«اسراف»، كلمه ای كه بارها آن را شنیده ، ولی بدون توجه به آن ، از كنارش رد شده ایم. راستی شما چقدر به این موضوع فكر كرده اید ؟ آیا اگر كسی به شما عنوان «اسرافكار» را بدهد،می پذیرید یا نسبت به آن عكس العمل نشان می‌دهید؟ با توجه به این كه هر یك از ما به نحوی مرتكب اسراف شده ایم بنا بر این بهتر است كه بپذیریم ما نیز دچار اسراف می‌شویم بدون اینكه متوجه آن باشیم.

غرق شدن در مادیات و روی آوردن به تجملات كه به حق می توان آن را نوعی بیماری مربوط به قرن اخیر نامید، از نمونه‌های بارز اسراف و از عوامل عمده آن به شمار می آید. بسیاری از افراد اگر به اندازه نیاز خود مصرف كنند، جایی برای كمبود و فقر در جامعه باقی نمی ماند با كمی دقت در این مورد، متوجه می شویم بسیاری از چیزهایی را كه مصرف می كنیم و یا تمایل به داشتن آنها را داریم، غیر ضروری هستند و نبود آنها هیچ مشكلی را در زندگی ایجاد نمی كند، بدون اسراف هم می‌توان زندگی سالم و درستی داشت، به شرط آنكه ساده زیستن را بر هر چیزی ترجیح دهیم.

اسراف كردن عملی مخالف ساده زیستی و راهی برای گستردن دام‌های شیطان است؛ زیرا اسراف موجب زیاده روی و  موجب زیاده خواهی می‌شود، زیاده خواهی هم انسان را به خود مشغول كرده و از یاد خدا غافل می‌نماید. بنابر این برای اینكه در چنین دامی واقع نشویم باید به هر آنچه كه داریم قانع باشیم و شرایط خود و خانواده را در نظر بگیریم و اجازه ندهیم تا اعمال اسرافكارانه دیگران ما را تحت تأثیر قرار داده، و راهی این مسیر نماید.

خداوند متعال در قرآن مجید از اسرافكاران به عنوان «برادران شیطان» نامبرده و در سوره اسراء آیه‌های 26 و 27 در این مورد فرموده است :«حق خویشاوندان، بیچارگان،… در راه ماندگان را بپرداز و زیاده روی مكن كه زیاده روی كنندگان، برادران شیطانند و شیطان نسبت به پروردگارش كفر ورزید».

اولین نكته ای كه از این آیه می‌توان برداشت نمود این است كه خداوند متعال امر به انفاق كردن و بخشش فرموده است ولی حتی در این مورد كه از اعمال صالحه می‌باشد، اجازه زیاده روی نداده است و ضمن اینكه بخشش را به اندازه توان اشخاص معین كرده است، خواسته است تا مسلمانان به دلیل بخشش بی اندازه، خود نیازمند دیگران نشوند، و نكته دوم آن كه از اسراف كاران به عنوان «برادران شیطان »یاد كرده است.یعنی افرادی كه زیاده روی می كنند، عمل آنها شیطانی و همدستی با شیطان است (چون معمولاً برادر از برادر پشتیبانی می‌كند) پس كسی كه اسراف می‌كند پشتیبان شیطان و در اعمال او شریك می شود، شاید تصور شود كه این آیه اشاره به این موضوع می‌كند كه وقتی برای دیگران خرج می‌كنی، اسراف نكن و انسان هر چه برای خود خرج كند، اشكالی ندارد و اسراف محسوب نمی‌شود، ولی با پرداختن به آیه دیگری از قرآن، این شبهه نادرست برطرف می‌شود و متوجه می‌شویم كه اسراف به هر شكل و در مورد هر كس انجام گیرد مذموم و ناپسند است.

آنجا كه خداوند در سوره اعراف آیه 31 می فرماید :«ای فرزندان آدم در هر مسجدی زینت خود را برگیرید و بخورید و بیاشامید اما اسراف نكنید، زیرا خداوند اسراف كاران را دوست ندارد». توجه به معنی این آیه نشان می‌دهد كه اسراف برای خود و برای دیگران پسندیده نیست.

اسراف كاری تنها به صورت ظاهر ارتباط ندارد، بلكه از این مرحله فراتر رفته و به شكل نفسانی و درونی بروز می‌كند. آنجا كه انسان خود را برتر از دیگران و برتر از هر چه هست می‌بیند و این خود بزرگ بینی آنچنان زیاد می‌شود كه به نوعی اسراف تبدیل می‌شود. فرعون نمونه این خود بزرگ بینی است. او آنقدر خود را بزرگ می‌دید كه تصور می‌كرد خداست و همه چیز تحت امر او قرار دارد و بنا براین، همه باید مطیع فرمان او باشند و تنها از او اطاعت كنند و چون چنین ادعایی نمود، عمل او عملی اسرافكارانه شد به گونه ای كه خداوند در سوره یونس آیه 14 در مورد او فرمود:

«…وَإنَّ فِرعَونَ لَعالٍ فی الارضِ وَ إنَّهُ لمَِنَ المُسرِفین؛…و بدرستیكه فرعون در زمین برتری جست و هر آینه از اسراف كاران بود».

و كلام آخر در مورد اسراف ، آن است كه خداوند در سوره مؤمن آیه 43 مسرفین را یاران آتش خوانده است. یعنی اسراف كار،عاقبتی جز جهنم ندارد. اول جهنمی كه در دنیا به واسطه گرفتاری در دام فقر و پریشانی و دست نیاز سوی دیگران بردن، برای خود درست كرده است و دیگری جهنمی كه بواسطه اطاعت نكردن از فرمان خداوند در آخرت برای خود مهیا نموده است.

تدبر در این آیه نشان می‌دهد اسراف موجب زیان رساندن به مال انسان و از بین رفتن آن در مدت زمانی كوتاه می‌شود و همچنین زندگی انسان را به جهنمی از فقر و نداری و تلاش بیهوده برای به دست آوردن آنچه از دست داده است، مبدل می‌كند. پس بیائیم تا با استفاده درست از نعمت های الهی جزء اسراف كاران قرار نگیریم و با پاسخ دادن به سئولات زیر، از نقش اسراف در زندگی خود بكاهیم.

1.آیا به چیزی كه داریم قانع هستیم یا بیشتر و بهتر از آن را جستجو می‌كنیم ؟

2.آیا دوست داریم مانند دیگران زندگی كنیم حتی اگر شرایط آنان را نداشته باشیم؟

3.آیا از آنچه در اختیار داریم نهایت استفاده را می بریم ؟

4.كدام یك از اعمال ما اسرافكارانه بوده و برای جلوگیری از تكرار آن چه كرده ایم؟

منبع:

مجله بشارت، شماره 59، زهرا لوكه علیخان

ـ خوشا به حال پارسایان دردنیا که به آخرت دل­بسته­اند. ایشان گروهی هستند که زمین را فرش و خاک آن را بستر و آب آن را شربت گوارا قرار داده­اند... .[10]

ـ خوشا به حال کسی که معاد را به یاد آورد و برای روز حساب کار کرد و به گذران روز [به قدر کفاف] قناعت کرد و از خدا راضی بود.[11]

ـ اگر صلاح نفست را می‌خواهی، بر تو لازم است که با میانه­روی و قناعت و سادگی رفتار کنی.[12]

ـ به خدا سوگند! نفس خود را چنان ریاضت و پرورش دهم که به گرده نانی ـ اگر بتواند به دست آورد ـ شاد شود و نمک را خورش نانش‌ سازد.[13]

ـ شکرگزارترین مردم، قانع‌ترین آنهاست و ناسپاس‌ترین مردم در برابر نعمت‌ها، آزمندترین آنها![14]

ـ برای سالم ماندن دینتان، به اندکی از [نعمت] دنیا قانع باشید که کفاف دنیا مؤمن را قانع می‌سازد.[15]

ـ کسی که به اندکِ دنیا قانع نباشد، ثروت بسیار آن را نیز هرچه گرد آورد، بی­نیاز نشود.[16]

ـ ای فرزند آدم! اگر از دنیا به قدری که تو را کفایت کند می‌خواهی، بدان که کمترین بهره دنیا تو را کفایت می‌کند و اگر از دنیا بیش از اندازه کفایت بخواهی، بدان که همه دنیا برایت کافی نخواهد بود.[17]

ـ نیکو بهره‌ای است، قناعت.[18]

· مصرف‌گرایی و اسراف و این چیزها... این جزو میراث‌های ما از گذشته است و متأسفانه این میراث را نگه‌داشتیم. ما ملت ایران باید این جامه ناسازِ بی‌اندامِ زشت را از تنمان بیرون بیاوریم. ما خیلی مصرف‌زده هستیم؛ باید این را حلش کنیم.[146]

· امروزه متأسفانه... مصرف‌گرایی و مسابقه تجمل‌پرستی و مسابقه پول درآوردن و تلاش برای پول جمع کردن، یک طبقه جدیدی درست کرده.[147]

· نظام اسلامی با تولید ثروت مخالف نیست، با ایجاد ثروت مخالف نیست، بلکه مشوق اوست. اگر تولید نباشد، اگر ایجاد ثروت نباشد، حیات و بقای جامعه به خطر خواهد افتاد، اقتدار لازم را جامعه به دست نخواهد آورد؛ این یک اصل اسلامی است. اما اینی که آحاد مردم دلشان لک بزند برای مسابقه اشرافی‌گرى، برای تجمل‌پرستى، این یک چیز بسیار نامطلوب است؛ این چیزی است که متأسفانه در درون ما هست؛ همان‌طور که قبلاً هم گفته‌ام: اسراف و مصرف‌گرایی افراطى.[148]

· امروز دشمن چشمش به نقطه حساس اقتصادی است تا بلکه بتوانند این کشور را از لحاظ اقتصادى دچار اختلال کنند. هرچه می‌توانند اختلال ایجاد کنند و هرچه هم نمی‌توانند، در تبلیغاتشان وانمود کنند که اختلال هست! این کاری است که امروز در تبلیغاتِ دشمنان ما، با قدرت و به شکل‌های مختلف انجام می‌گیرد. راه مقابله هم انضباط مالی و صرفه‌جویی و نگاه پرهیزگرانه به مصرف‌گرایی است.[149]

· مصرف‌گرایی به صورت اسراف، یکی از بیماری‌های خطرناک هر ملتی است.[150]

· ما یک خرده به مصرف‌گرایی افراطی دچار هستیم.[151]

· یکی از موارد اسراف، اسراف در آب است؛ نه فقط آبی که مصرف شُرب در خانه‌ها می‌شود، نوع آبیاری کشاورزی ما هم یک نوع مسرفانه است و آب را هدر می‌دهیم.[152]

· ما در زمینه مصرف، در زمینه هزینه کردن منابع مالی کشور به‌وسیله خود ما و به‌وسیله همه برادران هم‌میهن ما و به‌وسیله مسئولین کشور با زحمت زیاد به وجود می‌آید، دچار نوعی بی‌توجهی هستیم، که بایستی این را تبدیل کنیم به یک توجه و اهتمام خاص. ما دچار اسراف هستیم، ما دچار ولخرجی و ولنگاری در مصرف هستیم.[153]

· شاید بشود گفت بخش مهمی از منابع کشور در همه زمینه‌ها چه در زمینه مسائل شخصى، و چه تا حدودی در زمینه‌های عمومی صرف اسراف‌ها و زیاده‌روی‌های ما در مصرف می‌شود. [154]

· ما بایستی مصرف کردن را مدبرانه و عاقلانه مدیریت کنیم. مصرف نه فقط از نظر اسلام، بلکه از نظر همه عقلای عالم، چیزی است که باید تحت کنترل عقل قرار بگیرد. با هوا و هوس، با خواهش دل و آنچه نفس انسان از انسان مطالبه می‌کند، نمی‌شود مصرف را مدیریت کرد. کار به جایی می‌رسد که منابع کشور به هدر می‌رود، شکاف بین فقرا و اغنیا زیاد می‌شود، عده‌ای در حسرت اوّلیات زندگی می‌مانند و عده‌ای با ولخرجی و ولنگاری در مصرف، منابع را هرز و هدر می‌دهند. [155]

· ما بایستی الگوی مصرف را اصلاح کنیم. [156]

· ما بایستی به سمت الگوی مصرف حرکت کنیم. [157]

