معاشر النّاس، انّه جنْب اللّه الّذى ذكر فى كتابه العزيز، فقال تعالي (مخْبراً عمّنْ يخالفه): انْ تقول نفْسٌ ياحسْرتا على ما فرّطْت فى جنْب اللّه.
معاشر النّاس، تدبّروا الْقرْآن و افْهموا آياته و انْظروا الى محْكماته و لاتتّبعوا متشابهه، فواللّه لنْ يبيّن لكمْ زواجره و لنْ يوضح لكمْ تفْسيره الاّ الّذى انا آخذٌ بيده و مصْعده الىّ و شائلٌ بعضده و رافعه بيدىّ و معْلمكمْ: انّ منْ كنْت موْلاه فهذا علىٌ موْلاه، و هو علىّ ابْن ابى طالب اخى و وصيّى، و موالاته من اللّه عزّوجلّ انْزلها علىّ.
معاشر النّاس، انّ عليّاً و الطّيّبين منْ ولْدى منْ صلْبه هم الثّقْل الْاصْغر، و الْقرْآن الثّقْل الْاكْبر، فكلّ واحد منْهما منْبئٌ عنْ صاحبه و موافقٌ له، لنْ يفْترقا حتّى يردا علي الْحوْض. الا انّهمْ امناء اللّه فى خلْقه و حكّامه فى ارْضه.
الا و قدْادّيْت، الا و قدْ بلّغْت، الا و قدْاسْمعْت، الا و قدْاوْضحْت، الا و انّ اللّه عزّوجلّ قال و انا قلْت عن اللّه عزّوجلّ.
الا انّه لا اميرالْمؤْمنين غيْر اخى هذا، الا لاتحلّ امْرة الْمؤْمنين بعْدى لاِحد غيْره.

قصد ما در اين مباحث آن نبوده است كه به ويژگي ها و خصايل حضرت اميرالمؤمنين علیه السلام بپردازيم و تا به حال نيز چونين نكرده ايم و بعد از اين هم نخواهيم كرد، اما به ضرورت بررسي خطابه ي غدير در مواردي از طرح اين گونه مسائل ناگزيريم. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در خطابه ي غدیر خصوصیات امامت را به طور کلی و درباره ي اميرالمؤمنين علیه السلام ويژگي هاي امام را به شكل جزئي و با برشمردن مصداق بيان كرده اند. اين ويژگي ها و خصلت ها را درباره ي امام زمان علیه السلام هم به طور جزئي و با تعيين مصداق در يك خط فرموده اند. آن چه پيامبر صلی الله علیه و آله اين جا برشمرده اند نکته هایی است که توأمان هم خصوصیات امام و هم ويژگي هاي امامت را بیان می کند.

>>>>>>

منکر ولایت امیر المؤمنین علیه السلام ملعون است
مَعاشِرَ النّاسِ، فَضِّلُوا عَلِيّاً فَاِنَّهُ اَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدى مِنْ ذَكَرٍ و اُنْثى ما اَنْزَلَ اللَّهُ الرِّزْقَ وَ بَقِىَ الْخَلْقُ، مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ، مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَىَّ قَوْلى هذا وَ لَمْ يُوافِقْهُ، اَلا اِنَّ جَبْرئيلَ خَبَّرنى عَنِ اللَّهِ تَعالى بِذالِكَ وَ يَقُولُ مَنْ عادى عَلِيّاً وَ لَمْ يَتَوَلَّهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَتى وَ غَضَبى، وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ، اَنْ تُخالِفُوهُ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِها، اِنَّ اللَّهَ خَبيرٌ بِما تَعْمَلُونَ.

پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله مي فرمايند ملعون است ملعون است، مغضوب است مغضوب است، آن كس كه اين گفته ي من را رد بكند و با آن موافق نباشد. سپس به واسطه ي جبرئيل از خداوند نقل مي كنند كه مَنْ عادى عَلِيّاً وَ لَمْ يَتَوَلَّهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَتى وَ غَضَبى؛ يعني لعنت و غضب من بر كسي است كه با علي علیه السلام دشمني بكند و ولايت او را نپذيرد. آن چه پيامبر صلی الله علیه و آله از جبرئيل نقل كرده اند فرموده ي خدا و حديث قدسي است.

