طبیعت این ‏گونه است كه هر چه به سوى آینده پیش مى‏ رود و از گذشته دور مى ‏شود، از اهمیت وقایع بزرگى كه از آن ها گذر نموده مى‏ كاهد و آرام آرام از صحنه یاد و خاطره هم محو مى‏ گردد؛ چنان كه گویى هیچ حادثه ‏اى رخ نداده. حتى بزرگ‏ ترین وقایع نیز براى رسیدن به این نقطه در سیر تاریخى خود شاید در صورت مقاومت بتواند چند دهه بیشتر ماندگار باشد و در نهایت به صورت تاریخى حماسى كه تنها موجب غرور دست ه‏اى از مردم گردد باقى بماند.

اما ماجراى غدیر و حدیث غدیر به رغم گذشت دوران و اعصار بر آن و با طى 1400 سال و با وجود تلاش‏ هاى مستمر براى سركوبى و فراموشاندن آن و خارج كردن آن از مسیر استوار و مواضع پایدارش، به رغم آنچه پیروانش در این راه اعم از خوارى و ذلت و غربت و آوارگى به جان خود خریدند، با وجود همه این ها غدیر همچنان به صورت حساس ‏ترین و مهم‏ترین مسئله باقى ماند و بدین صورت غدیر بیشترین تعلق و ارتباط را با آینده بشر و اهداف وى در دنیا و آخرت پیدا كرده است.
غدیر یكى از مهم ‏ترین حوادث در تاریخ اسلام بوده كه نگاهبان دستاوردهاى پیامبرصلى الله علیه وآله وسلم تا برپایى قیامت است.

اسنادى كه به این حادثه و حدیث آن در حجة الوداع اشاره مى ‏كند به قدرى زیاد است كه هر شخص بى‏ نظرى نگاهى به مجموعه این اسناد و مدارك بیندازد یقین پیدا مى ‏كند كه حدیث غدیر از قطعى ‏ترین روایات اسلامى و مصداق روشنى از حدیث متواتر است كه اگر كسى در تواتر آن شك كند، باید به هیچ حدیث متواترى اعتقاد نداشته باشد.

در این خصوص همان اندازه كه پیشوایان حدیث اهل سنت و مؤلفان كتاب‏ هاى صحاح و سنن، مورخان و سیره‏ نویسان ایشان نوشته ‏اند، كافى خواهد بود كه گروهى از ایشان نص حدیث غدیر را با اسناد معتبر و به صورت مسند نقل كرده و گروهى دیگر براى رعایت اختصار یا با توجه به شهرت حدیث، اسناد آن را حذف و حدیث را به صورت مرسل نقل نموده ‏اند.

حال براى اثبات این مهم نظرى همه‏ جانبه به حدیث غدیر مى افكنیم و اشخاصى را كه آن را روایت كرده و متذكر شده ‏اند و به درستى آن اعتماد نموده، معرفى مى ‏كنیم.
 
راویان حدیث غدیر:
علامه امینى(ره) در الغدیر، 110 نفر از صحابه و 84 نفر از تابعین و نیز به اسامى 360 نفر از علماى اهل سنت كه از ابتداى قرن دوم تا قرن 14 به این حدیث اشاره كرده‏اند را نام مى‏برد{1}

>>>>>

 درباره اسناد و منابع و كیفیت نقل متن خطابه ی غدیر سؤالاتى مطرح مى ‏شود كه به عنوان رفع ابهامات علمى است. به تبیین این پرسش ‏ها مى ‏پردازیم تا جهات سندى خطابه از هر جهت كامل ارائه شده باشد.
سؤال 1
آیا ائمه علیهم السلام به متن مفصل خطبه استناد كرده ‏اند؟
پاسخ
استناد ائمه علیهم السلام به خطابه غدیر دو گونه است:
اول: روایت كامل خطبه و استناد به آن به عنوان بزرگترین منشور ابدى اسلام. این صورت در روایت امام باقر علیه السلام مشهود است كه حضرت اضافه بر نقل كامل خطبه داستان مفصل غدیر را هم ضمیمه كرده‏ اند، كه به دو سند از دو كتاب احتجاج و الیقین نقل شد.
دوم: استناد به فرازهاى خطبه است. پیداست این صورت اكثراً به جمله‏ هاى شاخص و اصلى خطبه باز مى‏ گردد كه براى اثبات ولایت شاهد آورده مى ‏شود. موارد این استنادها بسیار زیاد بوده و از همه امامان وارد شده است؛ و با توجه به روایت امام باقر علیه السلام مى ‏توان اذعان داشت كه با توجه به خطبه مفصل، به موارد لازم آن استناد فرموده‏ اند.