· مسئولین کشور در درجه اول‌ چه قوه مقننه، چه قوه مجریه، و چه سایر مسئولین کشور؛ قوه‌ی قضائیه و غیر آنها و اشخاص و شخصیت‌ها در رتبه‌های مختلف اجتماعی و آحاد مردم ما از فقیر و غنى، بایستی به این اصل توجه کنند که باید الگوی مصرف را اصلاح کنند. [158]

· این‌جور مصرف کردن در همه زمینه‌ها در امور ضروری زندگى، در زیادی‌های زندگی مصرف کردن بی‌رویّه و بدون منطق و بدون تدبیر عقلانى، به ضرر کشور و به ضرر آحاد و اشخاص ماست. [159]

· من از عموم مردم و به‌خصوص از مسئولین درخواست می‌کنم، خواهش می‌کنم که در این زمینه فعالیت خودشان را در این سال زیاد کنند، افزایش بدهند و برای اصلاح الگوی مصرف برنامه‌ریزی کنند.[160]

· امروز خوشبختانه همان موج ضدارزش کردن اشرافی‌گرى، بحمدالله وجود دارد؛ یعنی دولت، مسئولین دولتی ساده زیستند، مردمی هستند و این خیلی فرصت خوبی است؛ نعمت بزرگی است.[161]

· اسلام به ما می‌گوید ثروت تولید کنید، اما اسراف نکنید.[162]

· مصرف‌گرایی افراطى، مورد قبول نیست.[163]

· اشرافی‌گرى، مثل یک بیماری است. بر هر کجا که وارد شد، بسیاری از خوی‌های مستحسن و پسندیده را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد، کم‌کم آنها را ضعیف می‌کند و شاید از بین می‌برد. اسیر اشرافی‌گری نباید بشویم ما مردم ایران.[164]

· ما مردم مسرفی هستیم؛ ما اسراف می‌کنیم؛ اسراف در آب، اسراف در نان، اسراف در وسایل گوناگون و تنقلات، اسراف در بنزین.[165]

· کشوری که تولیدکننده نفت است، واردکننده فرآورده نفت؛ بنزین است! این تعجب‌آور نیست؟! هر سال میلیاردها بدهیم بنزین وارد کنیم یا چیزهای دیگری وارد کنیم برای اینکه بخشی از جمعیت و ملت ما دلشان می‌خواهد ریخت‌وپاش کنند! این درست است؟!

· اسراف بد است؛ حتی در انفاق راه خدا هم می‌گویند... افراط و تفریط نکنید.

· میانه‌روى؛ میانه‌روى در خرج کردن. این را باید ما به صورت یک فرهنگ ملی دربیاوریم.

· قرآن می‌فرماید: «والّذین اذا انفقوا»؛ کسانی‌که وقتی می‌خواهند خرج کنند، «لم یسرفوا و لم یقتروا»؛ نه اسراف و زیاده‌روی می‌کنند، نه تنگ می‌گیرند و با فشار بر خودشان، زندگی می‌کنند؛ نه، اسلام این را هم توصیه نمی‌کند.

· اسلام نمی‌گوید که مردم بایستی با ریاضت و زهد آن‌چنانی زندگی کنند؛ نه، معمولی زندگی کنند، متوسط زندگی کنند.[166]

· ما اگر آدم‌های اهل اسراف و ولنگاری در خرج باشیم، ممکن است تحریم برای آدم مسرف و ولنگار سخت تمام بشود؛ اما ملتی که نه، حساب کار خودش را دارد، حساب دخل و خرج خود را دارد، حساب مصلحت خود را دارد، زیاده‌روی نمی‌کند، اسراف نمی‌کند. خوب، تحریم کنند. بر یک چنین ملتی از تحریم ضرری وارد نمی‌شود.[167]

· اسراف، یک بیماری اجتماعی است.[168]

· یک اقدام اساسی در زمینه همین پیشرفت و عدالت، آن مسئله‌ای است که من در پیام نوروزی خطاب به ملت عزیز ایران عرض کردم؛ و آن مسئله مبارزه با اسراف، حرکت در سمت اصلاح الگوی مصرف، جلوگیری از ولخرجی‌ها و تضییع اموال جامعه است؛ این بسیار مسئله مهمی است.[169]

· لازم است به عنوان یک سیاست، ما مسئله صرفه‌جویی را در خطوط اساسی برنامه‌هایمان در سطوح مختلف اعمال کنیم. [170]

· مردم عزیزمان توجه داشته باشند که صرفه‌جویی به معنای مصرف نکردن نیست؛ صرفه‌جویی به معنای درست مصرف کردن، بجا مصرف کردن، ضایع نکردن مال، مصرف را کارآمد و ثمربخش کردن است. [171]

· اسراف در اموال و در اقتصاد این است که انسان مال را مصرف کند، بدون اینکه این مصرف اثر و کارایی داشته باشد. مصرف بیهوده و مصرف هرز، در حقیقت هدر دادن مال است. [172]

· عادت‌های ما، سنت‌های ما، روش‌های غلطی که از این و آن یاد گرفته‌ایم، ما را سوق داده است به زیاده‌روی در مصرف به نحو اسراف. [173]

· مصرف ما به نسبت، از تولیدمان بیشتر است؛ این، کشور را به عقب می‌رساند؛ این، ضررهای مهم اقتصادی بر ما وارد می‌کند؛ جامعه دچار مشکلات اقتصادی می شود. [174]

· در آیات شریفه قرآن بارها راجع به پرهیز از اسراف در امور اقتصادی تأکید شده. [175]

· اسراف، هم لطمه اقتصادی می‌زند، هم لطمه فرهنگى. [176]

· وقتی جامعه‌ای دچار بیماری اسراف شد، از لحاظ فرهنگى هم بر روی او تأثیرهای منفی می‌گذارد.[177]

· مسئله صرفه‌جویی و اجتناب از اسراف، فقط یک مسئله اقتصادی نیست؛ هم اقتصادی است، هم اجتماعی است، هم فرهنگی است؛ آینده کشور را تهدید می‌کند.[178]

· ما مجموعاً بیش از دو برابر مصرف متوسط جهان در انرژی چه برق، چه حامل‌های انرژی مصرف می‌کنیم؛ یعنی نفت، گاز، گازوئیل، بنزین. مصرف این چیزها در کشور ما از دو برابر متوسط جهان بیشتر است. خوب، این اسراف است. اسراف نیست؟[179]

· شاخصی به نام شاخص شدت انرژی وجود دارد؛ یعنی نسبت بین انرژی‌ای که مصرف می‌شود، با کالایی که تولید می‌شود؛ که هرچه انرژی‌ای که مصرف می‌شود، کمتر باشد، برای کشور سودمندتر است. در این زمینه گاهی نسبت به بعضی از کشورهای پیشرفته، مصرف شدت انرژی ما هشت برابر بیشتر است! اینها اسراف‌هایی است که در جامعه دارد انجام می‌گیرد. [180]

· در مصارف گوناگون شخصی و خانوادگى، اسرافِ فردی صورت می‌گیرد.[181]

· تجمل‌گرایی‌ها، چشم و هم‌چشمی‌ها، هوس‌رانی افراد خانواده، مرد خانواده، زن خانواده، جوان خانواده، چیزهای غیرلازم خریدن؛ اینها از موارد اسراف است. [182]

· وسایل تجملات، وسایل آرایش، مبلمان خانه، تزئینات داخل خانه؛ اینها چیزهایی است که ما برای آنها پول صرف می‌کنیم. پولی که می‌تواند در تولید مصرف شود، سرمایه‌گذاری شود، کشور را پیش ببرد، به فقرا کمک کند، ثروت عمومی کشور را زیاد کند، این را ما صرف می‌کنیم به این چیزهای ناشی‌شده از هوس، چشم و هم‌چشمى، آبروداری‌های خیالى.[183]

· اینها حرف دین است و روایات فراوانی در این زمینه وجود دارد. در روایت دارد که کسی میوه‌ای خورد و نیمی از میوه ماند، آن را دور انداخت. امام(ع) به او نهیب زد که اسراف کردى؛ چرا انداختى؟ در روایات ما هست که از دانه خرما استفاده کنید. تا این حد! خرده‌های نان را استفاده کنید. آن وقت در هتل‌ها میهمانی درست کنند و به یک عده‌ای میهمانی بدهند؛ بعد هر چه غذا ماند، به بهانه اینکه بهداشتی نیست، توی سطل آشغال بریزند! این مناسب یک جامعه اسلامی است؟ این‌جوری می‌شود به عدالت رسید؟[184]

· باید خودمان را اصلاح کنیم. باید الگوی مصرف جامعه و کشور اصلاح شود. ما الگوی مصرفمان غلط است. [185]

· اسراف فقط در زمینه فردی نیست؛ در سطح ملی هم اسراف می‌شود.[186]

· بخش مهمی از این اسراف در اختیار مردم نیست؛ در اختیار مسئولین کشور است. [187]

· این شبکه‌های ارتباطاتی، شبکه‌های انتقال برق، سیم‌های برق، اینها وقتی فرسوده بشود، برق هدر می‌رود. برق را تولید کنیم، بعد با این شبکه فرسوده آن را هدر بدهیم، که بخش مهمی هدر می‌رود. یا شبکه‌های انتقال آب اگر فرسوده باشد، آب هدر می‌رود. اینها اسراف‌های ملی است؛ در سطح ملی است؛ مسئولین آن، مسئولین کشورند. [188]

· اسراف در سطح سازمان هم اتفاق می‌افتد. رؤسای سازمان‌های گوناگون مصرف شخصی نمی‌کنند، اما مصرف بی‌رویه در مورد سازمان خودشان اتفاق می‌افتد؛ تجملات اداره، اتاق کار، تزئیناتش، سفرهای بیهوده، مبلمان‌های گوناگون؛ باید با مراقبت و نظارت از این کارها جلوگیری کرد.[189]

· هم در سطح دولت، هم در سطح آحاد مردم، هم در سطح سازمان‌ها بایستی نگاه عیب‌جویانه‌ی به اسراف وجود داشته باشد.[190]

· آب را صرفه‌جویی کنیم؛ یعنی از سدهایمان صیانت کنیم، شبکه آب‌رسانی را اصلاح کنیم، آبیاری‌های با صرفه در کشاورزی را آموزش بدهیم که چه جوری آبیاری بشود.[191]

تاثیر فن آوری اطلاعات در تحقق نامی كه مقام معظم رهبری برای سال 88 در نظر گرفته اند آنقدر از سوی كارشناسان تاكید شده است كه ترس از حذف بودجه IT یكی از دغدغه‌های فعالان حوزه به ویژه در سال جدید است.

اصلاح الگوی مصرف در حوزه‌های مختلف نباید به حذف بودجه‌ IT در ارگان‌های دولت منتج شود زیرا نباید مصرف نكردن را با درست مصرف كردن اشتباه گرفت؛ اصلاح الگوی مصرف با درست هزینه كردن امكان‌پذیر می‌شود؛ بعد از نام‌گذاری سال 88 به‌عنوان اصلاح الگوی مصرف به عقیده عده ای آنچه اهمیت دارد كم كردن هزینه‌ها به هر طریق ممكن است.

به‌عنوان مثال تخصیص بودجه برای فن‌آوری اطلاعات در یك وزارتخانه می‌تواند به رشد زیرساخت‌های ارائه خدمات غیرحضوری آن‌ نهاد منجر شود و این در راستای رسیدن به دولت الكترونیكی و به هدف كاهش رفت و آمدها می‌تواند مفید واقع شود. حذف بودجه در حوزه فن‌آوری اطلاعات، كشور را از رسیدن به پیشرفت به موازات دیگر كشورها در الكترونیكی كردن امور باز می‌دارد.

هزینه كردن در حوزه فن‌آوری اطلاعات توجیه اقتصادی دارد؛ زمانی هزینه‌های صرف شده در این حوزه نتیجه مثبت می‌دهد كه با نگاهی دقیق به اهداف و پروژه‌ها و تهیه زیرساخت‌، شبكه‌های ارتباطی امن ایجاد كرد و به این ترتیب امیدوار بود از هزینه‌های غیرضروری كه وقت افراد جامعه از مهمترین آن‌هاست جلوگیری می‌شود.