اولین مسأله این است که رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرمایند کسانی که با قول من درباره ي علي علیه السلام و امامت او مخالفت بکنند مورد لعن هستند. بعد توضیح می دهند که این فرمايش خدا است که چونین فردی مورد لعن و غضب است. مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ یعنی ملعونٌ مِنَ اللّه است و از طرف خدا لعن شده و خداوند او را لعنت کرده است و مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ هم یعنی از جانب خدا مورد غضب قرار گرفته است؛ چون در خطابه اين گونه می فرمایندكه: اَلا إِنَّ جَبْرئيلَ خَبَّرنى عَنِ اللَّهِ تَعالى بِذالِكَ وَ يَقُولُ مَنْ عادى عَلِيّاً وَ لَمْ يَتَوَلَّهُ فَعَلَيْهِ لَعْنَتى وَ غَضَبى. پس کسی که قول پیغمبر صلی الله علیه و آله را رد بکند مورد لعن خدا قرار گرفته است. اين جا اسم ولي را آورده اند و نه عنوان ولايت را؛ مَن عادي عَليّاً. و قبل تر فرموده اند: مَنْ رَدَّ عَلَىَّ قَوْلى هذا كه اين قَوْلي ناظر به مبحث امامت و نيز شخص امام است. مخالفت با امامت و امام و ولي و ولايت چونين اثري دارد که آن كس كه مخالف است و تمرد مي كند مورد طرد و لعن قرار می گیرد.

>>>>>

مَعاشرَ النّاس، انَّهُ امامٌ منَ اللّه، وَ لَنْ يَتُوبَ اللّهُ عَلى اَحَدٍ اَنْكَرَ ولايَتَهُ وَ لَنْ يَغْفرَ لَهُ، حَتْماً عَلَى اللَّه اَنْ يَفْعَلَ ذالكَ بمَنْ خالَفَ اَمْرَهُ وَ اَنْ يُعَذّبَهُ عَذاباً نُكْراً اَبَدَ الْآباد وَ دَهْرَ الدُّهور، فَاحْذَرُوا اَنْ تُخالفوهُ، فَتَصْلُوا ناراً وَقودُهَا النَّاسُ وَ الْحجارَةُ اُعدَّتْ للْكافرين.

مَعاشرَ النّاس، بي، وَاللَّه، بَشَّرَ الْاَوَّلُونَ منَ النَّبيّينَ وَ الْمُرْسَلينَ، وَ اَنَا، (وَاللَّه)، خاتَمُ الْاَنْبياء وَ الْمُرْسَلينَ وَ الْحُجَّةُ عَلي جَميع الَْمخْلوقينَ منْ اَهْل السَّماوات وَ الْاَرَضينَ، فَمَنْ شَكَّ فى ذالكَ فَقَدْكَفَرَ كُفْرَ الْجاهليَّة الْاُولى، وَ مَنْ شَكَّ فى شَىْءٍ منْ قَوْلى هذا فَقَدْشَكَّ فى كُلّ ما اُنْزلَ الَىَّ، وَ مَنْ شَكَّ فى واحدٍ منَ الْاَئمَّة فَقَدْشَكَّ فى الْكُلّ منْهُمْ، وَ الشَاكُّ فينا في النّار.
 

مَعاشرَ النّاس، حَبانيَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بهذه الْفَضيلَة مَنّاً منْهُ عَلَىَّ وَ احْساناً منْهُ الَىَّ وَ لا الاهَ الّا هُوَ، اَلا لَهُ الْحَمْدُ منّى اَبَدَ الْآبدينَ وَ دَهْرَ الدّاهرينَ وَ عَلى كُلّ حالٍ.

مَعاشرَ النّاس، فَضّلُوا عَليّاً فَانَّهُ اَفْضَلُ النَّاس بَعْدى منْ ذَكَرٍ و اُنْثى ما اَنْزَلَ اللَّهُ الرّزْقَ وَ بَقىَ الْخَلْقُ، مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ، مَغْضُوبٌ مَغْضُوبٌ مَنْ رَدَّ عَلَىَّ قَوْلى هذا وَ لَمْ يُوافقْهُ، اَلا انَّ جَبْرئيلَ خَبَّرنى عَن اللَّه تَعالى بذالكَ وَ يَقُولُ مَنْ عادى عَليّاً وَ لَمْ يَتَوَلَّهُ فَعَلَيْه لَعْنَتى وَ غَضَبى، وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ، اَنْ تُخالفُوهُ فَتَزلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتها، انَّ اللَّهَ خَبيرٌ بما تَعْمَلُونَ.

>>>>>

مَعاشرَ النَّاس، لاتَضلُّوا عَنْهُ وَ لاتَنْفرُوا منْهُ، وَ لاتَسْتَنْكفُوا عَنْ ولايَته، فَهُوَ الَّذى يَهدي الَى الْحَقّ وَ يَعْمَلُ به، وَ يُزْهقُ الْباطلَ وَ يَنْهى عَنْهُ، وَ لاتَأخُذُهُ في اللَّه لَوْمَةُ لائمٍ.