>>>>>

 از مؤلفین مشهور چهارده قرن گذشته كه حدیث غدیرخم را نقل كرده‏ اند، مى ‏توان افراد زیر را معرفى كرد:
   1. خلیل بن احمد فراهیدى متوفاى 175 قمرى
   2. على بن حسن طاطرى متوفاى حدود 200
   3. ابوجعفر بغدادى متوفاى حدود 300
   4. محمد بن جریر طبرى متوفاى 310
   5. شیخ كلینى متوفاى 328
   6. ابوالعباس ابن عقده كوفى متوفاى 333
   7. حسن بن ابراهیم علوى نصیبى متوفاى حدود 350
   8. على بن هلال مهلبى متوفاى 350
   9. ابوبكر جعابى متوفاى 355
  10. ابوطالب انبارى متوفاى 356
  11. ابوجعفر محمد بن على بن دحیم شیبانى متوفاى حدود 400
  12. ابوالحسن دارقطنى متوفاى 385
  13. ابوالمفضل شیبانى متوفاى 387
  14. حاكم نیشابورى متوفاى 405
  15. ابوعبداللَّه غضائرى متوفاى 411
  16. شیخ مفید متوفاى 413
  17. ابوالحسن على القنانى متوفاى 413
  18. منصور لائى رازى قرن 5
  19. سید مرتضى علم الهدى متوفاى 436
  20. محسن خزاعى نیشابورى (قرن 5)
  21. ابوالفتح كراجكى متوفاى 449
  22. هبةاللَّه بن موسى شیرازى متوفاى 470
  23. حافظ سعید بن ناصر سجستانى متوفاى 477
  24. حاكم حسكانى متوفاى قرن 5
  25. ابوطالب فارسى قرن 6
  26. شمس‏الدین ذهبى متوفاى 748
  27. زین‏الدین كردى رازیانى متوفاى 725
  28. مولى عبداللَّه قزوینى قرن 10
  29. ابن طولون دمشقى متوفاى 953
  30. سید على خان مدنى متوفاى1088
  31. سید هاشم بحرانى متوفاى 1107
  32. ملا مسیحا فسوى متوفاى 1127
  33. میر حامد حسین هندى متوفاى 1306
  34. حاج شیخ عباس قمى متوفاى 1359
  35. سید مرتضى حسین متوفاى 1400
  36. شیخ عبدالحسین امینى

