آن روزها ، منزل امام (ره) تنها كانون امید بخـش در قـم بـود .

از عصـر روز دوم فروردیـن خاطره اى دارم ، تصمیـم گرفتـم كه به منزل امام بروم ، حادثه مدرسه فیضیه تازه تمام شده بود .

طلبه ها تا آنجا كه تـوانسته بودند فرار كرده بـودنـد و عده اى هـم با كماندوها در داخل مدرسه بودند ، ما كه در خیابان بودیـم ، فكر كـردیم كه به منزل امام بـرویـم ، به آنجا كه رسیـدیـم ، دیدم چند تـن از دوستان و طلبه ها و فضلا دور و بر خانه ایستاده اند و در ایـن فكرند كه اگر كماندوها به منزل آقا حمله كننـد ، چه تـدبیرى براى دفاع از ایشان به كار ببندند ، طبیعتا طلبه ها وسیله اى هـم براى دفاع نداشتند ، جز مشت و احیانا یكى ـ دو تا چوب .

مـن هم به جمع آنها پیوستـم و درباره نقشه هاى مختلف باهم صحبت مى كردیـم ، در همین حیـن متـوجه شدم كه در منزل آقا باز است .

اعتراض كردم : كه چرا در را باز گذاشته اید ؟ اقلا در را كه مـى تـوانید ببندید ، گفتند : خود آقا گفته اند كه كسى نباید در را ببندد ، و تهدید كرده اند كه اگر در را ببنـدیـد از خانه بیرون مـى روم ، حـدود غروب بـود وارد خانه كه شدم آقا را دیدم كه در حیـاط ایستـاده انـد و با آرامش خـاصى نماز مى خواندد .

آرامش ایشان تا حدودى به مـن هـم آرامش بخشید ، البته نه به آن انـدازه كه بتـوانم حاضر شـوم و نماز بخـوانـم ، از دیدن منظره درگیـرى مـدرسه شـدیـدا هیجـان زده بودم .

امام (ره) نمازشان را تمام كـردنـد و به داخل اتاق رفتنـد ، ما هـم به دنبال ایشان داخل اتاق شدیم ، حدود پنجاه یا شصت نفر از طلبه ها و چند نفـرى غیر طلبه داخل اتاق نشسته بـودنـد ، ایشان حـدود بیست دقیقه صحبت كـردنـد ، سخنان ایشـان چنان آرامشـى به حاضران ، از جمله خود مـن ، داد كه احساس كردیم از هیچ چیز نمى تـرسیـم و آماده ایـم تـا صبح در منزل امام (ره) بمـانیـم و از ایشان دفاع كنیـم ، البته ایشان ، آخر شب همه را مرخص كردنـد و گفتنـد لازم نیست كسـى بمـانـد و از منزل دفـاع كند. گر چه در روزنامه ها چیزهایى نوشته بـودند ، عمق و دامنه فاجعه بـراى فـاجعه بـراى هیچ كـس روشـن نبـود ، آن روز نقشه امام كه ماجرا را با همه ابعاد و عمق و عظمتـش براى مردم بازگـو كنند .

اطمینان داشتنـد كه اگـر مـردم از دامنه فاجعه آفـرینـى دستگاه مطلع شـوند و بـدانند جهتگیرى رژیـم تا چه حد صراحتا ضد اسلام و ضـد مـردم است ، حـركت خـواهنـد كرد .

از ایـن رو همه سعى خـود را صرف آگاه ساختـن مردم كردنـد ، اگر كسـى اعلامیه هاى آن روزها را ، در فاصله بیـن بیست و پنج شـوال تـا محـرم ، مطـالعه كنـد به این نكته پى خـواهـد برد . حدود بیست روز به محرم مانده بود كه امام تصمیـم گرفتند از دهه عاشـورا ، دهه اى كه به طـور طبیعى مـردم در آن شـور و هیجان و آمادگـى زیادى دارنـد ، تا حـد ممكـن بهره بـردارى كننـد ، مـى خواستند در ایـن دهه ، ماجراى مدرسه فیضیه را به اطلاع همه مردم بـرسانند ، به همیـن منظور افرادى را به شهرستانها فرستادنـد و به علماى تهران و شهرستانهاى بزرگ مثل تبـریز ، شیراز و اصفهان پیام دادند ، خـود مـن ، آن طـور كه به خاطر دارم ، مإمور شدم به مشهد بروم و موضـوع را خدمت مرحـوم آیت الله میلانى بگویـم . آیت الله میلانـى آن مـوقع شخص اول مشهد بـود .

دو موضوع مطرح بود .

یكى موضـوع دخالت آمریكا و اسرأیل در امـور ایران و دوم اینكه از روز هفتـم محـرم بـایـد تمام روضه خـوانیها وقف بیان حـادثه مـدرسه فیضیه بشـود و منبـریها تمام حقایق مـربـوط به آن را به مردم بگـوینـد ، از روز نهم هـم هیئت هاى سینه زنـى و دسته هاى عزاداراى بایستى ایـن وظیفه را به عهده مى گرفتند چـون آن موقع ، مـردم در روزهاى نهم در عاشـورا ، بـراى شنیـدن مطالب در پاى منبـرهـا آمـادگـى نداشتنـد و در هیجان بـودند . مبارزه حضرت امام (ره) و گسترش آن ، به تبعیـد امام منجر شـد و رژیـم در سال 43 حضـرت امام ، رضـوان الله تعالـى علیه ، را به خارج تبعید كرد ، رژیـم ایران و دولت آمریكا احساس مى كردند كه مبارزه روحانیان و مـردم به رهبـرى امام خمینـى (ره) مبـارزه ، براى رژیـم و آمریكا ، مشخص بـود ، چـون ماجراى پانزده خرداد و قبل از آن ماجـراى مـدرسه فیضیه ـ در دوم فـرودرین ـ و چنـدیـن ماجـراى خـونیـن و حماسه آفـریـن دیگـر را از مـردم و به خصـوص روحانیان مشاهده كرده بودند ، با وجود ایـن ، تصور مى كردند كه شعارهاى روحانیان و انگیزه هاى ایـن مبارزه عمـومى صرفا به چند حكمى منحصر مـى شـود كه مغایر با مـوازین شـرعى است ، به همیـن دلیل تصـور نمـى كردند كه همه ابعاد یك مبارزه سیاسـى را در بر بگیرد .