حذف بودجه‌ فن‌آوری اطلاعات و نبود زیرساخت‌ و شبكه‌های ارتباطی منافع ملت را تامین نخواهد كرد. در جهانی كه با طبقه‌بندی اطلاعات با محوریت فن‌آوری اطلاعات امنیت بالا را تضمین می‌كنند، نبود این امنیت در كشور ما هزینه‌های بالایی در حوزه كشف جرم و حتی نگهداری از مجرمان می‌طلبد.

بهره‌گیری از فن‌آوری پاك با IT یكی از موضوعاتی است كه كارشناسان بر آن تاكید دارند، فن‌آوری پاك مفهومی بین رشته‌یی است و رشته‌های مختلف دانشگاهی را به هم نزدیك‌تر می‌كند و با بهره‌گیری از فن‌آوری اطلاعات اصلاح الگوی مصرف را در زمینه‌های مختلف گسترش می‌دهد.

فن‌آوری اطلاعات ابزاری است كه می‌توان با استفاده از آن در تمام حوزه‌ها امور را بهینه كرد، بهره‌مندی از فن‌آوری پاك تنها با فن‌آوری اطلاعات ممكن خواهد بود. به طوری كه می‌توان روشن یا خاموش بودن لامپ‌ها و حرارت ساختمان‌ها را هوشمند كرد و این می‌تواند صرفه‌جویی عظیمی را برای كشور به همراه داشته باشد.

بعد از انقلاب .COM و رواج اجرای امور توسط اینترنت، مفهوم جدیدی به نام فن‌آوری پاك (Clean tech) در دنیا در حال گسترش است؛ این فن‌آوری در صرفه‌جویی در انرژی و حفظ محیط زیست از لحاظ تئوری مدرن شده و در بسیاری از نقاط جهان به صورت بهره‌برداری از انرژی خورشید و باد و غیره استفاده می‌شود. به نحوی كه ایجاد ساختمان‌های سبز در جهان یكی از راه‌كارهای صرفه‌جویی انرژی است كه با فن‌آوری پاك امكان‌پذیر است.

انجام امور الكترونیكی از سوی دستگاه‌های مختلف با هماهنگی و به صورت پیوسته و نه مقطعی و چینش مولفه‌های اصلی بهره‌مندی از فن‌آوری اطلاعات در كنار هم در برنامه‌ای زمانبندی شده ضروری است و این در حالی است كه در حال حاضر به طور پراكنده كارهای خوبی صورت می‌گیرد.

همچنین می توان گفت کهIT  از مهمترین راهكارهای اصلاح الگوی مصرف است و باید اظهار كرد که متاسفانه در تمام حوزه‌ها به این دلیل كه نیازهای اصلی را نمی‌شناسیم و یا نمی‌دانیم كجا، از چه چیز و به چه میزان باید استفاده كنیم، اصل الگوی صحیح مصرف رعایت نمی‌شود. با درك چگونگی استفاده درست و بهینه از منابع موجود می‌توانیم امور را مدیریت كنیم.

تنها فن‌آوری كه می‌تواند در راه رسیدن به مدیریت صحیح با علم روز كمك كند تا بتوان اطلاعات را به موقع، دقیق و سریع در دسترسی باشد فن‌آوری اطلاعات است و به این ترتیب می‌توان به اصلاح الگوی مصرف صحیح نیز رسید.

با توجه به انتخاب سال 1388 به عنوان سال اصلاح الگوي مصرف لازم است در خصوص صرفه جويي در مصرف انرژي با ارزش الكتريكي جهت تأمين برودت در چيلرهاي جذبي گازسوز مطالبي را به اطلاع متخصصين و كاربران اين محصول برسانيم.

• در سيستم هاي تهويه مطبوع الكتريكي به ازاي توليد هر 12000 Btu/hr (معادل 3000 Kcal/hr ) يا يك تن برودتي تقريباً 1,4 كيلووات انرژي الكتريكي مصرف مي شود. اين در حالي است كه در چيلرهاي گازسوز اين مصرف با احتساب فن كويل ها و پمپ سيركولاسيون آب و مصرف برق در دستگاه چيلر جذبي گازسوز معادل 0.25 كيلووات يا 250 وات براي توليد يك تن سرما است. ملاحظه مي فرمائيد كه اين معيار در حدود يك ششم در مقايسه با سيستم هاي تراكمي و اسپليت يونيت ها است.

• در چيلرهاي گازسوز اصلي ترين منبع تأمين برودت گاز شهري است، كه مقدار 2.5 متر مكعب درساعت گازشهري در ژنراتور اين دستگاه، مقدار تقريبي60000 Btu/hr سرما را توليد مي نمايد.

• مصرف انرژي در يك اسپليت

 

• مصرف انرژي در يك چيلر گازسوز

 

• ملاحظه مي فرمائيد كه براي ايجاد يك تن برودتي يا 3000 Kcal/hr در چيلرهاي گازسوز تقريباً 17% صرفه جويي در مصرف گاز خواهد شد. اگر اين عدد را در تعداد اين محصول در 10 سال آينده كه با توجه به روند روبه رشد تقاضاي آن پيش بيني مي شود مقايسه نمائيد، به مقادير زيادي از صرفه جويي در مصرف انرژي گاز (كه جهت تأمين برق مورد نياز سيستم هاي تراكمي صرف مي شود) خواهيد رسيد.

• بر اساس پيش بيني هاي اين شركت تا سال 1395 تعداد تقريبي 7000 دستگاه چيلرگازسوز در ايران نصب و راه اندازي شده است. كاركرد اين تعداد چيلر در هر سال معادل 5.600.000 متر مكعب گاز صرفه جويي است.

اسم این مرض را شنیده‌ای؟... مرضی است که در آن، تشنگی، بیمار را از پا می‌اندازد. هر قدر هم که آب بخورد، باز هم احساس تشنگی می‌کند و آب می‌خواهد. آبی که می‌خورد، او را سیراب نمی‌کند... .

گاهی روح آدم هم همین مرض را می‌گیرد و دچار عطش بی­پایان می‌شود. اگر هر چه بخواهد، برایش آماده کنی بیشتر می‌خواهد و به آنچه برایش تهیه کردی، قانع نمی‌شود. این تشنگی درونی یا همان «حرص و آز» کم کم بر وجود آدمی چیره می‌شود و سرانجام هم او را از پا در می‌آورد.

اگر نفست و روح و روانت را با «قناعت» آشنا کردی، نه تنها زندگی دیگر برایت سخت و طاقت­فرسا نیست، که لذت­بخش هم هست.

قناعت؛ یعنی انسان به آنچه خداوند از رزق و روزی و امکانات زندگی برایش تعیین کرده است، قانع و راضی باشد، آرزوهای طولانی و بلندپروازی، حرص‌ورزی و طمع به مال دیگران نداشته باشد و در امور زندگی میانه­رو باشد. امام علی(ع) نیز فرموده: «شکرگزارترین مردم نسبت به نعمت‌ها، قانع‌ترین آنهاست و ناسپاس‌ترین آنان در برابر نعمت‌ها، حریص‌ترین آنها».[1]

گروهی از مردم به دلیل خوش­گذرانی و ولخرجی، بیش از درآمد خود خرج می‌کنند و در نتیجه، هر روز بیشتر از روز قبل بدهکار می‌شوند تا اینکه زندگی­شان فلج می‌شود. به فرموده پیامبر خدا قناعت، ثروتی تمام نشدنی است.[2]

به راستی، انسان اگر تمام ثروت دنیا و همه امکانات را داشته باشد ولی صفت قناعت در او نباشد، فقیر و بیچاره است و نه تنها دنیا، بلکه آخرت خویش را نیز از دست می‌دهد. امام صادق(ع) فرمود:

به آنچه خداوند قسمت تو کرده، قانع باش و به آنچه دیگران دارند، چشم مدوز و آنچه را بدان نمی‌رسی، آرزو مکن؛ زیرا کسی که قانع باشد، سیر می‌شود و کسی که قانع نباشد، سیر نمی‌شود. پس بهره آخرتت را دریاب.[3]

سعدی می­گوید:

درویشی را دیدم که در آتش می‌سوخت و خرقه بر خرقه می‌دوخت و تسلّی خاطر خود را این بیت ترنّم می‌کرد:

به نان خشک قناعت کنیم و جامه دلق[4]

که بار محنت خود بهْ که بار منّت خلق

کسی گفتش: چه نشینی که فلان را درین شهر طبعی کریم دارد و کرَمی عمیم[5] و میان به خدمت آزادگان بسته و بر درِ دل­ها نشسته. اگر بر صورتِ حالِ تو مطلع گردد، پاسِ خاطر عزیزان منّت دارد و غنیمت شمارد. گفت: خاموش که در گرسنگی مردن، به که حاجت پیش کسی بردن.

هم رقعه[6] دوختن بِِهْ و الزامِ کنجِ صبر

کز بهرِ جامه، رقعه برِ خواجگان نوشت

حقا که با عقوبت دوزخ برابر است

رفتن به پایمردی همسایه در بهشت[7]

به راستی تا کجا می‌خواهیم پیش رویم؟ این روح تشنه کی سیراب می‌شود؟ آیا این حرص­ورزی‌ها برای بیشتر به دست آوردن را پایانی هست؟ آیا تا به حال از خود پرسیده‌ایم تا کی این تن رنجور و این روح دردمند باید به دنبال این نفس سرکش بدوند؟ نفسی که حرص می‌ورزد، طمع می‌کند و عمر خویش هدرمی‌دهد.

اسب سرکش نفس می‌تازد و می‌تازد و ما را در پی خود می‌کشاند... و ناگاه روزی می‌رسد که فرصت‌های ناب را از دست داده‌ایم و آن روز، حسرت بر از دست داده‌ها بر درونمان می­افزاید؛ آن روز همان روزی است که «یوم الحسرة‌» نام دارد.

خدا را ندانست و طاعت نکرد

که بر بخت و روزی قناعت نکرد

قناعت توانگر کند مرد را

خبر کن حریص جهانگرد را...

درون جای قوت است و ذِکر و نَفَس

تو پنداری از بهر نان است و بس

کجا ذکر گنجد در انبان آز؟

به سختی نفس می‌کند پا دراز

ندارند تن پروران آگهی در

که پر معده باشد ز حکمت تهی[8]

رشد روبه تزاید مصرف بنزین در كشور، اقتصاد ملی را با چالش های اساسی مواجه ساخته است. با هدف مقابله با این معضل، راهكارهای مختلفی مطرح گردیده است اما تاكنون هیچ یك از آنها ماهیت اجرایی پیدا نكرده است.         

مطلب زیر به طور خلاصه یكی از راههای مقابله با بحران بنزین در كشور را مورد بررسی قرار می دهد.

در چهار سال آینده حداقل چهارده میلیارد دلار واردات فرآورده های نفتی ( با نرخ رشد مصرف فعلی ۱۰درصد حتی با فرض ثابت ماندن قیمت فرآورده ها این رقم خوشبینانه می باشد) داریم.

در این زمینه راهكارهای مختلفی مورد توجه می باشد كه عبارتند از:

- سرمایه گذاری (از محل صرفه جویی همین طرح و یا حساب ذخیره ارزی) قسمتی از این مبلغ در تغییر كاربری؛ افزایش جدی نرخ تولید بنزین با تخصیص قسمتی از خوراك پالایشگاه به میعانات گازی با هزینه بسیار ناچیزی میسر است.

- ارتقاء پالایشگاه های موجود؛ بهینه سازی بهره وری پالایشگاه ها با فن آوری شكست هیدروژنی - كاتالیستی (HCH) به منظور تبدیل ته مانده های سنگین پالایش به محصولات میان تقطیری مثل بنزین- گازوئیل- نفت سفید و یا تبدیل نفت سنگین به نفت سبك (بعضی مدعی هستند كه نرخ بازگشت سرمایه این فناوری بیش از ۵۰% است.)

- احداث پالایشگاه جدید؛ این مشكل با هزینه سرمایه گذاری ۱۴ هزار دلار برای هر بشكه ظرفیت پالایشگاههای جدید با نرخ تبدیل به بنزین ۳۵ درصد قابل حل است. در حال حاضر متوسط نرخ تبدیل به بنزین پالایشگاههای ما ۱۸ درصد است.

- تصفیه میعانات گازی؛ در حال حاضر روزانه بیش از ۳۶۰ هزار بشكه میعانات گازی داریم كه بیش از ۵۰% آن بنزین است و جداسازی آن با پنج هزار دلار هزینه سرمایه ای برای هر بشكه ممكن است.

