پیامبر(ص) و خدیجه(س)

ادب و عاطفه
بی‌‏تردید روز ازدواج پیامبر اکرم (ص) با حضرت خدیجه (س)، روز مبارکی برای امت اسلامی و مبدأ برکات بسیار بود. آنچه می‏خوانید نگاهی کوتاه است به روابط عاطفی میان پیامبر(ص) و خدیجه(س) که اشاره‏ای نیز به مقدمات این ازدواج دارد. زندگی مشترک پیامبر(ص) و خدیجه(س) درس‏آموز تمام مردان و زنانی است که جویای سعادت در زندگی خود هستند. عدم دلبستگی خدیجه به سیم و زر دنیا وتوجه به امور معنوی، عشق و علاقه به پیامبر(ص)، عطوفت و مهربانی متقابل رسول خدا(ص) و خدیجه(س)، ایثار و وفاداری نسبت به یکدیگر، همه و همه درسهای آموزنده‏ای است برای جویندگان سعادت.
شخصیت حضرت خدیجه(س)
خدیجه را نباید تنها یک بانوی سرمایه‏دار دانست. که شتران حامل مال‏التجاره را به مناطق مختلف می‏فرستاد، و سودهای کلان بدست می‏آورد، بلکه وی به عنوان یک شخصیت معنوی، عفیف، پاکدامن و ایثارگر، دارای شناخت و فکر بلند و تیزبین مطرح بود.
این بانوی بزرگ، حتی در دوران جاهلیت، که پاکدامنی جایگاهی نداشت، به دلیل عفّت و دامن پاکش، طاهره نامیده می‏شد. «و کانت تُدعی فی الجاهلّیة بالطّاهره لشدّة عفافها و صیانتها».(1)
خدیجه آنچنان بر بلندای معنویت صعود کرده است که پیامبر خدا(ص) به کمال وی شهادت داده و فرموده است: «کمل من الرجال کثیر و لم یکمل من النساء الاّ أربع: آسیة بنت مزاحم امرأة فرعون، و مریم بنت عمران، و خدیجة بنت خویلد، و فاطمة بنت محمد(ص)».(2)
مردان بسیاری قلّه کمال را فتح نموده‏اند، ولی از زنان، چهار نفر به این قلّه دست پیدا کرده‏اند:
آسیه دختر مزاحم و همسر فرعون، مریم دختر عمران، خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمد(ص).
این بانوی بامعرفت، آنچنان حقیقت‏شناس و تیزبین است که در میان همه مردان و زنان عصر بعثت، اولین فردی است که نبوت رسول خدا را تصدیق می‏کند، و مدال پرافتخار ایمان را بدست می‏آورد.(3)
خدیجه از بهترین زنان بهشت و برگزیده خداوند تبارک و تعالی است.(4)
مقام این بانوی بزرگ به اندازه‏ای رفیع است که پیامبر خدا(ص) خطاب به وی فرمودند: «یا خدیجة انّ اللّه‏ عزّ و جلّ لیباهی بکِ کرام ملائکته کلُّ یومٍ مرارا».(5)
خدیجه! خداوند عز و جل روزی چندین بار به عظمت تو در نزد ملائکه مقربش مباهات می‏کند.و در مورد دیگر نیز فرموده است: «قال جبرئیل: هذه خدیجة فاقرء علیهاالسلام من ربّها و منّی و بشّرها بیت فی الجّنة»(6). سلام خداوند و مرا به خدیجه ابلاغ کن و مژده خانه‏ای در بهشت را به او بده.
زمینه ازدواج با رسول خدا(ص)
خدیجه از پیش مانند سایر مردم، محمد(ص) عزیز قریش را به عنوان فردی امین و درستکار می‏شناخت. بر همین اساس از حضرتش دعوت کرد تا مسؤولیت یکی از کاروانهای تجارتی وی را بپذیرد، و شاید هم می‏خواست شخص مورد علاقه خود را به دقت بیازماید. به هر حال، محمد(ص) مسؤولیت کاروان را پذیرفت. خدیجه هم غلام مورد اعتماد خود مَیْسره را همراه حضرتش نمود، تا هم کمک‏کارش باشد، و هم هنگام بازگشت گزارش سفر را از وی دریافت کند.