در ماجراى تصویب كاپیتـولاسیون و مصـونیت مستشاران نظامى آمریكا ، امام با آن سخنرانى تاریخى و پر محتوا ، موضـوع كاپیتـولاسیون را طـورى تشـریح كـردنـد كه همه مـردم به روشنـى معنـى مصـونیت مستشاران نظامـى آمریكا و تإثیر ایـن اقدام رژیـم در وابستگـى ایران را دریافتنـد ، پـس از آن ، دستگاههاى وابسته به رژیـم و نیز دستگاههاى آمـریكایـى فهمیـدنـد كه مبارزه مـردم ایـران به رهبـرى امام خمینى (ع) مبارزه اى ریشه دار با ابعاد جهانـى است و از آن به بعد خطـر ایـن مبـارزه بـرایشان بیشتـر آشكار شـد .

البته در دنیا ، مبارزه سیاسـى امـر بـى سابقه اى نبـوده است .

ولـى اكثـر آنها چنان بـوده است كه دستگـاههاى استعمارى چنـدان واهمه اى از آنها نداشته اند ، حتـى در برخى مـوارد ، احساس مى كـرده انـد كه چنان مبـارزه اى به سـودشان است و آن را پنهانـى تشـویق نیز كرده اند ، اما مبارزه اى كه با انگیزه هاى دینـى و ایمان عمیق مذهبـى به رهبـرى مرجع تقلیـد و عالمـى بزرگ در سطح تـوده هاى مردم و با ابعاد سیاسـى جهانـى باشد ، شـدیـدا بـراى منافع دستگاههاى استعمارى خطـرناك و مضـر است ، ایـن همان چیزى است كه در انقلاب ما پیـش آمد و دیدیم كه چگـونه به سقـوط رژیـم شاه ، كه بـراى استكبـار جهانـى بسیار محتـرم بـود منجـر شـد .

خـوشبختانه از ایـن سخنرانى نـوارهاى واضحـى از امام (ره) باقى است ، برخلاف سخنرانى عاشـورا كه در نـوارهاى باقى مانده ، صداى امام (ره)طنین واضحـى ندارد ، ایـن سخنرانى ، ضمـن اینكه بسیار مفصل است ، بـراى همه قـابل استفاده است .

دستگاه رژیـم كه خطر را احساس كرده بـود ، مجـددا همان كارى را كـرد كه در سال 42 انجام داده بـود ، شبـانه به منزل امام (ره) ریختند ، ایشان را دستگیـر كردنـد و یكـراست به فـرودگاه تهران بردند ، آن طـور كه امام (ره) در خاطراتشان برایمان گفته اند ، ایشان را با یك هـواپیماى نظامـى 130 ـ سـى از تهران به تـركیه تبعید كردنـد ، حادثه تبعید براى امام سرآغاز مرحله جـدیـدى از مبارزه است ، به ایـن معنـى كه تا آن روز مردم امام را در كنار خـودشان مـى دیـدنـد و به ایـن ترتیب رهبرى امام به شكلـى كاملا مستقیـم و نزدیك انجام مى گرفت . با ربودن امام از قـم و تبعید كردن ایشان به خارج از كشـور ، از طرفى براى مبارزان ، مخصـوصا مبارزان حـوزه علمیه ، حالت یتیمى و بى سر پرستى پیدا شد ، اما از طرف دیگر ، براى امام فرصتهاى خوبى به وجود آمد تا بتـوانند به مسأل مبارزات آینـده و بـرنامه ریزى بـراى آن فكـر كننـد .

بنابـر ایـن به یقیـن طـى چهارده سالـى كه از سیزده آبان 43 تا دوازده بهمـن 57 طـول كشیـد ، هـم ملت پختگـى لازم را براى حركت عظیم بیست و دو بهمـن به دست آورد و هـم امام (ره) فرصت یافتند تا چنیـن حـركت عظیمـى را برنامه ریزى و رهبـرى كننـد .به ایـن ترتیب ، یك بار دیگر ، تـدابیر شیاطیـن و دشمنان خدا كه به قصد ضـربه زدن به اسلام و مسلمیـن طرح ریزى شـده بـود ، در نهایت به سوداسلام ومسلمین تمام شد وانقلاب رادرمسیر خـود پیشتربرد .

روزى كه امام (ره) به تركیه تبعید شـدند ، مـن در مشهد بـودم .

در همان روز كه سحـرگاهـش امام را ربـوده بـودنـد ، علماى مشهد اجتماع بزرگى تشكیل دادند و درباره ایـن حادثه تبادل نظر كردند ، تصمیمى كه د رآن مجلس گرفته شد ایـن بود كه اولا تمام نمازهاى جماعت یكـى ـ دو روز تعطیل شـود و ثانیا فرداى آن روز همه علما ، صبح زود ، در مسجد گوهر شاد متحصـن شوند و خواسته شان بازگشت حضـرت آیت الله العظمـى امـام خمینـى (ره) بـاشـد .

آن روز همه ما با ایـن تصمیم متفرق شـدیـم ، مـن آن وقتها منزل پدرم بـودم ، در منزل مهمانـى داشتیـم كه سحرگاه براى زیارت به حرم مشرف شده بـود و در راه بازگشت ، وقتى كه دید مـن بیرون مى روم ، گفت كه نروید ، چـون راهها را بسته اند ، از قرار معلـوم ، نیروهاى پلیـس از همان اذان صبح راهها را بسته بـودند و براى مقابله آماده شـده بـودنـد ، لذا هیچ كـس را راه نمـى دادنـد و مسلما ورود به مسجد امكان نداشت ، با این همه مـن از منزل خارج شدم و رفتـم تا كسب اطلاع كنـم ، از فاصله اى بسیار دور تا مسجد گـوهرشاد مردم ایساده بـودند و مإموران از ورود افراد به مسجد جلوگیرى مى كردند ، به این ترتیب قضیه تحصـن هم منتفى شد، ا ین بـود تا چند روز بعد ، به دعوت آیت الله میلانى ، اجتماع بزرگـى از علماى مشهد در منزل ایشان تشكیل شـد ، همه حاضـر شـدیـم اما نمى دانستیم براى چه آمده ایم .

احتمال مـى دادیـم كه آیت الله میلانى بخـواهد بگـوید كه مبارزه امكـان پذیـر نیست و نمـى تـوان كـارى كرد .

بـا ایـن ذهنیت ، قبل از حضـور در آن مجلـس به مـرحـوم آقا شیخ مجتبى قزوینى ، از علماى بزرگ و مبارز و بسیار محجـوب ، مراجعه كردیـم ، قرار بر این شد كه اگر آقاى میلانـى در آن مجلـس چنیـن اظهاراتـى كـرد ، ایشان بـا نظر ایشان مخالفت كنـد و ما هـم به ایشان كمك كنیـم ، یعنـى مـن و چنـد نفر دیگر از برادرانمان كه جوان و در بیـن اهل علـم به شور و حال معروف بودیـم ، اما وقتى كه به منزل آقاى میلانى رفتیم ، بر خلاف تصور دیدیـم كه ایشان نه تنها از ناممكـن بـودن مبارزه صحبت نكـرد ، بلكه نامه اى را كه بـراى امـام خمینـى نـوشته بـود خـوانـد .