تمركز بر گازسوز نمودن خودروها در تهران؛ با تخصیص دو میلیارد دلار برای گازسوز كردن (دوگانه سوز نمودن) متمركز خودروهای تهران و یك میلیارد دلار برای ایجاد پایگاه های سوخت گاز فشرده (CNG) و یا فشارساز خانگی مشكل حل می شود. اگر چه در گذشته بیش از یكصدهزار خودرو را برای استفاده از گاز مایع (LPG) دوگانه سوز نمودیم ولی متأسفانه با تعطیل طرح، موجبات بی اعتمادی مردم فراهم شد. همزمان با دوگانه سوز نمودن خودروها كار جدی روی تولید موتورهای بهینه گاز سوز، مخازن جذب كربنی تاتوئی و تحقیقات برای تولید مخازن دومنظوره LNG و CNG خودروها را باید شروع كرد.

- توسعه جدی حمل و نقل انبوه عمومی به ویژه گسترش ظرفیت شبكه ریلی شهری و بین شهری برای حمل و نقل مسافر و بار و علی الخصوص برای مسافت های بلند ضروری است. در ارزیابی راه حل های مختلف نباید فقط صرفه جویی میزان سوخت در نظر گرفته شود گرچه در بحث فعلی ما مهمترینش می باشد ولی وزن آثار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آنها، باید در تصمیم گیری نهایی مشخص شود مثل تحقق آرمان های ملت، عدالت، آسایش عمومی، صرفه جویی ناشی از بهبود آلودگی محیط زیست، جلوگیری از بیماری های تنفسی، قلبی و عصبی و روانی، كم شدن خطرات جانی و مالی ناشی از وسائل نقلیه عمومی و خصوصی و رونق و پیدایش جدید كسب و كارها و تغییرات بنیادین در شیوه شهرسازی و طرح تفصیلی و ... میزان كیفیت اشتغال زایی دائمی و موقت و احساس عزت و سربلندی ملت تعیین كننده اند. با در نظر گرفتن شرایط سیاسی و اقتصادی در جهان و مزیت های كشورمان استفاده از فن آوری شناخته شده تبدیل گاز طبیعی به سوخت مایع مورد نیاز وسائل نقلیه (GTL) است. GTL) Gas To Liquid ) فرایندی است كه گاز طبیعی را به فرآورده هایی از جمله متانول، دی متیل اتر و سایر فرآورده های میان تقطیری مانند بنزین و گازوئیل و نفت سفید تبدیل می نماید. این فناوری در دهه ۱۹۲۰ برای تبدیل گاز سنتز از ذغال سنگ به سوخت مایع در آلمان معرفی شد. هیتلر در تحریم نفتی دهه های ۳۰ و ،۴۰ مجتمع های صنعتی آن را ایجاد نمود. از دهه ۵۰ رژیم نژادپرست آفریقای جنوبی كه فقط به نفت وارداتی شاه تكیه داشت به این صنعت پناه برد و از ۱۹۹۲ در احداث تأسیسات جدید گاز طبیعی را جایگزین گاز از ذغال سنگ نمود. این فناوری قدیمی، شناخته شده و رایج، متكی به شركت یا كشور خاصی نیست.

با این روش گاز طبیعی كه ارزان ترین نوع انرژی است به سوختی پاك با ارزش افزوده مناسب تبدیل می شود. توسعه شبكه گازرسانی موجود احداث این تأسیسات را در هر نقطه از كشور میسر می سازد كه فرصت اشتغال زایی در مناطق محروم و صرفه جویی در حمل و نقل فرآورده ها از مزیت های آن است. با توجه به مایع بودن سوخت تولیدی مشكلات تغییر زیرساخت های حمل و نقل را نخواهیم داشت. محصول نهایی این فن آوری در مقایسه با فرآورده های پالایشی نفت خام دارای كیفیتی برتر و آلایندگی كمتری است به همین دلیل از آنها به عنوان افزودنی برای افزایش كیفیت فرآورده های پالایشی نیز می توان استفاده كرد. با افزایش نگرانی های زیست محیطی و وضع استانداردهای خاص و در نتیجه افزایش تقاضای جهانی پالایشگاه ها برای نفت سبك مسلماً محصولات این فن آوری از حق مرغوبیت برخوردار خواهند بود. این فناوری ما را قادر می سازد تا بدون مواجهه با چالش های پیش روی خط لوله (تنش های سیاسی و تعرفه ها) و محدودیت های بازاری پیش روی گاز طبیعی مایع (LNG) اقدام به كسب درآمد ارزی از منابع گازی بنماییم. مهم تر اینكه مشتریان این فرآورده ها واحدهای سیاسی (كشورها) نبوده بلكه به صورت تك محموله در بورس های نفتی معامله می شود. فناوری تبدیل گاز طبیعی به سوخت های مایع می تواند باعث تغییر قابل توجهی در میزان ذخایر گاز طبیعی آن ۳۵% بیش از ذخایر نفت است، گردد.

توسعه میادین و ظرفیت تولید و پالایش گاز علی الخصوص در پارس جنوبی و شبكه انتقال وسیعی كه ایجاد گردیده، زیر ساخت مناسبی برای تحقق سیاست جایگزینی مصرف گاز طبیعی به جای فرآورده و جایگزینی صادرات فرآورده به جای صدور نفت و گاز خام فراهم گردیده است.

با ارزیابی آینده بازار جهانی انرژی و نیازهای داخلی و چالش های سیاسی و اقتصادی جهانی و منطقه ای پیش رو و سیاست ها و برنامه های دولت، سرمایه گذاری برای تبدیل گاز طبیعی به سوخت مایع یك ضرورت است و باید هر چه سریعتر از ابتدای شكل گیری بازار خاص این محصولات به صورت یك بازیگر فعال ایفای نقش كرده و علاوه بر كسب تجربیات عملی و علمی در زمینه های مختلف این صنعت امكان كسب فن آوری های مربوط را فراهم كنیم.

حسین شیخ الاسلام نماینده مجلس شورای اسلامی

                             روزنامه همشهری   

مصرف می کنم ،پس هستم

آیا انسان برای مصرف کردن به دنیا آمده است ؟ آیا انسان برای استفاده از این جهان پا به هستی گذاشته است؟ در ابتدای امر سوال ساده ای به نظر می رسد ، اما با کمی تأمل می توان فهمید که این پرسش ما را بسوی حقایق عمیق تری رهنمون می کند پیش از این زیاد درباره آنها به تفکر و تعمق نپرداخته ایم و از تأثیراتشان بر هستیمان زیاد آگاه نبوده ایم.

تعریف «مصرف » و «مصرف گرایی»

پیش از هر بحثی باید مصرف کردن را تعریف کنیم . مصرف کردن در معنای عادی و هنجار آن یعنی استفاده درست و به اندازه از منابع طبیعی برای زنده ماندن و زندگی کردن. اگر کمی خط سیر تاریخی تمدن بشری را دنبال کنیم در می یابیم که قسمت عمده ستیز و جنگ های بشر نیز از زمانی شروع شد که انسان توانایی ذخیره منابع طبیعی و چیزهای با ارزش را پیدا کرد. تا اینجا کمتر کسی فکر منفی درباره مصرف کردن به ذهن راه می دهد و تقریبا همه موافق این نوع مصرف هستند.

اما زمانی که درباره واژه مصرف گرایی صحبت می کنیم معنای کلمه از ظاهر آن به ما رخ می نماید. این واژه بر رسم و آیین و راه و روشی در زندگی دلالت می کند که وجود انسان را فرا گرفته است و تأثیر عمیقی بر تفکرات و رفتار و در نهایت خوشبختی انسان می گذارد. در اینجا مصرف کردن با آنچه در پاراگراف قبل مطرح کردیم تفاوتی ماهوی دارد و نماینده فرهنگی جدید و قدرتمند در زندگی انسان است که نخستین رگه های آن را می توان از انقلاب صنعتی در جهان غرب پیگیری کرد.

پس تا اینجا باید دریافته باشید که بنده دو نوع مصرف خوب و بد را در نظر دارم و وجه تمایزی بین معانی مختلف این کلمه قایلم. اما ادعای این تفاوت رااز کجا آورده ام ؟ باید بگویم که این تمایز را می توان با یررسی دو عامل مهم به صورت دو سوال اساسی استنباط کرد :

1- چه چیزی مصرف می کنیم ؟

2- در کل به چه علتی مصرف می کنیم ؟

چه چیزی مصرف می کنیم

واقعیت این است که جامعه صنعتی امروز و غول های اقتصادی و شرکت های بزرگ برای رسیدن به مقاصد خود از انسان این عصر یک مصرف کننده تمام عیار می سازند و با قدرت عظیم تبلیغات مسخ کننده خود در انسان نیازهای غیرواقعی و زاید بوجود می آورند و به موازات آن با عرضه محصولات به ظاهر متفاوت و در اصل یکسان که قسمت اعظم آنها واقعا به درد انسان نمی خورد ، مردم را به خرید این محصولات وا می دارند. در جامعه امروز اگر فلان یا بهمان محصول استفاده نکنی و بدتر اینکه آنرا زاید بدانی با انتقادات تندی مواجه می شوی که بی کلاس ! و متحجر و عقب افتاده خطابت می کنند.

 آنچه امروز در سراسر دنیا تبلیغ می شود این است که انسان باید مصرف کند ، چه چیز را ؟ آنچه ما تولید می کنیم. صرف نظر از اینکه آیا واقعا انسان امروز به آن احتیاج دارد یا خیر. در حقیقت انسان در این کارزار به مصرف کننده بی اراده ای تبدیل شده که به خیال خام خود در انتخاب آزاد است. البته آزاد است که در انتخاب یک محصول بجای فلان کارخانه از بهمان کارخانه خرید کند اما معمولا آگاه نیست که در خرید آن محصول مختار نیست و صرف نظر از مارکی که خرید می کند آن محصول را حتما باید بخرد. اوج این بایدها را در خریدهای جهیزیه می توانید به عینه ببینید.

چرا مصرف می کنیم ؟

انسانی که در یک ماشین قوی اجتماعی -که لازمه زندگی صنعتی امروز است- به یک مهره تبدیل شده باشد هویت و اصالت فردی خود را از دست می دهد.

تاکید ما بیشتر بر عکس العملی است که انسان تنهای امروز با پناه بردن به مصرف از خود نشان می دهد. این زیاده خواهی در مصرف که در واقع چراغ سبزی است به زیاده خواهان و طماعان برای سوءاستفاده از انسان ، ناشی از این احساس در انسان است که آن آزادی و هویت از دست رفته را می تواند با مصرف کردن به دست بیاورد و با مصرف کردن اطمینان بیابد که هنوز به معنای روحی و روانی کلمه هست و می زید.

ما خانواده های ایرانی باید برنامه و هدف مشخصی داشته باشیم و فرزندانمان در محیطی رشد کنند که زندگی هدفمند را بیاموزند. شما خانواده ای را تصور کنید که مادر آن خانواده مشتری پرو پا قرص وسایلی است که هر روز تبلیغ می شود از لوازم آشپزخانه ای که بعد از چند بار استفاده به آرشیو لوازم غیر قابل استفاده می پیوندد تا لوازم آرایشی و بهداشتی که بر خلاف بروشور های پر طمطراقشان بی تاثیرند .

فرندان ما از ما می آموزند مصرف کننده ای بی چون و چرا باشند یابا استفاده از قدرت انتخابشان، به قدر ضرورت و نیاز مصرف کنند.امسال سال اصلاح الگوی مصرف نامگذاری شده است و شایسته است که الگوی مصرف خود و خانواده مان

را از مصرف زدگی به سمت انتخاب واقع بینانه بر اساس نیازمان سوق دهیم.

منبع : جهان نیوز- با تغییر و تلخیص

تنظیم برای تبیان :داوودی

انسان در هر عصري براي بهره­برداري بهتر از منابع و ذخائري كه در دست داشته، در پي يافتن راه­هايي جهت مصرف بهينۀ آن‌ها بوده است و براي اين منظور، چاره­اي جز طراحي راه­هايي براي استفادۀ مناسب و بخردانه از منابع در اختيار، نداشته است. در اين ميان مي­توان به آموزه­هاي ديني كه پيش از اسلام و پس از آن براي زندگي بهتر و بهره­برداري مناسب­تر بشر از منابع و نعمات خدادادي اشاره داشته است، مراجعه و استناد نمود.