در آن صحرا، جحفه، و بر کنار آن غدیر، خم، و در حضور آن جمع، پیامبر صلّی الله علیه و آله در ادامه کلام الهی خویش، دامنه سخن را به مسائل مربوط به امام عصر عجّل الله تعالی فرجه کشانیده، زبان به توصیف آن امام همام گشودند، و گوشه هایی از شخصیت همه جانبه آن بزرگوار را به مردم نمایاندند. حساسیت این قسمت از سخن را، از آنجا می توان دریافت که حضرتش هیجده بار مردم را با تکرار یک لغت هشدار دهنده، به دقت در کلام خود فرا می خوانند. حضرتش در این بخش به دفعات، کلمه اَلَا به معنی هان! آگاه باشید را به کار می برند، تا همگان دریابند که موضوع از اعتبار، ارزش، حساسیت و اهمیت ویژه برخوردار است. پیامبر صلّی الله علیه و آله در آغاز این بخش، بار دیگر - برای چندین مرتبه در طول سخنرانی - روند پیوسته نبوت و امامت را مطرح نموده و یاد آور می شوند که سررشته این نظم، در دست علی علیه السّلام است و پایان بخش این روند، حضرت مهدی عجّل الله تعالی فرجه می باشند، بدین صورت که:
 مَعَاشِرَ النَّاسِ اِنَّی نَبِیٌّ وَ عَلیٌّ وَصِیّی. اَلَا وَ اَنَّ خَاتَمَ الاَئِمَةِ مِنَّا القَائِمَ المَهدِیَّ [صلوات الله علیه] [1]
 پس آن گاه با بر شماری 21 ویژگی اساسی و مهم از مختصات عمده آن امام، به گونه ای گوشه هایی از حرکت و کار و تلاش و برنامه ها و دستاوردهای نظام الهی حضرتش را ترسیم می نمایند، به طوری که با اندک دقت و ریزبینی در این مختصات، می توان ابعادی مختلف از مسائل مربوط به آن حضرت را دریافت. پیامبرصلی اله علیه و آله فرمودند: الا انه الظاهر علی الدین. الا انه المنتقم من الظالمین. الا انه فاتح الحصون و هادمها. الا انه قاتل کل قبیله من اهل الشرک. الا انه مدرک کل ثار لاولیاء الله عز و جل. الا انه ناصر دین الله عز و جل. الا انه الغراف من بحر عمیق. الا انه یسم کل ذی فضل بفضله و کل ذی جهل بجهله. الا انه خیره الله و مختاره.
الا انه وارث کل علم و المحیط به. الا انه المخبر عن ربه عز و جل و المنبه بامر ایمانه. الا انه الرشید السدید. الا انه المفوض الیه. الا انه قد بشر من سلف من بین یدیه. الا انه الباقی حجّة و لا حجّة بعده و لا حقَّ الا معه و لا نور الا عنده. الا انه لا غالب له و لا منصور علیه. الا انه ولی الله فی ارضه و حکمه فی خلقه و امینه فی سره و علانیته.

>>>>>>>>

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمانِ الرَّحیمِ

بخش اول 1

1- اَلْحَمْدُ للَّهِ الَّذى عَلا فى تَوَحُّدِهِ، وَ دَنا فى تَفَرُّدِهِ، وَ جَلَّ فى سُلْطانِهِ، وَ عَظُمَ فى اَرْكانِهِ، اَحاطَ بِكُلِّ شَىْ ءٍ عِلْماً، وَ هُوَ فى مَكانِهِ، وَ قَهَرَ جَمیعَ الْخَلْقِ بِقُدْرَتِهِ وَ بُرْهانِهِ، حَمیداً مْ یَزَلْ، مَحْمُوداً لایَزالُ، وَ مَجیداً لایَزُولُ، وَ مُبْدِئاً وَ مُعیداً،وَ كُلُّ اَمْرٍ اِلَیْهِ یَعُودُ.

2- بارِئُ الْمَسْمُوكاتِ، وَ داحِى الْمَدْحُوّاتِ، وَ جَبّارُ الْاَرَضینَ وَ السَّماواتِ، قُدُّوسٌ سُبُّوحٌ، رَبُّ الْمَلائِكَةِ وَ الرُّوحِ. مُتَفَضِّلٌ عَلى جَمیعِ مَنْ بَرَاَهُ، مُتَطَوِّلٌ عَلى جَمیعِ مَنْ اَنْشَاَهُ، یَلْحَظُ كُلَّ عَیْنٍ وَ الْعُیُونُ لاتَراهُ.
كَریمٌ حَلیمٌ ذُواَناةٍ، قَدْ وَسِعَ كُلَّ شَىْ ءٍ رَحْمَتُهُ، وَ مَنَّ عَلَیْهِمْ بِنِعْمَتِهِ. لا یَعجَلُ بِانْتِقامِهِ، وَ لا یُبادِرُ اِلَیْهِمْ بِمَا اسْتَحَقُّوا مِنْ عَذابِهِ.