نامه متـن قـوى ومحكمـى داشت و ایشـان مـى خـواست آن را در جمع بخواند ، یعنى مطلب درست بر عكـس آن شد كه ما تصور مى كردیـم . لذا با اینكه مـوقع ورود به مجلس نگـران بـودیـم ، از مجلـس كه خارج مى شدیم ، بسیار خوشحال بودیـم ، جلسه بسیار خـوبى بـود . نامه را خاطرم نیست كه خود ایشان خـوانـد یا كسـى دیگر از طـرف ایشان ، اما نامه بسیار مـوثرى بـود و مـن اولیـن بار ، بـرخـى روایات از جمله ((السكوت اخ الرضا و من لم یكـن معنا كان علینا )) را ، در فقراتـى از آن نامه ، از ایشان شنیـدم ، در آن نامه خطاب به امام خمینـى (ره) ، همان جمله اى آمـده بـود كه جـد ما سید الشهدا (ع) به ابى ذر فرمودند : ((یا عم ! ان القـوم منعوك دنیاهـم و منعتهم دینك .)) یعنى كسانى كه تـو را تبعید كردند ، دنیایشان را از تو دریغ داشتند ، اما تـو دینت را از آنها دریغ داشتى ، در ادامه جملات دیگرى نیز بـود كه درست به خاطر ندارم .

در كل نامه بسیار خـوبـى بـود و شـور و حال تازه اى به مبارزان مشهد داد و روح تازه اى در كالبـد آنان دمید ، در تـداوم همیـن حركت بود كه فعالیتهاى زیـرزمینى و مخفیانه نیز شروع شد.

وقتى كه از تبعید بر گشتم ، به مشهد رفتـم و مدتى آنجا بـودم . بعد بـراى انجام كار مشتـركـى با دوستان به تهران آمـدم ، آنها اصـرار مـى كـردنـد كه در تهران بمـانـم .

قصد خود مـن هـم همیـن بود اما محرم و صفر در پیـش بـود و امام (ره) بـراى محـرم و صفر دستـورات خاصـى صادر كرده بـودنـد ، به دستور ایشان ، قرار بود با همكارى دوستان كارهاى مربوط به ایـن ایام را در مشهد سـر و سامان بـدهیـم ، در آنجا نیز مثل جـاهاى دیگر ، سامان دادن به كارهاى مربـوط به مردم خیلى دست و پا گیر بـود ، تظاهرات فراوان و سازمان دادن به راهپیماییهاى مهم و بى سابقه چند صـد هزار نفرى مشهد ، مانع از آمدن مـن به تهران مـى شـد ، ایـن بـود كه در مشهد مانـدم تا اینكه مرحـوم شهیـد آقاى مطهرى چنـد بار برایـم پیغام فرستاد كه باید براى كار مهمـى به تهراى روم ، مـن نیز دوستـان مشهد را راضـى كـردم و عازم تهران شدم .

مـوضوع ایـن بـود كه حضرت امام (ره) مرا به عنـوان عضـو شـوراى انقلاب معین كرده بودند و مـن از قضیه خبر نداشتم ، انتصاب امام (ره) مـوجب شد تا در تهران بمانـم و در مدرسه رفاه ، محل تشكیل كمیته استقبال ، استقـرار یابـم ، از روزهاى حساس قبل از آمـدن حضرت امام و روز دوازده بهمـن خاطره اى در ذهنـم مانـده است كه شاید طرح آن براى شما جالب باشد ، خاطره مربـوط به شبـى است كه فردایش فرودگاه را بستند .

قرار بـود بختیار اعلامیه اى را در رادیو بخواند ، چـون چند نفر از اعضاى شـوراى انقلاب با بختیار سـوابق دوستـى و شایـد هـم تا حـدودى رو در بـایستـى داشتنـد ، اعلامیه را به شــــوراى انقلاب فـرستادند تا ببینند كه آیا شـورا با آن مـوافق است یانه.

البته آن روز شاید اسـم شوراى انقلاب هنوز بر ایـن جمع اطلاق نمى شد ، اما مى دانستند كه شورایى وجـود دارد ، البته از اینكه چه كسانى مجموعه شورا را تشكیل مى دهند اطلاعى نداشتند ، همیـن قدر مـى دانستنـد كه عده اى بـا امـام (ره) در تمـاسند . بارزتـریـن آنها شهیـد بهشتـى ، شهیـد مطهرى و بـرخـى دیگـر از بـرادرانمان مثل آقاى هاشمـى و شهیـد باهنر بـودنـد ، اینها از جمله كسانـى بودند كه شخصا در خصـوص مسأل مربـوط به تظاهرات و غیره با امام (ره) ارتباط داشتنـد ، آن شب یكـى از همان آقایان كه با گـروه بختیار ارتبـاط داشت ، اعلامیه بختیار را آورد ، در آن اعلامیه ذكـر شـده بـود كه بختیار مـى خـواهـد بـراى پاره اى مذاكـرات با آیت الله خمینـى (ره) به پاریـس بـرود ، امام (ره) نیز بـا ایـن اعلامیه مـوافقت كـرده انـد .

ایـن موضـوع براى ما غیر قابل تصـور بود ، چگونه ممكـن بـود كه امام (ره) ملاقات با بختیار با به ایـن سادگى قبول كنند ! ما از قبل مـى دانستیـم كه شرط دخـول براى زیارت امام (ره) استعفا از تمام مقامات و حتى بالاتر از تبرى جستـن از نظام پادشاهى و ایـن قبیل چیزهاست ، ایـن موارد را به عنوان اذن دخول براى رسیدن به خـدمت امام (ره) مـى دانستیـم ، به همیـن دلیل بـرایمـان تصـور ناپذیر بـود كه بختیار ، با متنى چنیـن بـى رمق و ضعیف ، اجازه رسیـدن به حضـور امام (ره) را دریـافت كـرده بـاشـد امـا آن كه اعلامیه را آورده بود ، خودش از اعضاى شورا بـود و اظهار مى كرد كه تحقیقـا ایـن كـار انجـام گرفته است .