لزوم گمراه نشدن از راه امیر المومنین علیه السلام
سه جمله ي اول دربرگيرنده ي مطالب بلند و عمیقي است. لاتَضلُّوا عَنْهُ یعنی از او، اميرالمؤمنين علیه السلام، دور نشويد كه دوري از او حاصلش گمراهي است. در عربي وقتی می گویند ذَهَبَ الَیه یعنی به سوي او رفت. وقتی ذَهَبَ عَنه می گویند یعنی از او دور شد. اگر فعلي به عَنْ که از حروف جار است متعدی بشود معناش مي شود تعدي، تجاوز و دوری. ضَلَّ عَنْه یعنی به خاطر آن كه از او دور شد به گمراهي افتاد. لغت جالبي است ضَلَّ [1]كه تؤامان به معنای گمراه شدن و دورشدن است.

وقتي پيامبر صلی الله علیه و آله می فرمایند لاتَضلُّوا عَنْهُ یعنی حضرت علی علیه السلام كانون هدایت و محور راهنمایی است و اگر از او برگردید گمراه می شوید. این نکته ی بسیار مهمی است. لاتَنْفرُوا منْهُ یعنی از علی علیه السلام دور نشوید. نفرت و نَفَرَ به معناي كوچ كردن است. وَ لاتَسْتَنْكفُوا عَنْ ولايَته یعنی از زیر چتر ولایت و سرپرستی او خارج نشويد و بيرون نرويد. درباره ي اوصیاي پیغمبر صلی الله علیه و آله، یعنی حضرت اميرالمؤمنين و ائمه ي معصومين علیه السلام، و نسبت ايشان با رسول اللّه صلی الله علیه و آله عبارت ها و لغات و صفات مختلفی به کار برده شده است که پنج تا از آن ها مجموعاً مکمل یکدیگر هستند و روشن تر و دربرگيرنده تر به نظر مي رسند؛ امام و امامت، وصی و وصایت، خلیفه و خلافت، ولی و ولایت و وارث و وراثت.

این واژه ها معنای جانشینی پیامبر صلی الله علیه و آله را به تمامي دربرمی گیرند و حضرت رسول صلی الله علیه و آله در موارد مختلف از این پنج واژه استفاده کرده اند. عبارات ديگري هم هست كه بيان كننده ي نسبت اميرالمؤمنين علیه السلام با پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله باشد؛ مانند مؤاخات. اما ولايت به انضمام آن چهار واژه ي ديگر جامع تر از ديگر لغت ها هستند و معنای جانشینی و خلافت حضرت علی علیه السلام را در ابعاد مختلف شخصیت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بيان مي كنند. پيش تر گفته ايم که ولایت به معنای دوستی همراه با سرپرستی است و في الواقع آن چه از ولي و ولايت مراد مي كنيم همان سرپرستي است كه البته با دوستي همراه مي شود. در عبارت وَ لاتَسْتَنْكفُوا عَنْ ولايَته پيامبر صلی الله علیه و آله می فرمایند که از زیر بار ولايت و اَولي به تصرف بودن علي علیه السلام شانه خالي نكنيد و از حريم سرپرستی اش بيرون نرويد و از سايه و سرپناه اولي الامري اش خارج نشويد.

>>>>>

بررسی شخصیت پیامبر صلی الله علیه واله و ائمه علیهم السلام
مَعاشِرَ النّاسِ، فَضِّلُوهُ. ما مِنْ عِلْمٍ اِلاَّ وَ قَدْاَحْصاهُ اللَّهُ فِىَّ، وَ كُلُّ عِلْمٍ عُلِّمْتُ فَقَدْاَحْصَيْتُهُ في اِمامِ الْمُتَّقينَ، وَ ما مِنْ عِلْمٍ اِلاّ وَ قَدْعَلَّمْتُهُ عَلِيّاً، وَ هُوَ الْاِمامُ الْمُبينُ الَّذى ذَكَرَهُ اللَّهُ فى سُورَةِ يس: وَ كُلَّ شَىْءٍ اَحْصَيْناهُ فى اِمامٍ مُبينٍ.

آن چه در جانشيني پيغمبر اسلام صلی الله علیه و آله و البته نيابتِ هر كس ديگر معقول است و عقل فطري هم به آن حكم مي دهد شباهت هرچه بيش تر نائب با منوبٌ عنه است.

