جوان و فرهنگ مصرف
منابع مقاله:

، رحمانی، جواد؛

 

خدایا! بر محمد و خاندانش درود فرست و مرا از اسراف و زیاده­ روی بازدار و با بخشش و میانه روی سامان ده، و روش درست در زندگی را به من بیاموز، و به لطف خود مرا از ولخرجی حفظ کن، و خرج کردن مرا در برنامه های خیر قرار ده، و ثروتی که مرا دچار غرور کند یا به ستم بکشاند و یا در پی آن، گرفتار گردن کشی بشوم از من بگیر.[1]
صرفه جویی و اعتدال به منظور بهره برداری کامل از تمامی نعمت های جهان و فرآورده های بشر را «فرهنگ مصرف» می نامیم. بی توجهی به فرهنگ صحیح مصرف، می تواند باعث بروز اسراف و اثرات سوء آن در جامعه گردد. شناخت شیوه های صحیح مصرف و آشنایی اقشار جامعه و به ویژه جوانان با راه های درست استفاده از سرمایه ها، امکانات، لوازم زندگی و...، از جمله مسائل بسیار مهمی است که باید در سطحی گسترده و از سوی کارشناسان به آن پرداخت. این گونه آموزش ها برای القای فرهنگ مصرفِ صحیح به جوانان، می تواند از راه مدارس، دانشگاه ها، مطبوعات، رادیو و تلویزیون و... انجام شود.
الگوی مصرف در اسلام
 
الگوی مصرف در اسلام، مبتنی بر استفاده به جا از مواهب الهی، همراه با قناعت و پرهیز از اسراف و تبذیر است. اسلام با انواع اسراف به مبارزه برخاسته، پیروان خود را از ارتکاب آن برحذر داشته است تا جایی که امام صادق(ع) در مورد کمترین حد اسراف می فرماید: «خداوند میانه روی را دوست دارد، و اسراف را حتی در دور انداختن هسته خرما که صلاحیت استفاده را دارد و نیز در دور ریختن زیادی آب نوشیدنی دشمن می دارد.»[2] امام رضا(ع) نیز به دور انداختن نیم خورده میوه ای اعتراض فرمودند و آن را نکوهش کردند.[3]
 
امام خمینی(ره) هم در پاسخ با استفتائی که از ایشان در این زمینه شده بود، این گونه فرموده اند: «زیاده روی به نحو غیرمتعارف حرام است و چنانچه موجب اتلاف و ضرر باشد، موجب ضمان است.»[4] در قرآن کریم نیز خداوند در آیات متعددی، اسراف و اسراف کنندگان را سرزنش کرده، میانه روی و اعتدال و به عبارتی فرهنگ صحیح مصرف را ستوده است. مثلاً می فرماید: «از نعمت های خدا بخورید و بیاشامید و اسراف مکنید که خدا مسرفان را دوست ندارد».[5]

 

[1] .  کلیات صحیفه کامله سجادیه، ترجمه: مهندس یاسر عرب، انتشارات گلی، 1385، چ 2، ص 193، دعای سی ام.

[2] .  وسائل الشیعه، ج 15، باب 25، ح 2.

[3] .  همان، ج 16، باب 69، ح 1.

[4] .  استفتائات امام خمینی(ره)، تهران، دفتر انتشارات اسلامی، 1372، چ 1، ص 622.

[5] .  اعراف: 31.

مقایسه الگوی مصرف میان جوان ایرانی و غیرایرانی
منابع مقاله:

، رحمانی، جواد؛

 

اشاره
 
حضرت آیت الله خامنه ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیامی به مناسبت آغاز سال 1388 فرمود:
 
با توجه به اهمیت حیاتی و اساسی مصرفِ مدبّرانه و عاقلانه منابع کشور، سال جدید را در همه زمینه ها و امور، «سال اصلاح الگوی مصرف» می دانم.
 
ایشان در تشریح زمینه هایی که نیازمند تغییر و تحول جدی است، به موضوع اسراف های شخصی و عمومی و مصرف بی رویه کشور اشاره کرد و افزود:
 
اسلام عزیز و همه عقلای عالم بر این نکته تأکید می کنند که مصرف باید مدبّرانه و عاقلانه مدیریت شود.
 