در ابتدا ، هنگامـى كه اعلامیه را آوردند ، شهید بهشتـى در جلسه حـاضـر نبـود ، پیـش از ورود او ، شهیـد مطهرى یكـى از عبـارات اعلامیه را اصلاح كرد ، بعد كه شهید بهشتـى آمد ، اصلاح دیگرى نیز به عمل آمـد ، در نتیجه تقریبا محتـواى اeلامیه عوض شـد و آن دو شهید گفتند كه اگر عبارات ایـن طور باشد ، ممكـن است مورد قبول حضرت امام (ره) قرار بگیرد ، باهمه ایـن اوصاف نظر اكثـریت جمع این بـود كه بعیـد است امام (ره) چنیـن چیزى را بپذیـرنـد ، در اثناى بحث ، یكـى از حاضران هـم عقیـده خـودمان گفت كه براى حل مشكل بهتر است خودمان تلفنى از پاریس بپرسیـم ، شهید مطهرى گفت كه خـودش سوال مى كند و به اتاق مجاور ، كه تلفـن در آن بـود ، رفت ، پـس از مدت كوتاهى آمد و گفت كه امام (ره) قبول كرده اند ، آقاى مطهرى گفته بود كه ما ایـن جا را اصلاح كردیم و قرار شده است كه به بختیـار بقبـولانیـم ، امام (ره) همـان متـن را قبـول كـردنـد و گفتنـد كه بـراى تغییر اعلامیه اصـرار نكنید .

فقط كارى كنیـد كه به اخبـار سـاعت هشت بعد از ظهر بـرسـد ، ما گفتیم كه اقلا ایـن دو اصلاح باقى بماند ، همان ساعت علماى قـم و همه علمایى كه براى استقبال از امام (ره) به تهران آمده بـودند و در مـدرسه علـوى اقامت داشتند ، جلسه اى بر پا كرده بـودنـد.

ماهـم به جلسه آنها رفتیـم ، درست به خاطر نـدارم ، شهید مطهرى یا شهید بهشتى مطلب را به عنوان خبر جدید در آن مجلس خـواند كه بختیـار چنیـن اعلامیه اى داده است ، بـرادرانـى كه در آن مجلـس بـودنـد ، گفتنـد كه : نه ، امـام قبـول نكرده . و این همان نظر ما بـود ، یعنى ما هـم فكر مى كردیـم ایـن براى امام غیر قابل قبـول است ، دوستان گفتنـد كه ما با پاریـس تماس گرفتیـم و امام قبـول كرده اند ، بالاخره برسرایـن قضیه بگو مگو شد كه آیا امام متن جدید اصلاح شده را قبول مى كنند یانه.

همه معتقد بودیـم كه اگر امام متـن را قبـول كنند ، كار عجیبـى انجام گرفته است ، اما تلفـن كرده بودیـم و از ایـن موضوع مطلع بـودیـم ، منتها چـون دوستان حاضر در آن جلسه خودشان با پاریـس صحبت نكرده بودنـد ، قبول كردن مسئله برایشان مشكل بـود ، ایـن بود كه مایل بـودند خودشان مستقیما با پاریـس تماس بگیرند ، ما به مدرسه رفاه برگشتیم و منتظر جـواب امام (ره) بـودیـم ، نیمه شب بـود كه اعلامیه كـوتاه امام (ره) رسیـد حضرت امام (ره) گفته بـودند : نخیر ، مـن به كسـى قـول نداده ام ، تا استعفا ندهد ، قبول نمى كنم .

فرداى آن شب ، این مطلب را در روزنامه ها نـوشتنـد و ایـن همان خـاطـره جـالب آن شب بـود كه تـا كنـون كسـى آن را نگفته است . اما مسئله تحصن در دانشگاه ، روزى كه قـرار شـد فـردایـش تحصـن كنیـم ، روزى بود كه قرار بود امام (ره) بیایند و نیامدند ، ما به بهشت زهرا رفته بـودیـم ، در آنجا شهید بهشتى سخنرانى كرد .

بعد هـم قطعنامه اى تهیه شده بود كه خواندیم و بر گشتیم ، وقتى كه برگشتیـم بحث بر سر ایـن مطلب ود كه قدم بعدى چه باشد ، فكر تحصـن در تهران بـى ارتباط با تجـربه تحصـن در مشهد نبـود ، در واقع تجربه مـوفق تحصـن بیمارستان مشهد بـود كه در تهران انجام مـى گـرفت ، مـدتـى بحث بـر سـر محل تحصـن بـود .

بعضى مسجد امام (ره) بازار را ، كه آن موقع به مسجد شاه موسـوم بود ، پیشنهاد كردند ، برخى هـم جاهاى دیگر را پیشنهاد كردند . دانشگاه هـم ضمـن پیشنهادها بود كه پیشنهاد بسیار جالب و از هر جهت مناسبـى بـود ، بنـا بـر ایـن شـد كه صبح زود بـرادرهـا به دانشگاه بروند اما از ایـن خوف داشتیـم كه دانشگاه را ببندند . به همیـن دلیل كسى را فرستادیـم كه با یكى از مسئولان دانشگاه ـ كه بعدها به نظرم رئیـس دانشگاه شد ـ صحبت كنـد ، تفاهـم شـد و البته مشكلات زیادى هـم برایمان ایجاد كردند.

مسجد دانشگاه خـوشبختانه بـاز بـــود و مــا فـورا وارد مســجد شدیم و اتاقك بالاى مسجد را ستاد كارهایمان قرار دادیم ، اولیـن كارى كه كردیم ایـن بـود كه اعلامیه اى نوشتیم و دادیـم كه پخـش بشـود ، فكر مى كردیـم كه حضورمان در آنجا ، وقتى فایده خـواهد داشت كه همـراه با زبان و بیان باشـد و ایـن سیاست را تا انتها ادامه دادیـم ، همیـن دلیل تإثیر كارهایمان بـود ، زیـرا اگـر سخنرانى و اعلامیه نبـود ، مشخص نمـى شد كه چه كارى انجام گرفته است .

یعنـى هم مردم در جریان اخبار قرار نمى گرفتند و هـم رژیـم مـى تـوانست آن را طور دیگرى جلوه بدهد ، لذا برنامه هاى مختلفى را در دانشگاه اجرا كردیـم ، یكـى از برنامه ها سخنرانیهاى مستمرى بـود كه در مسجد دانشگاه انجام گرفت و هر یك از ما یك سخنرانـى داشت ، از برنامه هاى دیگر ، انتشار اعلامیه ها و بولتـن روزانه بود ، به گمانـم دو تا بولتـن منتشر كردیـم ، یكى در دانشگاه و با نام تحصـن و دیگرى هنگام ورود امام (ره) به مدرسه رفاه ، من یكى ـ دو شماره از این آخرى را دارم ، ایـن بولتنها نشان دهنده روحیات و افكار و هیجانات و احساسات و دیـد بسیار ابتـدایـى آن روزهاى ما نسبت به حـوادث بـى سابقه و سـریع زمان پیروزى انقلاب است ، با نگـاه به آنها مـى تـوان دیـد كه آن روزها چگـونه بـا مسأل برخورد مى كردیم .