شخصيت پيامبر صلی الله علیه و آله و ائمه ي طاهرين علیه السلام را از سه منظر مي توان بررسي كرد: اخلاق (شامل اخلاق فردي و اخلاق اجتماعي)، علم و قدرت. به عبارت ديگر اين سه مؤلفه هايي هستند كه در مطالعه ي شخصيت حضرت رسول و ائمه ي اطهار عليهم السلام، مي توان سراغ گرفت.

اخلاق و رفتارهای فردی شامل رفتار انسان با خود، تعامل با محیط اطراف، رفتار با اجتماع و ارتباط با خداوند يا عبادت است و اخلاق اجتماعي چگونگي رفتار انسان با مردم است و روابط اجتماعي، اداري و مالي. هم چُنین اخلاق در معاملات و عبادات نیز وجود دارد که اخلاق در عبادات شامل عبادت هاي فردی و جمعی مي شود.

>>>>>

در پنجمين درس از مجموعه ي دروس امامت در خطابه ي غدير بعضي از اصطلاحات خطبه را مورد بحث قرار مي دهيم.

نگاهی به آیه تبلیغ و نکات آن
فَاَوْحى اِلَىَّ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، يا اَيُهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ اِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ، فى عَلِىٍّ، يَعْنى فِى الْخِلاَفَةِ لِعَلِىِّ ابْنِ اَبي طالِب، وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمابَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ.

پيامبر صلی الله علیه و آله در اول بخش دوم خطابه شان مي فرمايند كه خداوند به ايشان وحي كرد كه اي رسول، آن چه را از جانب پروردگارت درباره ي علي علیه السلام، يعني درباره ي خلافت و جانشيني ايشان، به تو نازل شده است ابلاغ بكن. اين جا واژه ي خلافت آمده است. تعابيري كه در خطبه براي معرفي اميرالمؤمنين علیه السلام و اعلان امامت ايشان مي آيد مختلف و متفاوت است. حضرت رسول صلی الله علیه و آله از پنج گونه تعبير براي بيان معنايي كه مد نظرشان بوده است استفاده كرده اند: وراثت و وارث، امامت و امام، خلافت و خليفه، وصايت و وصي و ولايت و ولي.

>>>>>

از بركات خطابه ي غدير جديد مطالب و نكات تازه اي است كه ان شاء اللّه به مرور بيان خواهد شد.

تعریف شیعه:
چكيده ي يكي از اين نكته ها و مطلب ها تعريف تشيع است؛ اين كه تشيع يعني چه و تعريف شيعه كدام است. مي گوييم شيعه كسي است كه اعتقاد دارد همه ي ائمه ي معصومين، از حضرت اميرالمؤمنين تا امام عصر عليهم السلام، در تمامي ابعاد شخصيت حضرت رسول صلی الله علیه و آله جانشينان ايشان هستند مگر در بعد قانون آوري.

>>>>>

نسبت پیامبر صلی الله علیه و آله وامیر المؤمنین علیه السلام :
پیغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله، نسبت امیرالمؤمنین عليه السلام، را با خودشان به نسبتي كه جناب هارون با حضرت موسی داشت تشبیه کرده اند. اين تشبيه به خاطر آن است كه عرب ها به سبب رابطه و معاشرت با یهودیان داستان های زیادی درباره ي موسی و هارون شنیده بودند. همان طور که پيش از اين هم اشاره کرده ايم یهودی ها از سال های دیرین به انتظارِ حضرت محمد خاتم صلی الله علیه و آله در اطراف مدینه _ يثربِ آن وقت _ خانه و زمين و باغ خريده بودند و چشم به راه آخرين پيامبر بودند.

حضرت رسول صلی الله علیه و آله در تشبیه خود فرموده اند: الَّذي مَحَلُّهُ مِنّي مَحَلُّ هارُونَ مِنْ مُوسي‏ اِلاَّ اَنَّهُ لا نَبِي بَعْدي. در تشبیه همیشه باید مُشبَّهٌ به نسبت به مُشبَّه آشناتر باشد براي مخاطبين. مثلاً وقتی می گويیم یار من به ماه می ماند، يا يار من مثل ماه است، يارمان را به ماه تشبيه مي كنيم؛ به خاطر آن كه همه مي دانند ماه چي ست و شنونده ي سخن ماه را بهتر از یار ما می شناسد. وقتی پيامبر صلی الله علیه و آله به اميرالمؤمنين علیه السلام می فرمایند: اَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسى یعنی مردمي كه مخاطب سخن ايشان هستند موسی و هارون و نسبت شان را خوب می شناسند[1]، لذا چونين تشبيهي به كار مي برند. اما در عین حال حضرت صلی الله علیه و آله فرموده اند: اِلَّا اَنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي. یعنی این شباهت در یک وجه و جهت است و آن هم وزارت و خلافت است و نه نبوت. معمولاً وقتی كسي چیزی را به چیز ديگر تشبیه می کند اين مشابهه یا به عبارتی وجه شَبَه در یک یا چند ویژگی مشخص است و نه در همه ی وجوه. وقتی می گویند که فلاني به شیر می ماند منظور این نیست که آن شخص از همه ي جهات مثل شیر است. يعني اين كه مثلاً دونده است، در بيشه زندگي مي كند و شب ها در خیابان می خوابد. مشابهت در این ها نیست، بل که تشبیه فقط در شجاعت است. یا اگر گفته بشود یار من مثل ماه است معناش آن نیست که يار من شب ها در آسمان است و چونين و چُنان، بلکه مراد اين مي شود كه او در زیبایی و روشنایی هم چون ماه است.