اين مقاله به بررسي الگوي بهينۀ مصرف در كلام بزرگان ديني خواهد پرداخت و اميد است در سالي كه به فرموده مقام معظّم رهبري، سال اصلاح الگوي مصرف نام گرفته است، بتوانيم گامي هر چند كوچك در اجرايي نمودن اين دستور در ميهن عزيزمان برداريم.

رشد، توسعه و متعالي شدن جامعۀ اسلامي و رسيدن به استقلال و رفع فقر و توزيع عادلانۀ امكانات براي تمام افراد جامعه از اهداف بزرگ دين مقدّس اسلام است. ركود، بازماندگي و عدم تحرك در ادبيات ديني نه تنها معنا ندارد بلكه ضد باور ديني تلقّي مي­گردد. از سوي ديگر اديان الهي هميشه انسان‌ها را به رعايت اعتدال و توجه به علّت اصلي آفرينش تذكر داده­اند و سعي كرده‌اند آن‌ها را از «داشتن‌هاي» دنيوي به سوي «بودن» سوق دهند و سير بازگشت دائمي به خويشتن خويش را در آن‌ها زنده نگه‌دارند.

در اين مقاله سعي خواهد شد با استفاده از آموزه‌هاي ديني كه همانا فرمايشات پيامبران(ع) از حضرت آدم(ع) تا خاتم(ص) و هم‌چنين روايات و احاديث ائمۀ‌ اطهار(ع) و نيز سخنان بزرگان دين در عصر حاضر به بررسي و تبيين موارد زير پرداخته شود تا خوانندۀ‌ گرامي، به اين نتيجۀ اساسي رهنمون گردد، كه مصرف بهينه، معتدلانه و بخردانه، هميشه از سوي اولياي الهي و بزرگان ديني گوش‌زد شده است. بنابراين با مرور اين تذكرهاي گران‌بها، توجه بيش­تري به مصرف بهينه و مناسب خواهد شد.

1) چگونگي ساده‌زيستي و رعايت الگوي مصرف پيش از اسلام.

2) چگونگي ساده‌زيستي و رعايت الگوي مصرف پس از اسلام.

3)  لزوم رعايت الگوهاي بهينه از منابع و نعمات الهي در عصر حاضر.

4)  تبيين اهميت نقش مؤثر مبلغين ديني در رعايت الگوي صحيح مصرف در جامعۀ اسلامي.

5) جمع­بندي و نتيجه‌گيري.

1ـ چگونگي ساده­زيستي و رعايت الگوي مصرف پيش از اسلام:

انسان‌ها در هر مكان و شرايط و با هر نوع زندگي، نيازمند اسوه‌ها و نمونه‌هاي عيني تعليم الهي هستند و هم‌چنين، همۀ انسان‌ها در هر رتبه و مقام معنوي كه باشند، از داشتن الگو، بي‌نياز نمي‌شوند بلكه مقام اسو‌ه‌گي، داراي نسبيت بوده و يك اسوه ممكن است خود پيرو اسوۀ ديگري باشد. بدين لحاظ مي‌توان گفت؛ اسوه در تمام زمينه‌هاي فردي و اجتماعي، راهنما و راه‌گشاي بشر است. در كتاب آسماني خود مي‌خوانيم:

«رسولاني را فرستاد که نيکان را بشارت دهند و بدان را بترسانند تا آنکه پس از فرستادن رسولان، مردم را بر خدا حجتي نباشد و خدا هميشه مقتدر و کارش بر وفق حکمت است».[1]

همان‌گونه كه اشاره شد در تمام اعصار و طول زنگي اجتماعي بشر، كمبود منابع، رقابت و سبقت در بهره­مندي از منابع، وجود داشته است و به نوعي بهره­برداري از منابع با ميزان پيش­رفت تكنولوژي در همان عصر ارتباط داشته است. در اين بخش از مقاله، نگاهي به چگونگي ساده­زيستي و رعايت الگوي مصرف در پيش از اسلام خواهيم داشت:

1ـ1) حضرت نوح(ع)

ـ يادآورى نعمت‏هاى الهى

از آن‏جا كه ضرورت شكر منعم از دريافت‏هاى فطرى بشر است، زمينه‏سازى براى سوق دادن انسان‌ها بدين سو، از راه ذكر موهبت‏هاى بى‌پايان الهى، يكى از شيوه‏هاى تبليغ موفق خواهد بود. حضرت نوح(ع) در مسير دعوت، براى دعوت انديشه‏هاى متمرّد و دل‏هاى منحرف و زمينه‏سازى جهت گسترش دعوت، نعمت‏هاى الهى را برمى‏شمرد و سختى‏هاى ناشى از فقدان آن‌ها را گوش‌زد مى‏نمود:

"ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً * وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْواراً * أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمواتٍ طِباقاً * وَجَعَلَ القَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً * وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الأَرْضِ نَباتاً * ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَيُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً * وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ بِساطاً* لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلاً فِجاجاً"[2] (شما را چه شده است كه از شكوه خدا بيم نداريد؟ * و حال آن كه شما را مرحله به ‏مرحله خلق كرده است * مگر ملاحظه نكرده‏ايد كه چگونه خدا هفت آسمان را تو در تو آفريده است؟ * و ماه را در ميان آن‌ها روشنى­بخش گردانيد و خورشيد را چراغى قرار داد * و خداست كه شما را چون گياهى از زمين رويانيد * سپس شما را در آن باز مى‏گرداند و باز به طوري عجيب بيرون مى‏آورد * و خدا زمين را براى شما فرشى گسترده ساخت * تا در راه‏هاى فراخ آن برويد).

هم‌چنين خطاب به مردم مى‏گويد:

"فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفّاراً * يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً * وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ آنهاراً"[3] (و گفتم؛ از پروردگارتان آمرزش بخواهيد كه او همواره آمرزنده است * تا بر شما از آسمان باران پى‌درپى فرستد * و شما را به اموال و پسران يارى كند و برايتان باغ‏ها قرار دهد و نهرها براى شما پديد آورد).

2ـ1) حضرت عيسي‌(ع)

ـ ساده‌زيستى

هر چند از شرح شيوه‏هاى گذشته، ساده‏زيستى و دورى حضرت عيسى(ع) از مظاهر فريبندۀ مادّى برمى‏آيد اما اشاره مستقل به اين بُعد از زندگى و شخصيت عيسى(ع) و اين روش غيرمستقيم تبليغى ضرورى به نظر مى‏رسد، روايات زيادى بر اين معنا تأكيد و تصريح دارند؛ از آن جمله در نهج‌البلاغه آمده است:

«و اگر بخواهى در عيسى بن مريم نيز (براى تو اسوه‏اى نيكو است)، كه سر بر سنگ مى‏نهاد و جامۀ خشن مى‏پوشيد و خورش او گرسنگى بود و چراغ شب‏افروزش، ماه و سايبان زمستانش شرق و غرب زمين. ميوه و خوراكش گياه بيابان بود و همسرى نداشت تا او را بفريبد و فرزندى نداشت كه (فقدانش) او را اندوهگين سازد، دارايى‏اى نداشت كه او را متوجه خود سازد و طمعى نداشت كه به خوارى‏اش در افكند. مركبش دو پايش بود و خدمتكارش دو دستش».[4]

«عيسى(ع) لباس مويين مى‏پوشيد و از برگ درخت مى‏خورد و خانه، زن، فرزند و مالى نداشت و هيچ‏گاه براى فردايش ذخيره نمى‏كرد.»[5]

3ـ1) حضرت صالح(ع)

ـ ذكر نعمت‏هاى الهى و عظمت خالق

حضرت صالح(ع) به صراحت مردم را سفارش مى‏كرد كه نعمت‏ها و آفريده‏هاى خداوند را به ‏ياد داشته باشند:

"وَاذكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ‏بَعْدِ عادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِى الأَرضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِها قُصُوراً وَتَنْحِتُونَ الجِبالَ بُيُوتاً..."[6] (و به ياد آوريد هنگامى را كه شما را پس از قوم عاد جانشينان آنان گردانيد و در زمين به شما جاى مناسب داد. در دشت‏هاى آن كاخ‏هايى اختيار مى‏كرديد و از كوه‏ها خانه‏هايى زمستانى مى‏تراشيديد...».

ـ وى پس از امر به عبادت خداى واحد مى‏گويد:

"...هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الأَرضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيها فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّى قَرِيبٌ مُجِيبٌ".[7] (...او شما را از زمين پديد آورد و شما را به عمران آن واداشت. پس از او آمرزش بخواهيد، آن‏گاه به درگاه او توبه كنيد كه پروردگارم نزديك و اجابت‌كننده است).

"... فَاذكُرُوا آلاءَاللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِى‌الأَرضِ مُفْسِدِينَ".[8] (... پس نعمت‏هاى خدا را به ياد آوريد و در زمين سر به ‌فساد برمداريد).

حضرت صالح(ع) گاه ضمن انذار و هشدار به مخاطبان، نسبت به نافرجامى راهى كه در پيش گرفته‏اند، نعمت‏هاى موجود را يادآور مى‏شود و خبر از زوال آن‌ها مى‏دهد:

"أَتُتْرَكُونَ فِى ما ههُنا آمِنِينَ * فِى جَنّاتٍ وَعُيُونٍ * وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ * وَتَنْحِتُونَ مِنَ‌الجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ * فَاتَّقُوااللَّهَ وَأَطِيعُونِ".[9] (آيا شمارا در آن‌چه اين‏جا داريد آسوده رها مى‏كنند؟ * در باغ‏ها و در كنار چشمه‏ساران، و كشت­زارها و نخل­ها كه ميوه­‏هايشان لطيف است؟ * و ماهرانه براى خود از كوه‏ها خانه‏هايى مى‏تراشيد * از خدا پروا كنيد و فرمانم ببريد).

اين يكى از راه‏هاى مهم تربيت و شيوه‏هاى وعظ است كه قرآن کريم به كار مى‏برد: قومى كه فضل الهى و نعمت‏هاى بي­كران آن‌ها را فرا گرفته و در تمام جوانب زندگى به پيش­رفت و آبادانى رسانده، شايسته نيست كه خود را به گناه و نافرمانى خالق آلوده سازند... اين روش مخاطب را نسبت به منزلت والايش نزد خدا يادآور مى‏گردد تا به مقتضاى اين شأن و منزلت عمل كند.[10]

 4ـ1) حضرت شعيب(ع)

ـ دعوت به اصلاح اقتصادى

ويژگى مهم دعوت حضرت شعيب(ع)، كوشش بى­وقفۀ او در راه اصلاحات اقتصادى در جامعه و حاكميت بخشيدن تقوا در روابط و مناسبات اقتصادى و تجارى است. جامعه‌اي كه آن حضرت(ع) زندگي مي‌كرد از رونق و شكوفايي اقتصادي فراواني بهره‌مند بود از اين­رو آن حضرت(ع) همواره پس از دعوت به توحيد، مردم را از مسائلي مانند كم‌فروشي، غش در معامله و ... با بيان­هاي متنوع منع مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌فرمودند:

"... ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَلا تَنْقُصُوا المِكْيالَ وَالمِيزانَ... * وَيا قَوْمِ أَوْفُوا المِكْيالَ وَالمِيزانَ بِالقِسْطِ وَلاتَبْخَسُوا النّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِى الأَرضِ مُفْسِدِينَ"[11] (براى شما جز او معبودى نيست و پيمانه و ترازو را كم مكنيد... * و اى قوم من پيمانه و ترازو را به انصاف، تمام دهيد و حقوق مردم را كم مدهيد و در زمين به فساد سر برمداريد).

"أَوْفُوا الكَيْلَ وَلاتَكُونُوا مِنَ المُخْسِرِينَ".[12] (پيمانه را تمام دهيد و از كم‌فروشان مباشيد).