با توجه به اینکه جامعه ما، جامعه ای به شدت مصرف گراست و در بسیاری از امور، اسراف، مایه تفاخر و تعالی جایگاه اجتماعی مردم شده است، در این نوشته قصد داریم مقایسه ای اندک میان الگوی مصرف میان جوانان ایرانی و جوانان دیگر مناطق دنیا انجام دهیم.
مقدمه
 
در دنیای فن آوری و پیشرفت های علمی دوران معاصر، جمهوری اسلامی ایران دارای جایگاهی ارزشمند و مهم در سطح جهانی است؛ به گونه ای که با سیری کوتاه در اخبار علم و فن آوری در ایرانِ پس از انقلاب، خواهیم دید که متخصصان جوان ایرانی در این سال ها، بارها پدیده های نوین علمی ارائه داده و چشم جهانیان را خیره ساخته، آنان را شگفت زده کرده اند.
 
بسیاری از دانشمندان خارجی و غربی پس از بازدید از اختراعات جوانان ایرانی و دیدار با نخبگان جوان، موفقیت های علمیِ فرزندان این سرزمین را ستوده و انگشت تحیّر به دندان گرفته اند. برای نمونه، «امروز ایران به عنوان دهمین کشور جهان به پیشرفت های بسیار مهمی در علم پزشکی و درمان بیماری های مختلف دست یافته که از آن با عنوان انقلاب پزشکی نام می برند».[1][90]
 
متأسفانه با وجود تمامی پیشرفت هایی که جوانان عزیز ما داشته اند، در سال های اخیر پیشرفت فن آوری و ساخت لوازم رفاهی پیشرفته و عواملی دیگر، سبب شده که خرید کالاهای لوکس و همچنین تهیه کالاهای غیرضرور، به هدف و آرزوی افراد بسیاری به ویژه در میان قشر جوان تبدیل شود. این در حالی است که در هیچ دینی مانند اسلام به درست مصرف کردن و صرفه جویی سفارش نشده است.
 
برگزیدن این الگوی مصرف نادرست، در برخی موارد، مشکلاتی چون زندگی قسطی، وام های دایمی، مشکلات اجتماعی و خانوادگی و حتی بزهکاری و دزدی را به همراه آورده است.
 
در بسیاری از موارد، نبود این کالاها نیز تأثیر چندانی بر زندگی نمی گذارد. برخی از این کالاها پس از خرید حتی یک بار هم به صورت جدی مورد استفاده قرار نمی گیرد. از کفش، لباس و لوازم خانگی گرفته تا گوشی تلفن همراه که بیشتر مردم در سال های اخیر همواره درصدد تعویض و خرید آخرین مدل های آن هستند.
 
بدون هرگونه حب و بغض و تنها به تکیه با آمار و ارقام، مصداق هایی را از هزینه های غیرضروری که برخی جوانان کشورمان انجام می دهند، با دیگر کشورها مقایسه می کنیم.
1. خرید لوازم آرایشی
 
تلاش و تمنای نوجوانان و جوانان برای کسب زیبایی بیشتر، سبب رونق بازار فروش لوازم آرایشی و بهداشتی گردیده است.
 
«ایرانی ها از نظر رشد مصرف لوازم آرایشی، رتبه سوم را در دنیا دارند. این در حالی است که بازار قاچاق لوازم آرایشی بسیار وسیع است و فرآورده های قاچاق معمولاً تقلبی هستند. تقلب در حوزه لوازم آرایشی و بهداشتی، بسیار بیشتر از حوزه غذا و داروست».[2]
 
«در کشور ما تنها 10 درصد لوازم آرایشیِ موجود در بازار از مجاری قانونی وارد کشور شده اند و 90 درصد آن به صورت غیرقانونی وارد کشور می شود. ایران پس از عربستان، دومین مصرف کننده لوازم آرایشی در خاورمیانه است. طبق بررسی هایی که زنان جهان را در برمی گیرد، مقوله زیبایی، سالانه 160 میلیارد دلار برای زنان جهان خرج دارد و البته در این میان، زنان ایرانی سالانه چیزی حدود یک میلیارد دلار برای زیبایی خود هزینه می کنند».[3]
 
«سرانه مصرف لوازم آرایشی هر فرد در خاورمیانه، سالانه 334 دلار است. امارات متحده عربی، پررونق ترین بازار خرده فروشی محصولات آ رایشی و بهداشتی را به خود اختصاص داده است».[4]
 