جنگ روانی از منظر قرآن و سیره نبوی

مقدمه

تاریخ جنگ روانی از تاریخ حیات بشر جدا نیست، اما همیشه با این عنوان به كار گرفته نشده است و مانند سایر مفاهیم، در بستر تاریخ و همراه با مقتضیات زمان و مكان، متحول بوده و سیر تطور خود را تا به امروز پیموده است، به گونه‏ای كه در عصر حاضر، با استفاده از فن‏آوری، بر پیچیدگی آن افزوده شده است. در تعریف جنگ روانی، آمده است: «استفاده طراحی شده از تبلیغات و ابزارهای مربوط به آن برای نفوذ در خصوصیات فكری دشمن، با توسل به شیوه‏هایی كه موجب پیشرفت مقاصد امنیت ملی شود» . (1) در قرآن كریم، آیات زیادی وجود دارد كه بیش‏تر آن‏ها ناظر به جنگ‏های صدر اسلام در عصر پیامبر اكرم صلی الله علیه وآله می‏باشد.بخشی از این آیات در مقام پاسخ‏گویی به جنگ روانی دشمن بوده و در صدد است كه آن‏ها را خنثی كند، بخش دیگری از آیات، كه جنبه تعرضی دارد، می‏خواهد روحیه طرف مقابل را تحت تاثیر قرار داده، به تسلیم وادارد; بخشی دیگر از آیات نیز در زمانی كه مسلمانان احساس‏ضعف وشكست می‏كنند، درصدد تقویت روحیه آنان است.
با مطالعه سنت نیز می‏توان روایات متعددی را در این زمینه ذكر كرد.از مهم‏ترین روایات در این باب، روایاتی است كه حاكی از جواز به كاربردن خدعه در جنگ است: «الحرب خدعة‏» . (2)
جنگ روانی از مصادیق بارز «خدعه‏» به معنای «مكر، حیله و فریب‏» است. (3)
در فقه اسلامی، خدعه در جنگ جایز است.علامه حلی‏رحمه الله در كتاب‏های تذكره و منتهی بر این مطلب، ادعای اجماع نموده است. (4)
روایاتی كه علمای اسلام برای جواز خدعه در جنگ بدان استدلال نموده‏اند، گویای جواز جنگ روانی است.
پیامبراكرم صلی الله علیه وآله با نقشی همه جانبه، كه در جنگ‏ها به كار گرفته بود، دگرگونی بزرگی در آیین نبردهای جدید به وجود آورد.وی جنگ را به تمام جبهه‏ها كشاند و از هر سلاحی كه می‏توانست‏بهره گرفت; هم‏چنان كه نبرد همه جانبه در تمام جبهه‏ها جریان داشت، «جنگ روانی‏» نیز با شدت مورد استفاده قرار می‏گرفت. جنگ‏های مسلحانه نتیجه عوامل نظامی، اقتصادی و روانی است و به همین دلیل به «نبرد همه جانبه‏» تعبیر می‏شود. (5)
قرآن كریم به مسلمانان ماموریت داده است تا كلیه نیروها و امكاناتی را كه می‏توان در راه جنگ و دفاع و رسیدن به قدرتی بازدارنده به خدمت درآورد، فراهم كنند: «و شما بر (مقابله) با آن‏ها، هر چه در توان دارید، از آلات جنگی و اسبان تازه نفس و آماده، برای تهدید و ترساندن دشمنان خدا و دشمنان خودتان فراهم آورید.و بر دیگران كه شما بر دشمنی آنان مطلع نیستید و خدا به آن‏ها آگاه است نیز مهیا باشید و...» (انفال 8: 60) مرحوم طبرسی در این‏باره می‏نویسد: «اطلاق آیه "من قوه" شامل انواع سلاح‏ها، افراد آموزش‏دیده، تاسیسات و آموزشگاه‏های نظامی، استحكامات، وحدت صفوف و نیروها، تلاش و تكاپوی ملی، رشد و قدرت و استقلال اقتصادی، موضع برتر سیاسی، استحكام باورهای ایدئولوژیك و بالاخره، هر آنچه از پشتوانه مادی و معنوی كه می‏توان به خدمت جنگ درآورد، می‏گردد» . (6)
با توجه به گستره بحث «جنگ روانی در قرآن و سیره نبوی‏» ، از میان ابزارها و مكانیسم‏های جنگ روانی، در این نوشتار، فقط موضوع «شایعه‏» مورد بررسی قرار می‏گیرد.