3- قَدْ فَهِمَ السَّرائِرَ، وَ عَلِمَ الضَّمائِرَ، وَ لَمْ تَخْفَ عَلَیْهِ الْمَكْنُوناتُ وَ لَا اشْتَبَهَتْ عَلَیْهِ الْخَفِیّاتُ. لَهُ الْاِحاطَةُ بِكُلِّ شَىْ ءٍ، وَ الْغَلَبَةُ عَلى كُلِّ شَى ءٍ، وَ الْقُوَّةُ فى كُلِّ شَى ءٍ، وَ الْقُدْرَةُ عَلى كُلِّ شَى ءٍ، وَ لَیْسَ مِثْلَهُ شَىْ ءٌ، وَ هُوَ مُنْشِئُ الشَّىْ ءِ حینَ لاشَىْ ءَ، دائِمٌ حَیٌّ، وَ قائِمٌ بِالْقِسْطِ، لااِلاهَ اِلّا هُوَ، الْعَزیزُ الْحَكیمُ.

4- جَلَّ عَنْ اَنْ تُدْرِكَهُ الْاَبْصارُ، وَ هُوَ یُدْرِكُ الْاَبْصارَ وَ هُوَ اللَّطیفُ الْخَبیرُ. لا یَلْحَقُ اَحَدٌ وَصْفَهُ مِنْ مُعایَنَةٍ، وَ لایَجِدُ اَحَدٌ كَیْفَ هُوَ مِنْ سِرٍّ وَ عَلانِیَةٍ، اِلّا بِما دَلَّ كریم مگر او - عَزَّوَجَلَّ - عَلى نَفْسِهِ.

5- وَ اَشْهَدُ اَنَّهُ اللَّهُ الَّذى مَلَاَ الدَّهْرَ قُدْسُهُ، وَ الَّذى یَغْشَى الْاَبَدَ نُورُهُ، وَ الَّذى یُنْفِذُ اَمْرَهُ بِلا مُشاوَرَةِ مُشیرٍ، وَ لا مَعَهُ شَریكٌ فى تَقْدیرِهِ، وَ لا یُعاوَنُ فى تَدْبیرِهِ.

6- صَوَّرَ مَا ابْتَدَعَ عَلى غَیْرِ مِثالٍ، وَ خَلَقَ ما خَلَقَ بِلامَعُونَةٍ مِنْ اَحَدٍ وَ لاتَكَلُّفٍ وَ لَااحْتِیالٍ. اَنْشَاَها فَكانَتْ وَ بَرَاَها فَبانَتْ. فَهُوَ اللَّهُ الَّذى لا اِلاهَ اِلّا هُوَ، اَلْمُتْقِنُ الصَّنْعَةِ، اَلْحَسَنُ الصَّنیعَةِ، اَلْعَدْلُ الَّذى لایَجُورُ، وَ الْاَكْرَمُ الَّذى تَرْجِعُ اِلَیْهِ الْاُمُورُ.

7- وَ اَشْهَدُ اَنَّهُ اللَّهُ الَّذى تَواضَعَ كُلُّ شَىْ ءٍ لِعَظَمَتِهِ، وَ ذَلَّ كُلُّ شَىْ ءٍ لِعِزَّتِهِ، وَ اسْتَسْلَمَ كُلُّ شَىْ ءٍ لِقُدْرَتِهِ، وَ خَضَعَ كُلُّ شَىْ ءٍ لِهَیْبَتِهِ.

8- مَلِكُ الْاَمْلاكِ، وَ مُفَلِّكُ الْاَفْلاكِ، وَ مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ، كُلٌّ یَجْرى لِاَجَلٍ مُسَمّىً یُكَوِّرُ اللَّیْلَ عَلَى النَّهارِ وَ یُكَوِّرُ النَّهارَ عَلَى اللَّیْلِ یَطْلُبُهُ حَثیثاً قاصِمُ كُلِّ جَبّارٍ عَنیدٍ، وَ مُهْلِكُ كُلِّ شَیْطانٍ مَریدٍ.