«ایران، هفتمین واردکننده لوازم آرایشی در جهان است. سن مصرف لوازم آرایشی نیز به 15 سال رسیده است و این در حالی است که در کشورهای توسعه یافته، تمایل به آرایش، بیشتر در بین زنان مسن دیده می شود که طراوت و شادابی پوست خود را از دست داده اند».[5]
 
استفاده بیش از حد از لوازم آرایشی، پدیده ای روانی و اجتماعی است و متأسفانه در طی سال های اخیر، مردان نیز به سمت مصرف لوازم آرایشی روی آورده اند. گرایش به مصرف افراطی لوازم آرایشی در جامعه، و گسترش تبلیغات در مورد این گونه کالاها، از نشانه های بارز مصرف گرایی است و مصرف برخی از این اقلام، نه تنها دارای هزینه های هنگفت مالی است، بلکه گاه زیان های روحی و جسمی را نیز در پی دارد و مهم تر از آن اینکه، افزایش ناگهانی استفاده از لوازم آرایشی، قطعاً نسبتی با آرایش خانم ها در منزل ندارد و بیشتر مرتبط با آرایش کردن خارج از خانه است. آیا بِهْ از این نمی توان بود؟!
2. هزینه برای جراحی زیبایی
 
«ایران از نظر تعداد جراحی زیبایی بینی، در دنیا اول است. بعد از ایران، کشورهای امریکا، انگلستان و تا حدی فرانسه در ردیف های بعدی قرار دارند. عمل جراحی زیبایی بینی در کشورها به صورت یک کار تقلیدی و ناشی از چشم و هم چشمی درآمده است».[6]
 
پرستیژ عمل جراحی بینی آن قدر زیاد است که داروخانه ها نیز باند و چسب هایی برای باندپیچیِ بینی کسانی که عمل نکرده اند، می فروشند تا آنها به عمل بینی تظاهر کنند.
 
«75 درصد متقاضیان زیبایی مشکل روانی دارند. 80 درصد از زنان و 60 درصد از مردان، تمایل به انجام دادن عمل جراحی زیبایی دارند که تنها حدود 10 درصد آنها از چهره جدید خود راضی هستند و کار 50 درصد آنها نیز به عمل دوباره می کشد».[7]
 
«رئیس انجمن جراحان پلاستیک و زیبایی ایران می گوید: 60 تا 70 درصد از تقاضاهای جراحی های زیبایی، به ویژه جراحی بینی غیرضروری است. در کشورمان زنانی را داریم که بیش از 9 بار بینی خود را به تیغ جراحی سپرده اند و در واقع از بینی شان چیزی نمانده است».[8]
 
«در حال حاضر، جراحی بینی، شایع ترین و درآمدزاترین جراحی زیبایی در ایران است. بیشتر متقاضیان جراحی بینی، جوانان 17 تا 30 ساله هستند. حدود90 درصد از بیمارانی که بینی خود را جراحی می کنند، دچار مشکلات تنفسی می شوند. هزینه جراحی بینی، بین 300 هزار تا 5 میلیون تومان است».[9]
 
در کشور ما جراحی بینی پدیده ای آشناست، ولی آنچه تازه و غریب است، سرایت آن به تمام گروه های جامعه و حتی آقایان است. نوجوانان 14 15 ساله نیز برای این گونه جراحی ها به پزشکان مراجعه می کنند؛ در حالی که طبق نظر پزشکان، سن مناسب جراحی بینی، 18 سال است.
 
«در سال 2006 حدود 35000 عمل زیبایی بینی فقط در تهران انجام شد؛ در حالی که در انگلستان، 6000 عمل صورت گرفت. ایران در سال 1386، پایتخت عمل جراحی بینی جهان نام گرفته است».[10]
 
این است حکایت صنعت زیباسازی چهره هایی که در کشورمان در پی نارضایتی از مشکل ظاهرشان، دل به تیغ می سپارند و زیبایی را به شرط چاقو می خرند! آیا ما در جهان کاری جز کوچک کردن بینی مان نداریم؟ آیا این گونه هزینه کردن ها، مصداقی از اسراف نیست؟
 
به قول مقام معظم رهبری:
 
آیا جز این است که بیماری اسراف، از لحاظ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، آسیب ها و مشکلات گوناگونی به وجود آورده و آینده کشور را تهدید می کند.[11]
3. مدگرایی
 
«مد» واژه ای است که بیشتر و به ویژه هنگام خرید پوشاک، وردِ زبان بعضی از خانم هاست.
 