تعریف شایعه

آنچه عموما «شایعه‏» نامیده می‏شود، عبارت از شرح، پیش‏بینی و توصیف رخدادهایی است كه غالبا در قالب غیررسمی و تایید نشده توسط منابع مسؤول شكل می‏گیرد، ولی با این وجود، از سوی بخش عظیمی از توده‏ها به طور جدی مورد قبول قرار می‏گیرد.در مطالعه «شایعه‏» با دو تصور مختلف مواجه هستیم.برخی آن را یك پیام می‏دانند كه از فردی به فرد دیگر انتقال می‏یابد، با این ملاحظه كه فرد آغازین زنجیره انتقال، یك شاهد عینی است كه گزارش او با حقیقت مطابق بوده و تحریف‏ها در فرایند انتقال صورت می‏گیرد.عنصر اساسی و تحلیل، همان گزارش، و مساله اصلی آن، بیان علت انتقال است.از آن‏جا كه حالت طبیعی ارتباطات، یك هنجار درست فرض می‏شود، شایعه، یك حالت مرضی و نابهنجار به حساب می‏آید.برخی دیگر شایعه را ترسیم و نمایش مختصر یك واقعه تصور می‏كنند كه در تعامل مردمی كه درگیر حادثه‏اند، به طور فشرده بیان می‏شود.در این دیدگاه، عنصر تحلیل، موقعیت و شرایط است و مساله اصلی معلوم كردن این نكته است كه آن موضوع چگونه تفسیر می‏شود. (7)
آلپورت و پستمن در كتاب روان‏شناسی شایعه، «شایعه‏» را چنین تعریف می‏كنند: «شایعه اصطلاحی است كه به یك اندیشه واقعی معین و ارائه شده اطلاق می‏گردد تا شنونده بدان باور یابد.شاید معمولا از فردی به فرد دیگر، از طریق كلمات شفاهی انتقال می‏یابد، بی آن‏كه نیاز به دلیل و مدركی داشته باشد» . (8)
در تعریف دیگری آمده است: «شایعه، ترویج‏خبری ساختگی است و واقعیت ندارد و بر پایه بزرگ‏نمایی، رعب‏آفرینی و یا تحریف استوار است، در بیان چنین خبری، جنبه كم‏رنگی از حقیقت و یا تفسیری خلاف واقع از خبری صحیح گنجانده شده است، هدف از پخش چنین خبری، تاثیر نهادن بر افكار عمومی، ملی، جهانی و یا نوعی دست‏یابی به اهداف سیاسی، نظامی و یا اقتصادی در قلمرو یك كشور یا جهان است‏» . (9)
شایعه می‏تواند در زمینه‏های گوناگونی مانند جنگ، شورش‏ها و هیجانات، حوادث ناگوار، افزایش قیمت‏ها، روابط سیاسی و مسائل اقتصادی بروز نماید و از آن‏جا كه دارای زمینه‏ها و موضوع‏های خاصی است، توجه بدان موقتی است; در شرایط مساعد، ظهور می‏كند و با فقدان شرایط از بین می‏رود.شایعه لزوما ساخته ذهن و خیال، دور از واقعیت و یا دروغ محض نیست، بلكه می‏تواند در شكل‏گیری و انتشار، بعد كم‏رنگی از حقیقت را در خود داشته باشد.
در زبان قرآن، واژه‏هایی كه به نوعی می‏توانند مفهوم شایعه (اخباری كه صحت و سقم آن به تایید نرسیده است) را افاده كند، به چشم می‏خورد. «خرص‏» ، «تقول‏» و «اختلاق‏» از این نمونه‏ها هستند. «خرص‏» ، گفتاری است‏بر اساس ظن و تخمین ساخته و پرداخته شود، خواه با واقعیت مطابق باشد یا خیر. (10)
قرآن كریم می‏فرماید: «آنچه می‏گویند از روی نادانی است و جز از روی خرص سخن نمی‏گویند.» (زخرف: 20) در آیه دیگری می‏فرماید: «مرگ بر خراصون; آنان كه به غفلت در جهل فرو مانده‏اند.» (ذاریات: 10- 11) از این آیات برمی‏آید كه عنصر اساسی خرص، ظن و گمان و زمینه مشوب به ناآگاهی است و خرص لزوما خلاف واقع نیست، از این‏رو، تفسیر خرص به «كذب‏» درست‏به نظر می‏رسد.