به یاد دارم كه در شب دوازده بهمـن 57 ، هیجان عجیبـى بر سراسر كشور حاكـم بود، مـن ، همراه بعضى از مبارزان و روحانیان تهران در اتــاقك متصل به مسجد دانشگاه ، كه ستاد فرماندهى تحصـن بود مـتحصـن شده بـودم ، شهید باهنر و بسیارى از كسان دیگر در ایـن اجتماع حضـور و نقشى فعال داشتند ، بر همه ما شبهاى پر اضطرابى مى گذشت ، همه مـى دانستیـم كه قرار است فردا امام (ره ) تشریف بیاورند ، البته قبلا یك بار دیگر هـم منتظر ورود امام (ره) شده بـودیـم كه نگذاشتنـد ایشـان وارد بشـونـد .

ایـن بـود كه همه دلهره داشتنـد كه آیا فـردا ایـن حادثه انجام خـواهـد گـرفت یا نه ، از آن گذشته ، به فـرض كه امام وارد مـى شدند ، روشـن نبـود كه چه حـوادثـى در تهران در انتظار ایشان و مردم و مبارزان است ، تهران سرشار بـود از غوغاى مردم و همه در تدارك ورود رهبر عظیـم الشإنشان بـودند ، دشمـن در منتهاى ضعف اما در نهایت خشونت و خشـم بود ، لذا ممكـن بـود هر كارى انجام بدهد .

حقیقتا نبضها به وضع بسیار عجیبـى مـى زدند و نفسها در سینه ها حبـس بود ، همه واقعا منتظر بودند كه ببینند چه پیـش خواهد آمد ، سرانجام امام تشریف آوردند و به بهشت زهرا تشریف بردنـد و در آنجا آن سخنرانى عجیب ، تاریخـى و كـوبنده را ایراد كردند ، از بهشت زهرا نیز با وضعى خاص ، در حالـى كه مـردم اصـرار داشتنـد دست ایشان را ببـوسند و ایشان را زیارت كننـد ، بـراى عیادت از مجـروحان ، به بیمارستان رفتند ، بعد همه امام را گـم كردنـد .

هیچ كـس نمـى دانست كه ایشـان كجـاینـد ، در ستـاد استقبـال در دبستان علوى نشسته بودیم و مـن مشغول تنظیم روزنامه اى بودم كه آن روزها به مناسبت ورود امام در همان ستاد منتشر مـى كردیـم . آن روزنامه اخبار وقایعى را ، كه در بیت امام (ره) مـى گذشت به اطلاع امام مى رساند . من مشغول نوشتـن آخرین روزنامه بودم كه خبر آوردند كسى در پشتى حیاط كوچك مدرسه را مى زند ، آن موقع چـون اسلحه نداشتیـم ، از آن در با چـوب محافظت مـى شـد ، خلاصه در را باز كردند و دیدیـم امام (ره) هستند ، یادم نیست كه تنها بـودنـد یا حاج احمـد آقا نیز با ایشان بود .

صـداى شـوق انگیز امام آمـد ، امام آمـد ، به همه رسیـد ، ده ـ بیست نفر از كسانـى كه آن شب در مدرسه رفاه بـودند ، امام (ره) را دوره كردند و دست ایشان را مـى بـوسیدند ، امام (ره) نیز با وجـود خستگى زیاد ، با روى خوش ، همه را مـورد مرحمت خـود قرار دادنـد ، مـن تعجب مـى كردم كه ایشان ، با وجـود آن همه خستگـى مسافرت و رفتـن به بهشت زهرا و سخنرانى ، چطور مى توانستند این چنیـن با روى خوش با مردم مواجه شوند ، مـن هم جلوتر رفتم و دم در ، از فـاصله یكـى ـ دو متـرى ، مشـغول تماشاى ایشـان شـدم .

سالها بود امام را ندیده بودم . البته نزدیكتر نرفتـم كه مزاحمتى براى ایشان ایجاد نكنم ، امام آمدند و به طرف پله هاى سرسرا ، كه به طبقه دوم منتهى مـى شد ، رفتند ، حدود پنجاه الى شصت نفر پاییـن پله ، مشتاقانه رهبرشان را نگاه مـى كردند ، ایشان از پله ها بالا رفتنـد و همیـن كه به پا گرد رسیدند ، رویشان را به طرف جمعیت چرخاندند و چهار زانـو روى زمین نشستنـد ، ایـن حركت بسیار جالب بـود ، مردم با دیـدن این منظره ، متوقف شدند . امام با تبسـم محبت آمیزى از آنها احـوالپرسى كردند و بعد شروع به صحبت كـردنـد ، آن ده ـ پـانزده دقیقه اى كه امـام (ره) روى پله ها با آن تبسـم زیایشان بـرایمان صحبت كردنـد ، از خاطـرات جالب و فرامـوش نشدنى مـن است ، دیدار با رهبر و قأد بزرگى كه سالها شاگردى اش را كرده بودم و پـس از چهارده سال فراق جانكاه ، اینك او را رو در روى خـود مـى دیـدم . ما گاهـى بـراى شكایت و درد دل خـدمت امام (ره) مـى رفتیـم اما آقاى بهشتـى هیچ وقت نزد امام (ره ) شكـوه نمـى كـرد ، به ایـن معنى كه در صحتبهاى گوناگـونى كه خدمت امام مـى كردیـم ، گر چه او هـم سهیم بود ، به دلیل متانت و وقارى كه داشت ، به هیچ وجه از كسـى ذكـر شكـایت و درد دل و سعایتـى نمـى كـرد .

یك بار درآن دوران درگیـرى و اختلاف شهیـد بهشتـى و بنـى صـدر ، امام (ره ) فرمـودند : آنها وقتـى پیـش مـن مى آیند ، خیال مـى كنند این آقایان پشت سـر آنها حـرف مـى زننـد ، ولـى ایـن آقاى بهشتـى مـا حفظ الغیب اشخاص را دارد .