بر اساس اين آيۀ شريفه مي‌توان فهميد، مردم با ايمان نيز به بيمارى‏هاى اقتصادى و اجتماعى مبتلا بوده‏اند و از تعبير «بعد اصلاح‌ها» هم بر مى‏آيد كه آن جامعه از وضعيت نيكويى ـ چه از لحاظ اقتصادى و چه از حيث فرهنگى و معنوى ـ برخوردار بوده و از آن پس در اثر غفلت و دورى از تقواى الهى به اين آفات دچار شده است. چنان‏كه در روايتى نيز به اين موضوع توجه داده شده است.[13]

داستان حضرت شعيب(ع) به ‏خوبى محكوميت آزادى كامل اقتصادى را در جايى كه با معيارهاى اخلاقى و انسانى و توازن حيات منافات داشته باشد، اثبات‏ مى‏كند.

على بن الحسين، امام سجاد(ع) فرمودند: «نخستين كسى كه پيمانه و ترازو به كار گرفت، شعيب پيامبر(ع) بود. قوم او نيز پيمانه و وزن مى‏كردند و پس از چندى دست به كاستن پيمانه و ترازو زدند و به عذاب الهى دچار شدند...»[14]

5ـ1) حضرت داود(ع)

ـ ساده‏زيستى و تأمين معاش از دست‌رنج خود

حضرت داود(ع) از كارهاي دستي و صنعتي خود كه بيش‌تر شامل ساخت جامه و لوازم جنگي بود، استفاده مي‌‌كرد و اين در حالي بود كه قادر به تصرفات خارق‌العاده بر طبيعت بود و حكومتي با نفوذ و قدرت‌مند بر انسان‌ها داشت.

"... وَأَلَنّا لَهُ الحَدِيدَ * أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَقَدِّرْ فِى السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صالِحاً ..."[15] (... و آهن را بر او نرم گردانيديم * و امر كرديم كه زره‏هاى گشاده بساز و حلقه‏هاى آن را به ‏اندازه، قرار ده و كار شايسته انجام دهيد ...)

«داود روزى يك زره مى‏ساخت و به هزار درهم مى‏فروخت، بدين ترتيب 360 زره ساخت و به 360 هزار درهم فروخت و از بيت‌المال بى‌نياز شد». [16]

«گفته‏اند اول كسى كه زره ساخت، داود(ع) بود و پيش از او، صفحه‏هاى آهن را بر خود مى‏بستند كه از گرانى آن جنگ نمى‏توانستند كرد. پس حق‏تعالى آهن را در دست او مانند خمير نرم كرد كه به دست خود زره بسازد».[17]

حضرت داود(ع) وسايل ديگرى نيز مى‏ساخت و از اين راه، ضمن خدمت به جامعه، آثار تبليغى قابل توجهى بر جاي مى‏گذاشت.[18]

على(ع) در نهج­البلاغه به پيروى حضرت داود(ع) سفارش مى‏كنند:

«و اگر خواستى به عنوان سومين اسوه به داود نبى(ع) تأسى كن، او زنبيل‌هاى دست‌باف از ليف خرما مى‏ساخت و به هم‌نشينانش مى‏گفت: چه كسى براى من مى‏فروشد؟ و با بهاى آن نان جو مى‏خريد و مصرف مى‏كرد».[19]

6ـ1) حضرت سليمان(ع)

ـ ساده‏زيستى و هم‌نشينى با مستمندان

حضرت سليمان(ع) با وجود حكومت و پادشاهى، لباس مويين مى‏پوشيد و چون شب فرا مى‏رسيد، دست خويش به گردن مى‏بست و ايستاده تا صبح به عبادت مى‏پرداخت و مى‏گريست؛ روزى و در آمد او نيز از فروش زنبيل‏هاى ليف خرما بود كه به‏دست خود مى‏بافت. او حكومت را تنها براى غلبه بر پادشاهان كافر از خدا خواست.[20]

دربارۀ غذاى او گفته‏اند: سليمان در دوران حكومتش همواره مردم را با خوردنى‏هاى لذيذ اِطعام مى‏كرد، اما خود نان جو مى‏خورد.[21]

7ـ1) حضرت يحيي(ع)

ـ ساده‌زيستى

انبياء با پرهيز از مظاهر فريبندۀ دنيوى و مادّى، سعى در ترويج اين انديشه داشته‏اند كه دنياى آخرت هر چند از ديد ما به‏دور است اما قابل اعتماد و اتكاست و مى‏توان و بلكه بايد اين جلوه‏هاى زودگذر را تنها پلى براى وصول به آن سراى جاويد دانست. در قصص‌الانبياء، آمده است:

«عيسى‌بن مريم(ع) و يحيى ‌بن زكريا(ع) دو پسر خاله بودند. عيسى(ع) لباس پشمينه مى‏پوشيد و يحيى لباسى از پشم شتر. هيچ يك از آن‌ها درهم و دينار، عبد، كنيز و حتّى پناه‌گاهى براى سكونت نداشتند. هر كجا شب ايشان را فرا مى‏رسيد، بيتوته مى‏كردند و چون در صدد جدايى بر آمدند، يحيى(ع) گفت: مرا سفارش كن. گفت: خشم مگير، گفت: هميشه نمى‏توانم. گفت: مال دنيا ميندوز، گفت: اين وصيت را شايد بتوانم انجام دهم».[22]

8ـ1) حضرت يوسف(ع) 

ـ سياست اقتصادى حضرت يوسف(ع) در مصر

با توجه به اين كه در مسائل اقتصادى، تنها موضوع «فزونى توليد» مطرح نيست، گاهى «كنترل مصرف» از آن هم مهم‌تر است و به همين دليل، يوسف(ع) در دوران حكومت خود، سعى كرد در آن هفت­سال وفور نعمت، مصرف را به شدت كنترل كند، تا بتواند قسمت مهمى از توليدات كشاورزى را، براى سال‌هاى سختى كه در پيش بود، ذخيره نمايد.

در حقيقت اين دو از هم نمى­توانند جدا باشند. «توليد بيش­تر» هنگامى مفيد است كه نسبت به «مصرف» كنترل صحيح ترى شود، و كنترل مصرف هنگامى مفيدتر خواهد بود كه با توليد بيش­تر همراه باشد.

سياست اقتصادى يوسف(ع) در مصر نشان داد كه يك اقتصاد اصيل و پويا نمى­تواند هميشه ناظر به زمان حال باشد، بلكه در آينده و حتّى نسل­هاى بعد را نيز دربر مى­گيرد.

يوسف(ع) براى پايان دادن به استثمار طبقاتى و فاصلۀ ميان قشرهاى مردم مصر، از سال­هاى قحطى استفاده كرد، به اين ترتيب، كه در سال­هاى فراوانى نعمت، مواد غذائى از مردم خريد و در انبارهاى بزرگى، كه براى اين كار تهيه كرده بود، ذخيره كرد و هنگامى كه اين سال­ها پايان يافت و سال­هاى قحطى پيش آمد، مواد غذائى را به درهم و دينار فروخت، زينت­ها و جواهرات (البته به استثناى آن‌ها كه توانائى نداشتند)، چهارپايان، غلامان و كنيزان، خانه­ها، مزارع و آب­ها و بالاخره در برابر خود مردم مصر و سپس تمام آن‌ها را (به صورت عادلانه‌اى) به آن‌ها بازگرداند، و گفت هدفم اين بود كه: آن‌ها را از بلا و نابسامانى رهائى بخشم.[23]
 

2ـ چگونگي ساده‌زيستي و رعايت الگوي مصرف پس  از اسلام:

همان‌گونه كه بيان شد پيشينۀ يافتن الگويي صحيح، منطقي و مقرون به صرفه، در مصرف منابع به اعصار دور باز مي‌گردد و اين نشان­دهندۀ فطرت انسان‌هاي پاك است كه حتّي پيش از دين كامل و انسان­ساز اسلام در پي حفظ و صيانت از نعمات الهي بوده­اند، حال به دستورات دين مبين اسلام و بالطبع روش­هاي تبليغي پيامبر اكرم(ص) و ائمۀ اطهار(ع) مي‌پردازيم.

1ـ2) مهم‌ترين دليل مسلماني، داشتن برنامۀ صحيح اقتصادي در امور زندگي بوده و اين از نشانه‌هاي انسان‌هاي پرهيزكار و با ايمان است.

اسلام براي ايجاد انگيزه‌هاي مثبت و زدودن انگيزه‌هاي منفي، اهرم‌هاي هدايت و ارشاد فراواني دارد كه با وضع قوانين جامع ديني و اجراي آن مي‌توان از مواردي كه به صلاح جامعه نيست و مفاسد فراواني را به همراه دارد، جلوگيري نمود. مثلاً تأمين مقدار مصرف لازم و ضروري كه عبارت است از مقدار مصرفي كه براي ادامۀ زندگي انساني و حفظ وجود از امراض و بيماري‌ها و ناراحتي‌هاي جسمي و رواني لازم و ضروري است و براي افراد واجب است، وظيفۀ دولت اسلامي است.

خداوند در قرآن کريم مي‌فرمايد:

"يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا، لاتُحَرِّمُوا طَيِّباتِ ما اَحَلّ اللهُ لَكُم وَ لاتَعتَدُوا، اِنَّ اللهَ لايُحِبُّ المُعتَدينَ * وَ كُلُوا مِمّا رَزَقَكُمُ اللهُ حَلالاً طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللهَ الَّذي اَنتُم بِه مُؤمِنوُنَ". (اي كساني كه ايمان آورديد، چيزهاي خوبي كه خداوند بر شما حلال فرموده است، بر خود حرام نكنيد و از آن چه حلال كرده است نيز تجاوز ننماييد، همانا خداوند تجاوزكاران را دوست نمي‌دارد * و از آن چه خداوند به شما روزي داده است، در حالي كه حلال و نيكو است، بخوريد و تقواي الهي كه به آن اعتقاد داريد، پيشه سازيد).[24]

در اين آيۀ شريفه، استفادۀ صحيح از نعمت‌هاي الهي، مورد تشويق قرار گرفته است. خداوند كساني كه از روي جهالت و ناداني، برخي از نعمت‌هاي الهي را بر خود حرام كرده، مورد سرزنش قرار مي‌دهد و مي‌فرمايد:

"قَد خَسِرَ الَّذينَ قَتَلُوا اَولادَهُم سَفَهًا بِغَيرِ عِلمٍ وَ حَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ ‌اللهُ افتِراءً عَلَي اللهِ قَدضَلُّوا وَ ماكانُوا مُهتَدينَ" (به راستي زيان كردند، كساني كه فرزندان خود را از روي ناداني و بدون علم كشتند و آن چه به آنان روزي داده شده است، از روي افترا بر خدا بر خويش حرام كردند، به راستي گمراه شدند و آن‌ها هدايت نمي‌يابند).[25]

استفاده از نعمت‌هاي الهي با حدود شرايط و ضوابط آن، نبود اسراف و تبذير و اداي حقوق ديگران از نظر شريعت، پسنديده و لازم است. خداوند در آيات قرآني، نعمت‌هاي خويش را بر مي‌شمرد و انسان‌ها را به بهره‌مندي از آن تشويق مي‌كند. در زير نمونه‌اي بيان مي‌گردد:

"... كُلُوا مِن رِزقِ رَبَّكُم وَ اشكُرُوا لَهُ، بَلَدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ". (از روزي پروردگارتان بخوريد و او را شكر كنيد، که شهري پاکيزه و خداي بخشنده‌اي داريد).[26]

در دين اسلام،‌ تأكيد قابل توجهي بر امر انفاق و توجه به نيازمندان و پرداخت زكات و خمس و پذيرش هداياي دوستانه شده است. تاريخ اسلام پر از اطعام‌ها و اكرام‌ها و پذيرايي‌هايي است كه دوستان مؤمن نسبت به يكديگر انجام مي‌دادند كه همگي ناشي از به كار بستن ارشادها و راهنمايي‌هاي رهبران ديني بوده است.

در اسلام مواردي وجود دارد كه ما را از مصرف بعضي چيزها باز مي‌دارد و آن را گاه حرام و گاهي مكروه و ناپسند مي‌شمرد. مصرف چيزهايي كه به صراحت حرام است، مانند گوشت خوك و مصرف چيزهايي كه براي انسان زيان‌آور است، مانند سموم و مواد مخدر. خداوند متعال مي‌فرمايد:

«خود را با دست خويش به هلاك نرسانيد».