كلمه «تقول‏» ، كه با لفظ «علیه‏» متعدی می‏شود، به معنای نسبت دادن چیزی به كسی است، بدون هیچ‏گونه استناد و دلیل.قرآن كریم می‏فرماید: «و اگر پیامبر برخی سخنان را از خود بر ما ببندد...» (الحاقه: 44) این واژه‏ها نیز عبارت از بافتن سخنان و مطالبی است كه به تایید نرسیده.
واژه «اختلاق‏» نیز معنای لفظ پیشین را دارد، در قرآن كریم آمده است: «ما در این آخرین آئین، چنین سخنی نشنیده‏ایم و این جز بافته و پرداخته نیست.» (ص: 7) كلماتی نیز به فرایند شایعه‏پراكنی و بعضا به اهداف آن اشاره دارد; از آن جمله است; شیوع، اذاعه و ارجاف. «شیوع‏» و «اشاعه‏» به معنای پراكندن، گسترش و انتشار آمده است.از این‏رو، می‏گویند: "شاع الحدیث و التسر و اشاعه صاحبه و رجل مشیاع" (11) در قرآن كریم، در بیان ماجرای «افك‏» آمده است: «برای كسانی كه دوست دارند درباره مؤمنان تهمت زنا شایع شود، در دنیا و آخرت، عذابی دردآور مهیاست.» (نور: 19) واژه «اذاعه و ذیوع‏» به معنای ظهور و انتشار است.گویند: «رجل مذیاع‏» ; یعنی كسی كه راز را افشا می‏كند و جمع آن «مذاییع‏» است. (12)
حضرت علی علیه السلام در وصف مؤمنان راه یافته می‏فرماید: «نه مفسده‏جو هستند و نه فتنه‏انگیز، نه در پی اظهار و اشاعه (فحشا) هستند و نه مردمی سفیه و لغوگو» . (13)
لفظ «اذاعه‏» علاوه بر معنای «انتشار و پراكندن‏» ، بر «اظهار» نیز دلالت دارد.قرآن كریم می‏فرماید: «و چون خبری، چه ایمنی و چه ترس، به آن‏هابرسد، آن را درهمه جااظهارمی‏كنند.» (نساء: 83) واژه «ارجاف‏» نیز - چنان‏كه پیش از این گفته شد - به معنای اشاعه باطل و اخبار دلهره‏آور و نگران‏كننده است.این كلمه در اصل به معنای اضطراب است، به این دلیل، به دریا «رجاف‏» گویند; زیرا در لرزش و جنبش است. «ارجاف مردم به چیزی‏» به معنای پخش اخباری است كه موجب پریشانی و سراسیمگی شود.بنابراین، واژه ارجاف به هدف شایعه‏پراكنی نیز اشاره دارد.
قرآن كریم در سوره نور، نحوه انتقال و انتشار شایعه را (در حدیث افك) چنین تشریح می‏كند: «آن‏گاه كه سخن را از دهان یكدیگر می‏گرفتید و چیزی بر زبان می‏راندید كه درباره آن هیچ نمی‏دانستید، می‏پنداشتید كه كاری خرد و آسان است و حال آن‏كه نزد خدا كاری بزرگ بود.» (نور: 15) «تلقی‏» گرفتن سخنی است كه دیگری گفته و تقیید آن به «السنه‏» برای دلالت‏بر آن است كه خبر مزبور بدون تحقیق و تدبر، زبان به زبان می‏گردد.جمله «و تقولون بافواهكم‏» عطف بر جمله گذشته است و در حقیقت، تفسیر آن محسوب می‏شود. (14)
بنابراین، می‏توان نتیجه گرفت كه «شایعه‏» خبری است كه زبان به زبان می‏گردد و بدون هیچ‏گونه تفحص و تحقیق و حصول یقین از صحت‏یا سقم آن، به صورت شفاهی میان افراد انتشار می‏یابد و اگرچه به نظر خرد و آسان می‏آید، ولی می‏تواند پیامدهای گران و زیان‏باری برای جامعه داشته باشد.