مظلومیت آقاى بهشتى در ایـن بود كه على رغم داشتـن علـم و قدرت بیان و منطق قـوى و تـوانایـى برخـورد ، در برابر فتنه انگیزان سكوت مى كرد ، او مى تـوانست بسیارى از حرفهاى فتنه انگیزان آن روز را كه در تریبـونها و روزنامه ها و در رادیو و تلویزیون به ضـد او پیروانـش منتشر مـى شـد ، باطل كند ، دیدید كه سخنرانـى تاسـوعاى آقاى بهشتى ، درست یك روز قبل از سخنرانى عاشوراى بنى صدر ، با اینكه از كسى هـم اسمى برده نشد و فقط مـواضع صحیح در زمینه هایى قضایى و قوانیـن در آن بیان شد ، خط بطلان بر بسیارى از حرفهاى آنها كشیـد ، یا مثلا در سخنرانـى مسجـد امام ، وقتـى ایشـان دربـاره روحـانیت و نقـش آن صحبت كـرد ، كل حـــــرفهاى روشنفكران غربرزده بـى ایمان و كـوته فكرى را كه از مدتها پیـش در ورزنامه ها جنجال به راه انـداخته بـود ، همه را پـوچ كرد . شهید مظلـوم دكتر بهشتى آدمى منطقى و اهل استدلال و بیان بـود . ذهـن پـر قـوتـى داشت و اگر سـر مجادله مـى داشت ، آنها كسانـى نبـودند كه بتوانند در مقابل قوت بیان و استدلال او مقاومت كنند ، اما مصلحت انقلاب مانع از این بود كه درگیرى پیش بیاید و ایـن بزرگترین مظلومیت او بود ، امام هم هوشمندانه ایـن مطلب را درك مى كرد . یك بار بنى صدر ، در هفده شهریور ، سخنرانى فحـش گونه اى كرد . دكتر بهشتـى با اجازه امام مصاحبه اى كرد و در آن مصاحبه بسیار با متانت و با ملاحظه برخـورد كرد ، چند روز بعد مـن خـدمت امام بـودم و صحبت از سخنرانى بنـى صدر و مصاحبه آقاى بهشتـى و آقاى هاشمى به میان آمد ، چـون در پاسخ به سخنان بنى صدر آقاى هاشمى هم مصاحبه كرد .

ایشان مى گفتند : آقاى بهشتـى و آقاى هاشمـى بخشـى از حقایق را گفتند و چیز زیادى نگفتند .

یعنى امام تـوجه داشتند و مـى دیدند كه چگـونه رفتارى با اینها شده است و اینها در جـواب چگـونه برخـورد مـى كنند ، ایـن همان مظلـومیت بـود كه مسلما امام نیز آن را احساس مى كردند ، البته مظلومیت به معنى مغلوبیت نیست بلكه در بسیارى موارد ، مظلـومیت برنده تریـن سلاح است و مآلا به نابـودى و اضمحلال ظالـم منتهى مى شود . خاطـره اى هـم از عصـر بیست و سه آبـان دارم كه دقیقا در خاطـرم مانده است ، علتـش هـم این است كه ایـن خاطره را مـن ، دو ـ سه روز بعد از حادثه از اول تا آخـر نوشتـم و نـوشته اش را الان در دفتـر تقـویمـم دارم ، ایـن قضیه مربـوط به روز جمعه بیست و سه آبان سال 59 است كه مصادف با روزهاى دهه محـرم بـود ، در تهران ، مـا در شـوراى عالـى دفـاع جلسه داشتیم .

قبل از آنكه به جلسه بروم ، سرهنگ سلیمى با مـن تماس گرفت و با اضطراب گفت كه سوسنگرد به شدت زیر آتـش دشمـن است و بچه ها كمك مى خـواهند ، ما با فرمانده لشكر 92 ـ كه سرهنگى بـود ـ تـوافق كرده بودیم كه اقدایـم انجام شود و آنها به كمك بچه ها بروند .

قرار بـود مقدماتـى فراهـم شـود ولـى گـویا به دلالیل آن مقدمات فراهـم نشـده بـود ، به همیـن دلیل سرهنگ سلیمـى از اینكه كارى صـورت نگرفته است و بچه ها زیر فشار دشمنند ، ناراحت بـود ، مى گفت كه باید در ایـن باره فكرى بشود ، به او گفتم كه اندكى بعد جلسه شـوراى عالـى دفاع تشكیل خـواهـد شـد و در جلسه درباره آن صحبت خواهیم كرد . بنـى صدر یك ساعت و نیـم بعد از شروع جلسه وارد جلسه شد ، اطلاع پیـدا كردیـم كه او نیز در اتاق دیگرى با فرمانـدهان نظامـى به قضیه سوسنگرد رسیدگى مى كرده است ، وقتى كه فهمیدیـم او نیز از جریان با اطلاع است تإكیـد كردیـم كه زودتر به داد ایـن بچه ها برسند ، بنى صدر گفت : مـن دنبال ایـن قضیه هستـم و پیگیرى مـى كنم ، شما نگران نباشید . بعد هـم جلسه را تمام كردیـم كه بنى صدر دنبال ایـن كار برود .

مـن مطابق معمـول هر جمعه بـراى نماز به تهران آمـدم ، آن هفته شنبه را نیز بـراى انجـام كـارى مانـدم و صبح یكشنبه به اهـواز برگشتم ، به مجرد اینكه وارد اهواز شدم ، به ستاد خودمان رفتـم از آشفتگـى و كـــلافه بـودن سرهنگ و سایر بچه ها فهمیدم كه هیچ كارى صورت نگرفته است ، وقتى كه از آنها در ایـن باره پرسیدم ، گفتنـد : بله ، هیچ كـارى نشـده است .

خیلـى اوقاتم تلخ شد ، گفتـم : پـس برویم كارى بكنیـم ، بعد به بنى صدر كه در دزفول بود تلفـن زدم و گفتم كه یك چنین وضعى است و اینها هیچ كارى نكرده اند و خواستـم كه دستـورى بدهد ، او به مـن گفت : خـوب است شما بروید ستاد لشكر و یك نوازشى از مسئولان لشكر بكنید و آنها را تشویق كنید ، بعد مـن هم دستور مى دهم كه مشغول شـونـد و كـار راانجـام دهنـد .

مـن گفتم كه این كار را مى كنم ، مقارن عصر به ستاد لشكر آمدیم و با آقاى غرضـى ، استاندار وقت خـوزستان و شمارى از فرماندهان نظامـى جلسه اى تشكیل دادیـم ، بعد از مباحثات و تبـادل نظرهاى زیاد متفقا به طرحى براى حمله رسیدیم ، آن طرح ایـن بود كه تیپ 2 لشكر 92 ، كه قبلا در دزفـول بود و حالا مإمور اهواز شده بـود ، بیـایـد ، از خط عبـور و حمله كند .

البته قرار بر ایـن شد كه نیروهاى سپاه و نیروهاى نامنظم ماهـم ـ كه متعلق به ستاد شهیـد چمران بـود ـ در نیروهاى ارتـش ادغام شـود ، در ضمـن قرار شـد كه زمان حمله صبح روز بیست و شـش آبان ماه باشد ، بعد به ستاد آمدیم و حدودا یك ساعتـى صحبت كردیـم .