9- لَمْ یَكُنْ لَهُ ضِدٌّ وَ لا مَعَهُ نِدٌّ، اَحَدٌ صَمَدٌ لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ وَلَمْ یَكُنْ لَهُ كُفُواً اَحَدٌ اِلاهٌ واحِدٌ وَ رَبٌّ ماجِدٌ، یَشاءُ فَیُمْضى، وَ یُریدُ فَیَقْضى، وَ یَعْلَمُ فَیُحْصى، وَ یُمیتُ وَ یُحْیى، وَ یُفْقِرُ وَ یُغْنى، وَ یُضْحِكُ وَ یُبْكى، وَ یُدْنى وَ یُقْصى وَ یَمْنَعُ وَ یُعْطى، لَهُ الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ، بِیَدِهِ الْخَیْرُ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَىْ ءٍ قَدیرٌ.

10- یُولِجُ اللَّیْلَ فِى النَّهارِ وَ یُولِجُ النَّهارَ فىِ اللَّیْلِ لا اِلاهَ اِلّا هُوَ الْعَزیزُ الْغَفّارُ. مُسْتَجیبُ الدُّعاءِ وَ مُجْزِلُ الْعَطاءِ، مُحْصِى الْاَنْفاسِ وَ رَبُّ الْجِنَّةِ وَ النّاسِ، الَّذى لایُشْكِلُ عَلَیْهِ شَىْ ءٌ، وَ لا یُضْجِرُهُ صُراخُ الْمُسْتَصْرِخینَ، وَ لایُبْرِمُهُ اِلْحاحُ الْمُلِحّینَ. اَلْعاصِمُ لِلصّالِحینَ، وَ الْمُوَفِّقُ لِلْمُفْلِحینَ، وَ مَوْلَى الْمُؤْمِنینَ، وَ رَبُّ الْعالَمینَ. الَّذِى اسْتَحَقَّ مِنْ كُلِّ مَنْ خَلَقَ اَنْ یَشْكُرَهُ، وَ یَحْمَدَهُ عَلى كُلِّ حالٍ.

11- اَحْمَدُهُ كَثیراً، وَ اَشْكُرُهُ دائِماً، عَلَى السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ، وَ الشِّدَّةِ وَ الرَّخاءِ، وَ اُومِنُ بِهِ، وَ بِمَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ. اَسْمَعُ لِاَمْرِهِ وَ اُطیعُ، وَ اُبادِرُ اِلى كُلِّ ما یَرْضاهُ وَ اَسْتَسْلِمُ لِما قَضاهُ، رَغْبَةً فى طاعَتِهِ وَ خَوْفاً مِنْ عُقُوبَتِهِ، لِاَنَّهُ اللَّهُ الَّذى لایُؤْمَنُ مَكْرُهُ وَ لایُخافُ جَوْرُهُ.
 

>>>>>>>>>>

 بسم الله الرحمن الرحیم

بخش اول
 
ستایش خداى را سزاست كه در یگانگى اش بلند مرتبه و در تنهایى اش به آفریدگان نزدیك است؛ سلطنتش پرجلال و در اركان آفرینشش بزرگ است. بر همه چیز احاطه دارد بى آن كه مكان گیرد و جابه جا شود و بر تمامى آفریدگان به قدرت و برهان خود چیره است. همواره ستوده بوده و خواهد بود و مجد و بزرگى او را پایانى نیست. آغاز و انجام از او و برگشت تمامى امور به سوى اوست. اوست آفریننده ى آسمان ها و گستراننده ى زمین ها و حكمران آن ها. دور و منزّه از خصایص آفریده هاست و در منزّه بودن خود نیز، از تقدیس همگان برتر. هموست پروردگار فرشتگان و روح؛ افزونى بخش بر آفریدگان و بخشنده ى بر همه ى موجودات است. به نیم نگاهى دیده ها را ببیند و دیده ها هرگز او را نبینند.
كریم و بردبار و شكیباست. رحمتش جهان شمول و عطایش منّت گذار. در انتقام و كیفر سزاواران عذاب، بى شتاب است. بر نهان ها آگاه و بر درون ها دانا، پوشیده ها بر او آشكار و پنهان ها بر او روشن است. بر هر هستى فراگیر و چیره، نیروى آفریدگان از او و توانایى بر هر پدیده ویژه ى اوست. او را همانندى نیست. در تاریكستان لاشَى ء، او هستى بخش هر هستى است؛ جاودانه و زنده و عدل گستر. خداوندى جز او نباشد و اوست ارجمند و حكیم. دیده ها را بر او راهى نیست و اوست كه دیده ها را دریابد و اوست بر پنهانى ها آگاه و بر كارها دانا. از دیدن، كسى وصفش را نیابد و بر چگونگى او، از نهان و آشكار دست نیازد؛ مگر او  - عزّوجلّ - راه نماید و خود بشناساند. گواهى مى دهم كه او اللَّه است؛ همو كه تنزّهش سراسر روزگاران را فراگرفته و پرتواش ابدیّت را شامل است. فرمانش را بى مشاور اجرا كند و تقدیرش را بى شریك امضاء و هستى را بى یاور سامان دهد. صورت آفرینش او را  الگویى نبوده؛ آفریدگان را بدون یاور و سختى و حیله، هستى بخشیده است. جهان با ایجاد او موجود و با آفرینش او پدیدار شده است. پس اوست اللَّه و معبودى جز او نیست؛ همو كه صُنعش استوار و ساختمان آفرینشش زیباست.

