی برای ارتقای سطح زندگی خانوارها داشته اند؟
ـ من به صورت علمی در مورد این مساله مطالعه ای نداشته ام و نمی توانم مقایسه ای بین خانوارهای دیگر کشورها با ایران داشته باشم اما در این زمینه شناخت ناشی از تجربه و رفت و آمد خود را به شما می گویم. به طور مثال در کشورهایی که فقر وجود دارد و به عنوان جهان سومی یا در حال توسعه محسوب می شوند تلاش شده تا با راهکارهایی، طبقهء محروم به خودکفایی برسند و از توان ایجاد درآمد بالاتری بهره مند شوند. اولین هدف از این کار جلوگیری از کوچ کردن خانواده ها به شهرهای بزرگ است. به طور مثال در کشور بنگلادش بانک «گرامین بنک» به مدیرعاملی محمد یونس، برندهء جایزهء نوبل اقتصاد در سال ۲۰۰۶، با دادن وام های کوچک و شرایط آسان به طبقهء محروم در تلاش است تا اقتصاد را در درون خانواده ها پویا کند مثلا به خانم های روستایی ۷۰ یا ۸۰ دلار وام می دهد تا آن ها بتوانند با خیاطی کردن، وضعیت خود را سروسامان دهند.
از این تکنیک ها و برنامه ها در کشورهای مختلف وجود دارد اما در کشورهای توسعه یافته، خانواده ها روال معمولی را طی می کنند نرخ تورم و بیکاری در آن جا پایین است و سیستم افراد و خانواده ها را حمایت می کند.
▪ ما به صورت مداوم نقد خود را متوجه سیاست های اقتصادی و وضعیت ادارهء معیشتی می کنیم آیا ما دچار خلا قانونی در این حوزه هستیم یا مشکل اجرایی داریم؟
ـ به نظر بنده ما در تمام سطوح در کشور همیشه مشکل اجرایی داشته ایم نه قانونی. در ایران گرایش بسیار شدیدی به مباحث نظری و تئوریک وجود دارد اما در پیاده و اجرایی کردن همین مسایل با مشکل مواجه می شویم. اقتصاد ما همیشه گرایش به بحث دارد. ایرانیان همیشه آدم های تئوریک هستند و این مساله باعث شده تا نظریات پربار اقتصادی عملیاتی نشود و این نقدی به کل اقتصاد کشور است. من در مورد جلسهء اخیر رییس جمهوری با منتقدان اقتصادی شنیده ام البته تنها این گفتهء من براساس شنیده هاست که رییس دولت خطاب به منتقدان اقتصادی عنوان می کند «ما دارای درآمد نفتی زیادی هستیم با مازاد این درآمد چه کار کنیم؟» این یک سوال کاربردی و عملیاتی است اما هیچ کدام از اقتصاددانان نتوانستند پاسخ درستی به آن دهند. این جای تعجب نیست، نشان دهندهء آن است که ما با وجود سواد تئوریک و قدرت فکری در مباحث اقتصادی اما در اجرایی کردن آن دارای ضعف هستیم. شما باید بتوانید در سیستم افراد اجرایی نیز پرورش دهید.
▪ حال یک سوال تئوریک...
برعکس من آدم عملیاتی هستم یعنی این که با یک قران دوزار چگونه می توان کسب درآمد بیش تر کرد...
... به هر حال پیوستن ایران به WTO چه تاثیری بر اقتصاد ایران و کوچک ترین نهاد اجتماعی آن یعنی خانواده خواهد گذاشت؟
ـ اول باید به این مساله توجه داشت که ایران به لحاظ فرمول اقتصادی دارای یک اقتصاد دولتی و مدیریت شده به صورت متمرکز است به نوعی در حال حاضر گرایش های سوسیالیستی دارد یعنی اقتصادی با مدیریت مرکزی و سوسیالیستی، در این حالت اگر ایران بخواهد به WTO بپیوندند با مشکل و بحران مواجه خواهد شد. چرا؟ چون در اقتصاد مدیریت شدهء متمرکز یا به نوعی سوسیالیستی، بسیاری از پارامترهای این اقتصاد توسط دولت تعیین می شود نه رقابت و چون این حالت وجود دارد بسیاری از نرخ ها همچون ارز و سود بانکی، کالاهای عمدهء مردم به نوعی یارانه دار است و نرخی نیست که در بازار آزاد به تعادل رسیده باشد. در چنین حالتی هنگامی که شما به WTO می پیوندید که مبنا و پایهء آن بر رقابت و بازار آزاد بنا شده است، حتما با مشکل مواجه خواهید شد و تصور نمی کنم که اگر ایران بخواهد بپیوندد، فوری این کار را انجام دهد. چون سیستم می شکند. به طور مثال اگر یک نان سنگک با ۱۰۰ تومان عرضه شود در مدل WTO به هزار تومان می رسد یعنی پارامترهای اقتصادی با یک شوک جدی مواجه می شود. به طور طبیعی در این سیستم خانوارها تحت فشار جدی قرار می گیرند بنابراین پیوستن به طور فاز به فاز خواهد بود. در این صورت هر چند اقتصاد خانواده با شوک روبه رو می شود اما این مساله مقطعی است.