اسراف يكي از مصاديق حرام است، اسراف تجاوز از حد و اگر انسان در به كارگيري اشياء از حدود شايستۀ آن خارج شود، مصداق «مسرف» خواهد بود. در قرآن كريم و روايات معصومان(ع) تأكيد فراوان بر پرهيز از اسراف شده است. خداوند تبارك و تعالي مي‌فرمايد:

"...وَ كُلُوا وَاشرَبُوا وَلا تُسرِفُوا، اِنَّهُ لايُحِبُّ المُسرِفينَ". (...و بخوريد و بياشاميد ولي اسراف نكنيد، همانا كه خداوند اسراف‌كاران را دوست ندارد).[27]

و در جاي ديگر مي‌فرمايد:

"... وَ اَنَّ ‌المُسرِفينَ هُم اَصحابُ النّارِ". (... و همانا اسراف‌كاران، آنان اهل آتش هستند).[28]

گامي فراتر از اسراف، تبذير، بريز و بپاش‌هاي فراوان است، اسرافي كه همراه اتلاف مال باشد و هيچ غرض عقلاني بر آن مترتب نگردد. اگر مال در راه عياشي‌ها و مي­گساري‌ها و مجالس لهو و لعب و قمار و موارد نامشروع هزينه شود، علاوه بر فساد جامعه، نابودي فقرا و تهي­دستان را همراه خواهد داشت. در صورتي كه انسان در امر حلال نيز افراط كند و بيش از حدّ متعارف و مناسب با حال و شأن خود صرف كند، تبذير خواهد بود.

مصرف مكروه نيز در اسلام ناپسند است. مصرف بيش از حدّ متعارف براي هر شخصي، با وجود نياز بيش­تر برادران و خواهران ديني او مكروه و ناپسند است. اگر كسي سير باشد و همسايه و هم­كيش وي گرسنه باشد از ايمان دور است و اگر فردي لباس بپوشد ولي هم­دين وي برهنه باشد، به خدا ايمان ندارد.

مصرف بسياري از اشياء يا زياده در آن‌ها كراهت دارد مانند پوشيدن مداوم لباس سياه و لباس تنگ و خوردن گوشت حيوانات سواري و باركش از آن جمله است. كم كردن و تنگ گرفتن در مخارج زندگي ـ با وجود داشتن قدرت بيش­تر در مصرف نيز ـ از ديدگاه مكتب اسلام مورد نكوهش واقع شده است.

2ـ2)‌ حضرت محمد(ص)

1ـ2ـ2) ساده‌زيستي

اسوه‏اى چون پيامبر(ص)، كه به قلّۀ كمالات معنوى و فضايل اخلاقى نايل شده، هرگز تعالى خويش را در مصرف يا اسراف نعمت‏هاى مادّى نمى‏داند، بلكه فارغ از هرگونه تعلق به مواهب دنيوى، در انديشۀ ترقى روح است. دربارۀ سادگى معيشت پيامبر اكرم(ص) بسيار گفته ‏شده است.

در سفينه‌البحار آمده است:

«پيامبر(ص) بر روى حصير استراحت مى‏كرد و غير از آن زيراندازى نداشت».[29]

امام صادق(ع) فرمودند:

«رسول‏خدا(ص) شخصاً شير بز خانه را مى‏دوشيد».[30]

نيز از ايشان روايت شده كه فرمودند:

«رسول‏خدا(ص) هستۀ خرما را در دهان مى‏مكيد و آن را مى‏كاشت».[31]

2ـ2ـ2) هماهنگى با مخاطبان در معيشت

پيامبر اكرم(ص) ازآن‏جا كه مى‏خواهد به عنوان اسوه‏اى تمام­عيار و هميشگى براى انسان‌ها و هدايت­گر آن‌ها باشد و ايشان را به پيروى خود، دلگرم و تشويق كند، همانند ساير انسان‌ها زندگى كرده و از هرگونه تعيّن و تشخّص كه موجب فاصله گرفتن مردم از او گردد، خوددارى مى‏كند؛ چه ‏اين كار موجب سوء­تفاهمى مى‏شود كه انسان‌ها را از پيروى او باز مى‏دارد و يا در آن مرّدد مى‏سازد. به ‏عبارت ديگر، اگر مردمان، پيامبر(ص) را اسوۀ واقعى خود در زندگى نبينند، او را اسوۀ حيات معنوى خويش قرار نخواهند داد.

تناسب شيوۀ زندگى ميان اسوه و متأسى، يكى از ابعاد ضرورى هماهنگى ميان آن‏ دو است... و اساساً فاصلۀ سطح و شيوه زندگى افراد، از جمله موانع ايجاد رابطه ميان انسان‌هاست و از آن­جا كه در تبليغ، ايجاد رابطه ناگسستنى غيرقابل اغماض است، اسوه‏ها بايد در جهت هماهنگى شيوۀ زندگى خود با توده‏هاي مردم بكوشند.

3ـ2ـ2) پرهيز از تكلّف و تشريفات

در جهت هماهنگى بيش­تر با تودۀ مردم كه مخاطب دعوت الهى انبيا هستند، رسول گرامى اسلام(ص)، به شدّت از تكلّف و ايجاد مشقّت براى ديگران خوددارى مى‏كرد، هرچند آن‌ها مشتاق هرگونه خدمت به او بودند. در معاشرت‏ها، سفرها و تمام برخوردها، منش پيامبر(ص) بر بى‏تكلّفى و دورى از تقيّدات بي­جا بود، چه، با تكلّف و تقيّد به سنّت‏هاى دست و پاگير و بى‌دليل نمى‏توان در دل مخاطبان نفوذ كرد.

از امام صادق(ع) روايت شده كه روزى پيامبر(ص) براى افطار در مسجد قبا بودند. شير مخلوط با عسل آوردند. پيامبر(ص) آن را پيش رو آورد، اما نخورد و فرمودند: «يكى از آن دو كافى است». سپس فرمودند: «نمى‏خورم و آن را براى ديگران حرام نيز نمى‏دانم، اما در برابر خدا فروتنى مى‏كنم».[32]

4ـ2ـ2) چند روايت از پيامبر گرامي اسلام(ص) در جهت تعديل انديشۀ مادّي:

«بزرگ‌ترين گناه کبيره، دنيادوستي است».

«دنيادوستي ريشۀ هر معصيت و آغاز هر گناهي است».

«هر که دنيايش را دوست بدارد، به آخرتش زيان رساند».

پيامبر گرامي اسلام(ص) که مبلّغ دين و کتاب پروردگار است، بايد چنين عمل کند. پروردگاري که در آيات شريفۀ 51 آل­عمران، 3 ابراهيم، 107 نحل، 7 روم، 29 نجم و 38 نازعات، يگانه علت عدم پذيرش حقانيت دين را، دنيازدگي و فريفتگي به آن مي‌داند و در آيات ديگري صراحتاً در خصوص دوستي مال و دنيا هشدار مي­دهد: «مال را دوست دارند، دوست داشتني بسيار! و با اين حال زنهار مي‌دهد که حب مال و دنيا از ياد برندۀ حقيقت و ذکر خدا است».

نبي مکرم(ص) نه تنها به داد مستضعفان و مظلومان عرب رسيد، بلکه با پيام الهي ـ انساني خويش، صور نجات ابدي را براي بشريت دميد و روح خفته و مدفون­گشتۀ آدمي را که از ديري به اين سو در بند شهوت، جاه­طلبي و برتري‌جويي گير مانده و افسون ماده‌پرستي و از خودبيگانگي گرديده بود، بيدار و زنده کرد و جهت، سير تکامل بشري را تا پايان تاريخ ترسيم نمود.

3ـ2) حضرت علي(ع)

1ـ3ـ2) پيام‌هاي اقتصادي حضرت علي(ع) [33]

امانت بودن مال: در فرهنگ اسلامي، مالک حقيقي ثروت، خداوند متعال است. لذا انسان بايد به آن با ديدۀ امانت نگاه کند و آن را به اندازه و در راه تحصيل کمال واقعي خود و با توجه به احکام و مقرراتي که در تعاليم الهي براي تصرف در اموال ذکر شده به کار ببرد. حضرت علي(ع) در اشاره به اصل امانت­بودن دارايي افراد مي­فرمايند: «مال امانت است». بديهي است که وقتي انسان به اموالي که در اختيارش قرار مي­گيرد، به چشم امانت نگاه کند، آن را در هر راه و به هر مقداري که دلش خواست، به مصرف نمي رساند؛ بلکه از آن به اندازۀ لازم و در راه کسب فضايل و برطرف ساختن نيازهاي طبيعي خويش بهره­برداري مي­کند. علي(ع) در اين­باره مي‌فرمايند: «برترين مال‌ها، آن مالي است؛ که بهترين اثر را برايت درپي داشته باشد».

2ـ3ـ2) دوري از  اسراف و كلام علي(ع)

اسراف عبارت است از؛ درگذشتن از اندازه و رعايت نکردن اعتدال در کارها. هر هدفي با صرف زمان مشخص و مقدار خاصّي از توان و امکانات تحقق پيدا مي‌کند و تجاوز کردن از آن را اسراف مي‌گويند. نيازهاي اقتصادي حقيقي انسان نيز اندازۀ مشخصي دارد که از آن در روايات با تعبير «حدّ کفاف» ياد مي‌شود و تعدّي از آن، اسراف است. علي(ع) مي‌فرمايند: «هر چيز که از حدّ ميانه‌روي بگذرد، اسراف است.» و در روايت ديگر مي­فرمايند: «بيش­تر از حدّ کفاف مصرف کردن، اسراف است».

«بدانيد مال را در غير راه آن بذل و بخشش کردن، اسراف و تبذير است».

«اسراف را کنار بگذار و ميانه‌روي پيشه کن. فقط امروز را نبين؛ بلکه فردايي را که در انتظار توست در نظر داشته باش».

«از اسراف اجتناب کنيد. نه کسي بذل و بخششِ اسراف‌کار را ستايش مي‌کند و نه کسي فردا براي چنين انساني که در نتيجۀ بخشش بي‌جا دچار نداري شده است، دل مي­سوزاند».

«اسراف را ترک کنيد. ميانه‌روي در پيش بگيريد و همين امروز به فکر فردا باشيد و از ثروت‌هايتان مقداري را که براي هزينۀ امروز نياز داريد، نگه داريد و زياديِ آن را براي روز مبادا بگذاريد».

«با عفت و آراستگي خود را بياراييد و از اسراف و تبذير خودداري کنيد».

«تجاوز کردن از ميانه‌روي در همۀ کارها ناپسند و مذموم است، مگر در کارهاي نيک که در آن‌ها هر چه بيش­تر تلاش شود، دسترسي به مراتب بالاتري از کمالات ميسّر مي‌گردد».

«براي شما ضرورت دارد که از اسراف و تبذير بپرهيزيد و هميشه عدل و انصاف را رعايت کنيد».

«کسي که به طور شايسته ميانه‌روي در مسائل اقتصادي را رعايت نکند، اسراف و تبذير زمينۀ نابودي او را فراهم خواهد ساخت».

«وقتي خداوند اراده کند که به بنده‌اي از بندگانش خيري برساند، به او فضيلت ميانه‌روي در امور و توانايي تدبير شايسته زندگي را الهام مي‌کند و او را از سوءتدبير و اسراف و زياده‌روي دور مي­سازد».

«از جمله نشانه‌هاي برخورداري از نعمت عقل، دوري از تبذير و اسراف و داشتن حسن تدبير است».[34]

«اسراف‌كار سه نشانه دارد؛ چيزي را كه مال او نيست، مي‌خورد و چيزي را كه مال او نيست، مي‌پوشد و چيزي را كه مال او نيست، مي‌خرد».[35]

«در زندگي ميانه‌روي پيش بگيريد؛ چرا که اين کار بهترين کمک براي خوب زندگي کردن است».