دادگرى كه ستم روا نمى دارد و بخشنده ترینى كه كارها به او بازمى گردد و گواهى مى دهم او اللَّه است كه هر هستى در برابر بزرگى اش فروتن و در مقابل ارجمندى اش رام و به توانایى اش تسلیم و به هیبتش خاضع است.
پادشاه هستى ها و چرخاننده ى سپهرها و رام كننده ى آفتاب و ماه كه هریك تا اَجَل معیّن جریان یابند. او پرده ى شب را به روز و پرده ى روز را به شب بپیچد (زمر / 5) كه شتابان در پى روز است (اعراف / 54) هم او شكننده ى هر ستمگر باطل گرا و نابودكننده ى هر شیطان سركش است. نه او را ناسازى باشد و نه برایش مانندى و انبازى. یكتا و بى نیاز، نه زاده و نه زاییده شده و او را همتایى نبوده. (اخلاص / 4 - 3) خداوند یگانه و پروردگار بزرگوار است. بخواهد و به انجام رساند؛ اراده كند و حكم نماید؛ بداند و بشمارد؛ بمیراند و زنده كند؛ نیازمند و بى نیاز گرداند؛ بخنداند و بگریاند؛ نزدیك آورد و دور برد؛ بازدارد و عطا كند. اوراست پادشاهى و ستایش. به دست تواناى اوست تمام نیكى و هموست بر هر چیز توانا.

>>>>>>

ستایش خداوندی را که در یگانگی، والا و در بی­ همتایی، نزدیک و در اقتدار شکوهمند، و در ارکان خود بسی بزرگ است. دانشش بر همه چیز احاطه دارد و حال آنکه او در مقام خودش است و آفریدگان، همگی مقهور قدرت اویند. بزرگی که پیوسته بوده و ستوده ­ای که همیشه خواهد بود. پدید آورنده آسمانهای بلند و گستراننده گستره شده ­ها و فرمانروای مطلق زمینها و آسمانهاست و بی­ اندازه پاک و بینهایت پاکیزه است. پروردگار فرشتگان و روح ­القدس و نسبت به هر آنچه آفریده، فزونبخش است و چه ساخته و پرداخته، غرقه عطا و فضل اویند. هر دیده­ ای را می­ بیند، و هیچ دیده ­ای را توان دیدار او نیست.

بزرگوار و بردبار و بخشنده ایست که رحمتش همه چیز را فرا گرفته و منعمی است که بر همه مخلوقات منت دارد.

در اجرای کیفر مجرمان شتاب نمی ­کند و به عذابی که در خور آنند تعجیل نمی­ نماید. به اسرار نهان و به سویداء سینه­ ها آگاه است و هیچ رازی از او پوشیده نیست و هیچ امر پنهانی او را به اشتباه نمی­ افکند.

>>>>