آن شب هـم از شبهاى خاطره انگیز براى مـن است ، ساعت یازده بود كه رفتیم بخوابیم تا صبح آماده باشیـم ، تازه خوابـم برده بـود كه شهید چمران آمد پشت در اتاق مـن و محكـم در زد كه فلانى بلند شـو ، گفتـم : چه شده است ؟ گفت : طرح به هـم خـورد ، پرسیدم :

چطـور ؟ گفت : از دزفـول خبر داده انـد كه ما تیپ 2 لشكر 92 را لازم داریم و نمـى تـوانیم آن را در اختیار شما بگذاریـم ، معنى این حرف ایـن بود كه حمله به كل منتقى است ، مـن خیلى بر آشفته شدم چـون نتیجه چنیـن كارى جز ضربه زدن و آسیب رساند چیز دیگرى نبـود ، به اتاق آمـدم و به تیمسار ظهیـر نژاد ، فـرمانـده وقت نیـروهـاى دزفـول ، تلفـن كـردم و علت را پـرسیدم . او گفت : دستـور آقاى بنى صدر است و علتـش این است كه ایـن تیپ را ما براى كار دیگرى مى خـواهیـم و براى آن كار از اهواز آمده ایـم ، اگر تیپ به آنجا بیاید احتمال انهدام آن وجود داردو چون ما ایـن تیپ را لازم داریم ، نمى خواهیـم فردا وارد عملیات بشود ، مگـر اینكه از سـوى فـرمـانـدهـى دستـور ویژه اى بیاید . واقعیت ایـن بـود كه مـن از اینكه با بنـى صـدر به مناقشه لفظى بیفتم ، ابا داشتم، ایـن بود كه به دكتر چمران گفتم : شما صحبت كنید ، وقتى او تلفـن كرد و عین این مطالب را به بنى صدر گفت ، بنى صدر گفت كه مسئله را بررسـى خـواهد كرد و تقریبا قـولى هـم داد ، اما مـن اطمینان نداشتـم ، بارها تجربه كرده بـودم كه در آخریـن لحظه ، همه چیز خراب مى شـود ، در كنار اینها ، چیزى كه به ما كمك زیادى كرد پیغام مرحـوم اشراقـى ، داماد امام بـود .

ایشان اوایل همان شب از تهران تلفنـى با مـن صحبت كـرد و گفت :

امـام فـرمـودنـد بپـرسیـد خبـرهـا چیست؟ مـن گفتم : خبر ایـن است كه قرار است فردا عملیاتى انجام بگیرد ، ولى اظهار تردید كرده بودم و گفته بـودم كه ممكـن است مشكلـى پیـش بیاید و ایـن برنامه عملى نشـود ، مگر اینكه امام دستـورى بـدهنـد ، ایشـان رفت بـا امام تماس گـرفت و به ما گفت كه امام فرموده اند : تا فردا باید سوسنگرد آزاد شود و تیمسار فلاحى هـم خودش باید مباشر عملیات باشد . تیمسار فلاحى آن مـوقع جانشیـن رئیـس ستاد بـود و عملا در عملیات مسئولیتـى نداشت و تنها مسئولیت فرمانـدهـى نیروى زمینـى را به عهده داشت ، مـن چو ن دیر وقت بـود ، پیام امام را كه از مرحوم اشـراقـى دریافت كرده بـودم ، مطـرح نكردم و گذشته از آن ، فكر كرده بـودم كه احتیاجى به طرح آن نیست و صبح آن را مطرح خواهـم كرد ، وقتى ایـن مسئله پیـش آمد ، مطرح كردن پیام را كاملا موثر و بجا دانستم ، ایـن بود كه دو نامه نوشتـم ، یكى در ساعت یك و نیـم بعد از نیمه شب و دیگـرى در ساعت دو ، اولـى خطاب به آقاى سرهنگ قاسمـى فرمانده لشكر 92 بود ، د رآن نامه نـوشته بـودم : داماد حضـرت امام از قـول ایشان پیغام داده انـد كه فردا بایـد حصر سوسنگرد شكسته شود .

اگر تیپ 2 نباشد ، این كار عملى نخواهد شد و مـن این كار را به تیمسار ظهیر نژاد گفته ام ، ایشان هـم قـول داده اند كه با بنى صـدر صحبت كنند و تیپ را در اختیار ما بگذارند ، به هر حال لازم است شما آماده باشید كه تیپ را به كار بگیریـد و مبادا بر اساس پیامـى كه اول شب از دزفـول به شمـا رسیـده است ،تیپ را از دور خارج كنید .

نامه را به دست یكـى از برادرانـى كه آنجا با ما بـود ، دادم و گفتـم : ایـن را مى برى ، اگر سرهنگ قاسمى خـواب هـم بـود ، از خـواب بیدارش مى كنى و به دستـش مى دهى ، نامه دوم را هـم خطاب به تیمسار فلاحى نوشتـم و براى او هم به تفصیل پیام امام را ذكر كردم ، با ایـن اضافه كه : امام فرموده اند آقاى سرتیپ فلاحى هم بـایـد در جـریـان بـاشـد و نظارت كند .

ایـن ماجرا را هم نوشتم كه تیپ را خواسته اند از دست ما بگیرند و نوشتم : باید باشید و مسئولیت بروید دنبال آن كه این تیپ را به كار بگیـرید ، و بعد هـر دو نامه را دادم به شهیـد چمـران ، گفتـم : شما هم یك چیزى ضمیمه آنها بنویسید ، تا نظر هر دوم ما باشد .

او هـم پاى هر كدام شرح دردمندانه اى نوشت ، با تـوجه به اینكه او خیلى ذوقى و عارفانه كار مى كرد اما مـن خیلى با لحـن قرص و محكمى نوشته بـودم ، وقتى صبح زود براى نماز از خواب بیدار شدم ، در صـدد بر آمدم ببینـم وضع چطـور است كه دیدم الحمد لله وضع خـوب است و شنیـدم سـاعت پنج تیپ 2 از خط عبـوركرده است. معلـوم بود با رسیدن نامه ، مشغول شـده بـودنـد وچنانچه بنا به امر مى خواستند كار كنند ، تا وقتى بنى صدر از خـواب بیدار شود و به او بگویند و او بخـواهد مشورت كند ، بلاخره دستـور ساعت نه صادر مى شد و ساعت یازده هـم عمل مـى شـد و به ایـن ترتیب هرگز انجام عملیات موفق نبود ، یعنى ممكـن بـود انجام بگیرد ولى چیز ناموفق بى ربطى مى شد كه قطعا شكست مى خـوردیـم ، اما رزمندگان ساعت چهار و شایـد هـم زودتـر راه افتاده بـودنـد .

به هرحال مرحوم چمران بلند شدند و رفتنداما من چون درداخل ستاد مقدارى كار داشتم ، و چند تا ملاقات هـم داشتـم ، ملاقاتهایـم را انجام دادم و راه افتادم و رفتـم به طرف جبهه و منطقه عملیات .