>>>>>>

پيش از اين بیان شد که در بخش دوم خطابه ي غدير پيامبر، صلّی اللّه علیه و آله، فرمودند: اِنَّ جَبْرئيلَ هَبَطَ اِلَىَّ مِراراً ثَلاثاً يَاْمُرُنى عَنِ السَّلامِ رَبّى، وَ هُو السَّلامُ، اَنْ اَقُومَ فى هذَا الْمَشْهَدِ فَاُعْلِمَ كُلَّ اَبْيَضَ وَ اَسْوَدَ اَنَّ عَلِىَّ ابْنَ أَبى طالِبٍ اَخى وَ وَصِيّى وَ خَليفَتى (عَلى‏ أُمَّتى) وَ الْإِمامُ مِنْ بَعْدى. يعني جبرئیل سه بار بر من نازل شد و از طرف خداوند به من امر کرد تا به هركس، سفید و سیاه، اعلام بکنم که علی ابن ابی طالب علیه السلام برادر من، وصي و جانشين من و امام بعد از من است.

درباره ي برادري و وصايتي كه در خطبه آمده است پيش تر توضيح داده ايم.

>>>>>>
 

شروع بحث
با استعانت از خداوند متعال و به مدد توفیقات الهی و عنایات خاصه ي حضرت امیرالمؤمنین، عليه السلام، و كسب اجازه و توشیح ملوکانه ي امام زمان، بقیة اللّه، ارواحنا فداه، بحث هایی درباره ي موضوعات امامت و امام، ولایت و ولي، خلافت و خليفه و وصایت و وصي در خطبه ي غدیر ارائه خواهيم كرد و باذن اللّه نکته هايي پیرامون اين چهار موضوع، كه اصل ثقل خطابه ی غدیر هستند طرح خواهیم نمود.

در بخش دوم خطابه ي غدیر پيامبر، صلي اللّه عليه و آله، می فرمایند:
وَ اُقِرُّ لَهُ عَلى‏ نَفْسى بِالْعُبُودِيَّةِ وَ اَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبوبيَّةِ، وَ اُؤَدّى ما اَوْحى بِهِ اِلَىَّ حَذَراً مِنْ اَنْ لااَفْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لايَدْفَعُها عَنّى اَحَدٌ وَ اِنْ عَظُمَتْ حيلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ، لاإِلاهَ إِلاَّهُوَ، لانَّهُ قَدْاَعْلَمَنى اَنّى اِنْ لَمْ اُبَلِّغْ ما اَنْزَلَ اِلَىَّ (فى حَقِّ عَلِىٍّ) فَمابَلَّغْتُ رِسالَتَهُ، وَ قَدْضَمِنَ لى تَبارَكَ وَ تَعالَى الْعِصْمَةَ (مِنَ النّاسِ) وَ هُوَ اللَّهُ الْكافِى الْكَريمُ. فَأَوْحى اِلَىَّ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ، يا اَيُهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ (فى عَلِىٍّ، يَعْنى فِى الْخِلاَفَةِ لِعَلِىِّ ابْنِ أَبي طالِب) وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمابَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ».

نیست معبودی جز او که دستورم داده و اعلام کرده که اگر در ابلاغ آن چه اینک بر تو فرو فرستاده ام کوتاهی کنی درحقیقت به هیچ یک از وظایف رسالت و ابلاغ من عمل نکرده ای. و هم او، تبارک و تعالی، حفظ و نگه داری مرا دربرابر مخالفان تعهد و تضمین کرده و او مرا کفایت کننده ای بزرگوار است. و اینک این است آن پیام که بر من نازل فرموده: بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم، یا أیُّها الرَّسولُ بَلِّغ ما أنزلَ إلَیکَ مِن ربک (فی عَلیٍ) و إِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَک و اللّهُ یَعصِمُکَ مِنَ النّاسِ.

>>>>>