 3ـ3ـ2) ساده‌زيستي حضرت علي(ع)

«خداوند بر پيشوايان عدالت واجب كرده است، زندگي خود را مانند ضعيف‌ترين مردم سازند، تا فقر و تنگ‌دستي به فقيران فشار نياورد و سبب هلاكت آنان نگردد».[36]

«خداوند مرا پيشواي خلق خويش قرار داد از اين­رو سخت‌گيري بر من را در خودم ـ غذايم و نوشيدني‌ام لازم كرد تا مانند؛ ضعيفان مردم باشم كه فقير به فقر من اقتدا كند و بي‌نيازي ثروت‌مند، او را به سركشي وادار نكند».[37]

و به يكي از حاكمان بلاد اسلامي مي­فرمايند: «واي بر تو ـ خداوند بر پيشوايان حق واجب كرد، خود را مانند رعيت خويش يا فقيرترين رعيتشان گردانند تا فقير به خاطر فقر خويش احساس حقارت نكند و ثروت‌مند به خاطر غنايش خداوند را سپاس گويد».[38]

4ـ 2) گزيده­اي از فرمايشات ساير ائمه(ع)  

ـ امام سجاد(ع) در صحيفۀ سجاديه مي‌فرمايند: «با بخشش و اقتصاد مرا به راه راست هدايت فرما». ابن‌منظور واژۀ قصد را در کتاب لسان‌العرب به ميانه‌روي معني کرده و حديثي را از پيامبر(ص) نقل نموده که فرمودند: «مقتصدين تهي‌دست نيستند و نخواهد بود».

ـ امام باقر(ع) مي‌فرمايند: «رسيدن به درجات عالي كمال انساني در سايۀ سه چيز امكان‌پذير است؛ فهم دين و شناخت آن؛ داشتن عزمي بلند و همّتي استوار در برابر مصائب و مشكلات؛ و سنجش و اندازه نگه­داشتن در امور مربوط به معيشت و زندگي اقتصادي».[39]

«تدبير خوب زندگاني و برنامه‌ريزي درست اقتصادي از نشانه‌هاي انسان‌هاي با ايمان است».[40]

ـ امام جعفر صادق(ع) فرمودند: «خداوند ميانه‌روي را دوست دارد و كساني كه اسراف مي‌كنند، دشمن خدا هستند». در بحث ميانه‌روي حتّي دور انداختن هستۀ خرما از نظر امام صادق(ع) اسراف است، يك فرد مسلمان، حتّي نبايد تتمۀ آبي را كه خورده، بر روي زمين بريزد، چون اين عمل به نوعي اسراف است.

فردي نزد امام صادق(ع) آمد و به ايشان عرض كرد: «به خدا سوگند! ما دنبال دنيا هستيم ـ در حالي كه شما هميشه به ما سفارش مي‌كنيد كه دنيا را وانهيد ـ و دوست داريم آن را بدست آوريم ـ هيچ‌كسي پيدا نمي‌شود كه دنيا را دوست نداشته باشد». حضرت(ع) فرمودند: «دوست داري با اين مال چه كني؟» گفت: «نياز خودم و خانواده‌ام را برآورده كنم و آن را صدقه بدهم و حج و عمره به جاي آورم.» حضرت(ع) فرمودند: «اين دنياطلبي نيست بلكه آخرت‌جويي است. چرا كه تو از دنيا براي تحقق مسئوليت‌هاي الهي خود استفاده مي‌كني».

علامۀ مجلسي(ره) حديث ديگري از امام صادق(ع) نقل کرده که امام(ع) به مفضل فرمودند: «اگر حکومت در اختيار ما بود، جز شيوۀ زندگاني پيامبر(ص) و روش اميرمؤمنان علي(ع) خبري نبود».[41]

و نيز فرمودند: «چرا در ظهور حضرت مهدي(عج) شتاب مي‌کنيد؟ به خدا سوگند، لباسش نيست مگر لباس خشن و خوراکي ندارد مگر نامرغوب و...»[42]

معلي ‌بن خنيس در خصوص ساده‌زيستي امام صادق(ع) مي‌گويد: «روزي به امام صادق‌(ع) عرض کردم؛ فدايت شوم! به ياد بني‌عباس و نعمت‌هايي که از آن بهره‌مندند افتادم و با خود گفتم: اي کاش حکومت در اختيار شما بود تا ما نيز همراه شما زندگي مرفّهي داشتيم!» امام(ع) فرمودند: «بعيد است، اي معلي به خدا سوگند. اگر اين گونه بود، جز بيداري و تدبير امور در شب، گردش و سرکشي امور در روز، پوشيدن لباس خشن و خوردن غذاي نامرغوب براي ما بهره­اي نداشت. چنين چيزي از ما گرفته شده است. آيا مشاهده کرده­اي چيزي که ظالمانه از انسان گرفته شود، خداوند آن را نعمت گردانيده باشد، جز حکومت؟»[43]

ـ حضرت امام رضا(ع) مي‌فرمايند: «براي مرد سزاوار است كه بر عائله‌اش توسعه بخشد، تا آرزوي مرگ او را نكنند».[44]

آن‌حضرت(ع) هم‌چنين دربارۀ اسراف مي­فرمايند: «بندگان رحمان كساني هستند كه هر گاه مال خود را خرج مي‌كنند، اسراف نمي‌كنند».

ادامه دارد...

فهرست منابع:

1. قرآن مجيد.

2.  امام سجاد(ع)، صحيفۀ سجاديه.

3.  سيدرضي، نهج‌البلاغه، خطبۀ160.

4.  ابن کثير، قصص الأنبياء، جلد2.

5.  عدوي. محمد احمد، دعوه ‌الرسل الي‌الله.

6.  شيخ صدوق، من لا يحضره الفقيه.

7.  مجلسي. محمدباقر، حيات القلوب، جلد1.

8.  تاج‌لنگرودي. محمدمهدي، اخلاق انبياء.

9.  تفسير نمونه، جلد10.

10.   قمي. شيخ‌عباس، سفينه البحار، جلد16.

11.   مجلسي. محمدباقر، بحارالأنوار، جلد16.

12.   کليني. کافي، کتاب الإيمان والکفر، باب تواضع.

13.   عاملي. شيخ‌حر، وسايل الشيعه، جلد5.

14.   کليني. محمديعقوب، اصول کافي، جلد اول.

15. سبط بن جوزي، تذکره الخواص.

پي­نوشت:

 1ـ سورۀ مبارکۀ نساء، آيۀ شريفۀ 165.

 2ـ سورۀ مبارکۀ نوح، آيات شريفۀ 13 الي 20.

 3ـ سورۀ مبارکۀ نوح، آيات شريفۀ10 الي 12.

 4ـ سيدرضى، نهج‌البلاغه، صبحى صالح، خطبۀ 160، ص229.

 5ـ ابن‌كثير، قصص‌الانبياء، ج2، ص424.

 6ـ سورۀ مبارکۀ اعراف، آيۀ شريفۀ 74.

 7ـ سورۀ مبارکۀ هود، آيۀ شريفۀ 61.

 8ـ سورۀ مبارکۀ اعراف، آيۀ شريفۀ 74.

 9ـ سورۀ مبارکۀ شعرا، ايات شريفۀ 146 الي 150.

 10ـ عدوي. محمداحمد، دعوه‌الرسل الي‌الله، ص28.

 11ـ سورۀ مبارکۀ هود، آيات شريفۀ 84 الي 85.

 12ـ سورۀ مبارکۀ شعراء، آيۀ شريفۀ 181.

 13ـ علي‌بن‌الحسين امام سجاد(ع) فرمودند: «نخستين كسي كه پيمانه و ترازو به كار گرفت، شعيب پيامبر(ع) بود. قوم او نيز پيمانه و وزن مي‌كردند و پس از چندي دست به كاستن پيمانه و ترازو زندند و به عذاب الهي دچار شدند... (مجلسي. محمدباقر، بحارالأنوار، ج14، ص382).

 14ـ مجلسي. محمدباقر، بحارالآنوار، ج14، ص382.

 15ـ سورۀ مبارکۀ سبأ، آيات شريفۀ10 الي 11.

 16ـ شيخ صدق، من لايحضره الفقيه، ص355.

 17ـ مجلسي. محمدباقر، حياۀ‌القلوب، ج1، ص331.

 18ـ كتاب من لا يحضره ‌الفقيه.

 19ـ سيدرضي، نهج‌البلاغه، صبحي صالح، خطبۀ 160، ص227.

 20ـ همان، ص42، تاج‌لنگرودي. محمدمهدي، اخلاق انبياء، ص297.

 21ـ ورام، مجموعۀ ورام، ج1، ص153، تاج‌لنگرودي. محمدمهدي، اخلاق انبياء، ص296.

 22ـ ابن‌كثير، قصص‌الأنبياء، ج2، ص342.

 23ـ تفسير نمونه، ج10، ص23.

 24ـ سورۀ مبارکۀ مائده، آيات شريفۀ 87 الي 88.

 25ـ سورۀ مبارکۀ انعام، آيۀ شريفۀ 140.

 26ـ سورۀ مبارکۀ سبأ، آيۀ شريفۀ 15.

 27ـ سورۀ مبارکۀ اعراف، آيۀ شريفۀ 31.

 28ـ سورۀ مبارکۀ غافر، آيۀ شريفۀ 43.

 29ـ قُمي. شيخ­عباس، سفينۀ‌البحار، ج16، ص273.

 30ـ مجلسي. محمدباقر، بحارالانوار، ج16، ص272.

 31ـ كليني، كافي، كتاب‌الايمان والكفر، باب تواضع، حديث 3. تاج‌لنگرودي. محمدمهدي، اخلاق انبياء.

 32ـ كليني، كافي، كتاب‌الايمان والكفر، باب تواضع، حديث 3. تاج‌لنگرودي. محمدمهدي، اخلاق انبياء، ص433.

 33ـ نهج‌البلاغه، مجلۀ گلبرگ، ش28.

 34ـ نهج‌البلاغه، مجلۀ گلبرگ، ش28.

 35ـ «للمسرف صلاث علامات، يا كل ما ليس له ويلبس ما ليس له ويشتري ما ليس له» بحارالانوار، ج75، ص303.

 36ـ عاملي. شيخ حُر، وسايل‌الشيعه، ج5، ص112.

 37ـ كليني. محمد بن يعقوب‌، اصول كافي، ج1، ص210ـ مجلسي. محمدباقر، بحارالانوار، ج40، ص336.

 38ـ سبط‌ بن جوزي، تذكره‌الخواص، ص106ـ مستدرك‌الوسايل، ج3، ص237.

 39ـ اصول كافي، ج1، ص32.

 40ـ وسايل‌الشيعه، ج1، ص32.

 41ـ بحارالانوار، ج52، ص340.

 42ـ كتاب‌الغيبه، ص287ـ بحارالانوار، ج5، ص36.

 43ـ اصول كافي، ج1، ص410 ـ بحارالانوار، ج5، ص340.

 44ـ وسايل‌الشيعه، ج15، ص749.

تدوين:

بهترین راهکار برای هر مسئله ای، «مدیریّت» و «برنامه ریزی» است؛ در رابطه با امور اقتصادی نیز سزاوار است دولت اسلامی و خانواده ها به موضوع «برنامه ریزی» و «میانه روی» بیشتر عنایت داشته باشند. پیشوای پنجم شیعه به این مطلب چنین اشاره فرموده است:
 
«الکمال کلّ الکمال التّفقّه فی الدّین و الصّبر علی النّائبة و تقدیر المعیشة؛ کمال و پیشرفت نهایی آن، عبارت است از: تحقیق و دانایی در دین، بردباری در برابر ناملایمات و تنظیم امور مالی و هزینه زندگی.»[1]
 
«و أمّا المنجیات... و القصد فی الغنی و الفقر؛ و امّا اسباب و راه های نجات بدین گونه است... رعایت اقتصاد و صرفه جویی در تمام حالات، چه در وقت بی نیازی و چه در هنگام نیازمندی.»[2]
 
نعمت قناعت
 
یکی از آموزه های دینی، مسئله «قناعت» است؛ امّا توجّه به این نکته ضروری است که قناعت ورزیدن، در موضوعِ «مصرف» مصداق پیدا می کند نه در «تولید». به عبارت دیگر، سفارش معصومان علیهم السلام، در خصوص اکتفا نمودن به مخارج و هزینه کفاف و متوسّط زندگی است، نه قناعت کردن در کار و تلاش!
 
امام باقرعلیه السلام در این زمینه می فرماید:
 
«من قنع بما رزقه الله فهو من أغنی النّاس؛ هرکس به مقدار رزقی که خدا به او داده، قانع باشد، پس او بی نیازمندترین مردم می باشد.»[3]
 
«وانزل ساحة القناعة باتّقاء الحرص و ادفع عظیم الحرص بإیثار القناعة؛ و با دوری از حرص و آز، در میدان قناعت فرود آی و با نیروی قناعت، بلای بزرگ حرص را از خود دفع کن.»[4].