البته وقتى رفتـم آنجا ، دیدم شهید فلاحى هـم رفته و صبح زود از خط عبور كرده بـود و آقاى چمران و آقاى غرضـى هـم صبح زود رفته بـودند در خطـوط مقـدم و نزدیكیهاى صحنه درگیرى ، و بالاخره همه آنها حضور داشتند . حدود ساعت نه ـ نه و نیـم دیگر نیروهاى ما پیش رفته بودند ، یك ساعت بعد كه حدود ساعت ده و نیـم بود ، سرتیپ ظهر نژاد هـم آمد و ایشان هـم رفت جلو ، همه مشغول بودند و ما به داخل واحدها مى رفتیم و با آنها صحبت و احـوالپرسـى مى كردیـم و از عملیات خبر مى پرسیدیـم كه دأما گفته مى شد خبرها خوب است و پیـش بینى مى شد ساعت دو و نیم وارد سوسنگرد خواهیم شد كه همیـن طور هم شد و الحمـد لله سـاعت دو و نیـم بچه هـاى مـا مظفـر و پیــروز وارد سوسنگرد شدند . در اواخر سال 67 قبل از سال جدید با برخـى از آقایان خدمت امام بـودیم ، از ایشان تقاضا كردیـم كه در یكى از ایام عید با مردم دیدارى داشته باشند اما ایشان نپذیرفتنـد ، دو ـ سه روز بعد از عید ، قلب ایشان ناراحتـى پیدا كرد كه فـورا رسیـدگـى و خطر بر طرف شد ، مـن به خدمت ایشان رسیدم و به ایشان گفتـم : چقدر خوب شد شما ملاقات با مردم را قبـول نكردید ، چون با توجه به بیمارى تان نمـى تـوانستید دیدار را انجام دهید و ایـن انعكاس بـدى در دنیا داشت .

امام فرمودند : آن طـور كه مـن فهمیدم از اول انقلاب تا حالا مثل اینكه یك دست غیبـى مـا را در همه كـارهـا هدایت مى كند.

بعد از شهادت مرحـوم رجایـى و باهنر ، بنـى صدر در پاریـس اعلام كرد كه در ایران چند نفرى بیشتر نبـودند كه از آن چنـد نفر عده اى از بین رفته اند و به ایـن تـرتیب چند تاى دیگر باذى مانـده اند كه آنها هـم باید از بیـن برونـد تا به تعبیر او امام ـ كه البته ایـن كه مـى گـویـم امام تعبیر مـن است و الا او با تعبیر اهانت آمیزى از امام اسـم آورده بـود كه مـن نمى خـواهـم از آن تعبیر استفاده كنـم ـ بدون وسیله بماند و وقتى بدون وسیله ماند ، به ما متوسل خواهد شد . در تحلیل او دو غلط هست ، یك غلط اینكه فكـر مـى كــــرد واقعا افراد زبـده و كارآمد همین چند نفرند كه بایداز بیـن بروند ، و غلط دوم كه بزرگتـر از غلط اول بـود ، تصـور انعطاف و نرمـش در امام است ، یعنى خیال مـى كرد كه امام با از دست دادن ایـن چند نفـر به بنـى صـدر ویـارانـش متـوسل خـواهنـد شد . در حالى كه به خاطر دارم یك بار كه خدمت امام رسیدیم ـ كه ایـن هـم یكـى از خاطره هاى جالب است ، اما متإسفانه ایـن خاطره ها را براى انكه در تاریخ بماند ، نه ما نـوشتیـم و نه كسى آمد از ما بپرسد ـ آن روز ما ، یعنى مرحـوم دكتر بهشتـى و آقاى هاشمـى رفسنجانى و مرحـوم باهنر و بنده و آقاى مـوسـوى اردبیلـى و بنى صدر خدمت امام بودیـم ، اما فرمـوده بـودند آقاى مهندس بازرگان هـم به آن جلسه بیایـد ، قـرار بـود آن روز دربـاره اختلافاتمان صحبت كنیم . بنـى صدر گفت : بگذارید مـن جنگ را به پایان برسانـم ، بعد مـى روم كنار ، امام فـرمـودنـد: ایـن خیال اشتباه است كه اگـر تـو نباشى ، جنگ به پایان نمى رسد ! تو اگر بروى كنار مـن خودم جنگ را تمام مى كنم . و در یك جا هـم كه صحبت از اداره كشـور بـود ، امام فرمـودند : اگر همه شما بروید كنار ، مـن خـودم كشـور را اداره مـى كنـم . و ایـن یك واقعیتـى است كه اگـر همه ما نمـى بـودیـم امـام مـى تـوانستند كشـور را اداره كنند ، زیرا امام با نیروى مردم و با بازوى نیرومند عناصر مردمى در اداره كشـور در نمـى ماندند و در حقیقت چه بسیار از عناصر مومـن و مخلص و فداكارى بودند كه حاضر بـودند در خدمت انقلاب و در خـدمت اهـداف امام قراربگیرند. پیروزى امام ایـن بـود كه بتـوانند وظیفه شان را انجام بدهند . در نظر ایشان پیروزى ایـن نبـود كه انسان بتواند آن كارى را كه مـى خواهد ، انجام بـدهـد ، بلكه انسان باید بر طبق تكلیف خـود عمل كنـد ، با ایـن روحیه ، بـا ایـن احسـاس و بـا ایـن انگیزه مبارزه را ادامه دادند و پیـش بردند ، در كنار ایـن دو خصـوصیت معنوى ، دو خصـوصیت دیگر هـم بـود كه وجـود آنها جز با روحانیت اهلى ممكـن نیست ، و آنها عبارت بودند از :

1 ـ دشمن شناسى .

2ـ دوست شنـاسـى .   حضـرت امـام هـرگز در شنـاخت دشمنها و دوستها اشتباه نكردند. ازاول دشمنهاراشناختند واعلام كردندوتاآخرهم دربرابرشان ایستادند. از اول دوستان را شناختند و اعلام كردند و تا آخر هـم از دوستـى آنها بهره مند شدند ، ایشان همـیشه بر روى مردم ـ بر روى ملتها تكیه كردند. در سفر مـن مى خواستـم به خارج از كشور بروم ، ابتدا خدمت امام بزرگوارمان رفتم و با اشاره به جریانى گفتـم : آقا ! خیلى علیه مـا در دنیا نسبت به این جـریان مسئله هست ،خیلى حرف هست.

البته مى خواستـم به ایشان گزراش بدهم و الا هیچ خوفى و رعبى از آن جنجالهاى جهانى نداشتم ، اما مى خـواستـم ایشان تمام خبرهاى دنیا را از نزدیك داشته باشنـد ، اگـر چه امام غالبا خبـرها را زودتر از دیگران بدست مـى آوردند ، خلاصه آنكه فرمـودند : بله .

اطلاع دارم ، امـا ملتها همه بـا مـا هستنـد .  

برگرفته شده از كتاب پابه پاى آفتاب ج 2