پیشینه شایعه در اسلام

در تاریخ اسلام نیز آن‏جا كه ابهام و اهمیت رخدادی قطعی بود، شایعات رواج و قوت می‏گرفت.چون جنگ بدر با پیروزی مسلمانان خاتمه یافت، پیامبر اكرم صلی الله علیه وآله، زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه را از اثیل به مدینه فرستاد تا این خبر را به مردم برسانند.آن‏ها روز یكشنبه و در نیمروز به مدینه رسیدند و در دره عمیق از هم جدا شدند.عبدالله در محله بالای مدینه و زید در محله پایین به خانه انصار سر می‏زدند و می‏گفتند: ای گروه انصار، شما را مژده باد به سلامت رسول خدا و كشته و اسیرشدن مشركان! عتبه و شیبه و پسران ربیعه و دو پسر حجاج، ابوجهل، ابوالبختری، زمعة بن اسود و امیة بن خلف كشته شدند و سهیل بن عمرو و گروه زیادی به اسارت درآمدند! بچه‏ها از پی عبدالله بن رواحه حركت می‏كردند و فریاد می‏كشیدند: "ابوجهل بدكار كشته شد."

نهضت حقوقي پيامبر(ص) فصلي جديد در زندگي زنان

گذار از زندگي جاهلي و ورود به عصر علم، با بعثت نبي مكرم(ص)، اتفاق افتاد. آنچه به عنوان عصر جاهليت در تاريخ از آن ياد شده، تنها به بخش خاصي از زندگي اعراب و بشر آن روز برنمي گشت، در اين ميان، زنان از محروميتها و كاستيهاي بي اندازه اي در زندگي نسبت به ديگران برخوردار بودند . ظهور اسلام و آغاز تغييرات فرهنگي در جهان آن روز، اولين بارقه اميد را در بهبود وضعيت زندگي زنان رقم زد و زن ديگر تنها براي رفع نيازهاي مرد به شمار نمي آمد. آنچه اسلام براي زن به ارمغان آورد، مقامي الهي و شأني والا بود. هديه اي كه واسطه آن پيامبر خدا(ص) بود ... فريبا علاسوند، محقق، پژوهشگر و كارشناس مسايل زنان و عضو مركز مطالعات و تحقيقات زنان حوزه علميه قم در گفت و گو با قدس، به بررسي تغييرات زندگي زنان پس از ظهور اسلام و توسط پيامبر(ص) پرداخته است كه در آستانه ميلاد ايشان تقديم مي گردد.

با نگاه به برنامه الهي و پيامبري حضرت رسول اكرم(ص) مي توان دريافت كه زنان، جايگاه بخصوصي را در اين برنامه به خود اختصاص داده اند. اگر مايليد، بحثمان را با تبيين اين جايگاه آغاز كنيم ...