یکی از ابزارهایی که از سوی کشورهای تولیدکننده، برای افزایش مصرف استفاده می شود، بحثِ از مد افتاده اعلام کردن کالاهای خودشان است. آنها درباره کالاهایی که عمر طولانی دارند، به گونه ای تبلیغ می کنند که مصرف کننده هرچند وقت یک بار کالای جدیدی را بخرد که نمونه روشن این مسئله، لباس و پوشاک زنانه است.
 
امروزه مد، همانند ویروسی در میان بسیاری از ما ایرانیان پخش شده است. اما باید توجه داشت که لباس و مد، نباید به وسیله ای برای اسراف در سرمایه تبدیل شود و باید از هرگونه احتمال تجمل پرستی و فخرفروشی به دور باشد و به تقلید کورکورانه از دیگران نینجامد. گاه شخص برای فرار از بی هویتی و کامل کردن ضعف شخصیت خود، به ایجاد تغییر در شکل لباس و نوع آرایش سر و صورت می پردازد، آن هم با تقلید از مدهایی که بسیاری از آنها از کشورهای بیگانه سرچشمه می گیرد و با فرهنگ اسلامی ما سازگاری ندارد. در واقع، شایسته پوشیدن است که جوان با هویت ایرانی را زیباتر نشان می دهد، نه مدگرایی و پیروی از سلیقه دیگران.
 
بسیاری از اقسام لباس و کفش های پاشنه بلند و نوک تیز، مخالف ظرافت و سلامت انسان است. با این حال به سرعت همه گیر می شود و مورد استقبال مدپرستان قرار می گیرد، به طوری که دیر یا زود جمع زیادی از آن تقلید می کنند. امام علی(ع) می فرماید:
 
بدان که اگر برای چیزهایی که دوست می داری یا آنچه خوشایند تو نیست، خود را باز نداری، هوس ها تو را به زیان های فراوانی خواهند کشید. پس نَفْس خود را باز دار و از آن نگهبانی کن.[12]
 
گردانندگان مد برای تبلیغات خود، به سبب ویژگی های خاص زنان و جوانان، از آنان بهره می گیرند. رهبر معظم انقلاب در یکی از سخنان خود در این مورد می فرماید:
 
به اعتقاد من، گرایش به سمت مدگرایی و تجمل گرایی و تازه طلبی و افراط در کار آرایش و خودنمایی در مقابل مردان، یکی از بزرگ ترین عوامل انحراف جامعه و انحراف زنان ماست. در مقابل اینها، خانم ها بایستی مقاومت کنند.[13]
 
چه بسیارند افرادی که ابزار و لوازم و لباس نو و قابل استفاده خود را تنها به دلیل از مد افتادنِ رنگ یا شکل آن، دور می اندازند و لباس و مدِ روز را می خرند و در همراهی با مد، هزینه های گزافی را متحمل می شوند و اسراف می کنند. به یقین مدپرستی، آدمی را از اهداف بلند اجتماعی بازمی دارد و توان مالی و انسانی جامعه را نابود می کند.
 
مؤثرترین و گسترده ترین ایده های مد، در فرانسه خلق و به جهان صادر می شود. در شرق نیز توکیو، بزرگ ترین کانون تولید مد شرق و یکی از مراکز مهم طراحی دنیاست. با نفوذ انکارنشدنی فرهنگ غرب در ژاپن، هنوز هم پارچه های نقش دار، رنگ های شاد و دیگر نمادهای پوشش شرقی را می توان در الگوهای ژاپنی دید، ولی ما... ؛ حکایت ما و مد، حکایت خیاطان حقّه باز و پادشاه فریب خورده است.
 
«دو خیاط به شهری وارد شدند و پادشاه را فریفتند که ما در فنّ خیاطی استادیم و از آن مهم تر اینکه، می توانیم لباسی برای پادشاه بدوزیم که فقط حلال زاده ها قادر به دیدن آن باشند. اگر اجازه فرمایید، چنین لباسی برای شما نیز بدوزیم. پادشاه موافقت کرد و مقدار زیادی طلا و نقره در اختیار آنها گذاشت. خیاط ها کارگاهی عریض و طویل دایر کردند و دوک و چرخ و قیچی و سوزن را به راه انداختند و بدون آنکه پارچه و نخ و طلا و نقره ای صرف کنند، دستِ خود را چنان استادانه در هوا تکان می دادند که گویی مشغول دوختن لباس هستند. روزی پادشاه، صدراعظم و مأموران عالی رتبه حکومتی را به دیدن لباس فرستاد و آنها پس از آنکه با ندیدن لباس به حرام زادگی خود پی بردند، این حقیقت تلخ را پنهان نمودند و به تمجید از لباس پرداختند. سرانجام نوبت به خودِ پادشاه رسید و به خیاط خانه رفت و پس از آنکه او نیز لباس را ندید، پیش خود گفت معلوم می شود فقط من یکی در میان این همه حلال زاده نیستم. پس در کمال دیرباوری زبان به تمجید از لباس گشود. خیاطان او را لخت و لباس فرضی را بر تن او کردند و آن بیچاره لخت ایستاده بود. سرانجام قرار شد جشن عظیمی در شهر به پا شود و مردم نیز لباس تازه پادشاه را ببینند.
 
مردم در دو سمت خیابان ایستادند و پادشاه لخت با آداب از برابر تمام آنها عبور می کرد. مردم نیز که هیچ کدام لباسی بر تن پادشاه نمی دیدند، از ترس تهمت حرام زادگی، فریاد شادی سر می دادند. ناگاه کودکی از میان جمعیت فریاد زد: اینکه لباس بر تن ندارد. این چرا لخت است؟ و یکی دو بچه دیگر نیز این حرف را تکرار کردند. دیری نگذشت که جمعیت یک پارچه فریاد زدند که: چرا پادشاه لخت است و چرا و چرا؟
 
اینک تمدن غرب چنین وانمود می کند که می خواهد برای انسان لباس بدوزد، ولی در واقع او را برهنه ساخته است و هیچ کس جرئت نمی کند فریاد برآورد که لباسی در کار نیست و حاصل این همه پارچه و مد و چه و چه، برهنگی انسان است. آیا مردمی پیدا می شوند که صداقتی کودکانه داشته باشند و جرئت کنند فریاد برآورند؟ چرا آن مردم ما نباشیم؟[14]
4. مصرف آدامس
 
«ایرانی ها با مصرف 45 هزار تن، سالانه بیش از 500 میلیارد تومان آدامس می جوند. بیش از 80 درصد آدامس های تولید داخلی نیز به کشورهایی چون افغانستان، عراق و تاجیکستان صادر می شود و حدود نیمی از آدامس های وارداتی از طریق مبادی غیرقانونی و قاچاق به بازارهای کشور تزریق می گردد. بیش از 80 درصد آدامس های قاچاق را نیز آدامس های تقلبی و تاریخ مصرف گذشته تشکیل می دهد».[15]
 
در حالی نوجوانان و جوانان کشور ما برای خرید آدامس مبالغ قابل توجهی هزینه می کنند که در برخی از کشورها مصرف آدامس به طور کلی ممنوع شده است. «دولت و پلیس سنگاپور با فروش آدامس در این کشور به شدت مقابله می کند و جریمه های سنگینی برای فروش و مصرف آدامس به کار برده و از ورود آدامس به این کشور جلوگیری می کند. جریمه انداختن آدامس در سطح شهر و مکان های عمومی، برای بار اول بین 500 تا 1000 دلار امریکاست و اگر شخص مجدداً این عمل را تکرار کند، مبلغ جریمه به 2000 دلار نیز خواهد رسید. تنها داروخانه های این کشور حق فروش آدامس، آن هم از نوع درمانی را دارند».[16]
5. خرید وسایل مارک دار
 
آیا این جمله را از زبان فروشندگان شنیده اید: «خاطرتون جمع باشه، شما پول مارک این جنس را می دهید!»
 
برخی جوانان، عاشق مارک های مشهور هستند؛ لباس های مارک دار، کفش مارک دار و ساعت مارک دار. چنین افرادی حتی برای خرید چیزهای کوچک هم تنها به سراغ مارک های بزرگ و معروف می روند و حاضرند با صرف وقت زیاد، برای پیدا کردن چنین کالاهایی با سخاوت تمام دست به جیب شوند و مبالغ کلانی را بابت محصولی با مارک مشهور بپردازند.
 
به همین دلیل، شرکت های مشهور، هرچند وقت یک بار برای به دست آوردن دلِ این گونه مشتریان وفادار، محصول جدیدی را تولید و روانه بازار می کنند. اگر دو جنس یکسان، یکی با کیفیت بهتر و دیگری با کیفیت پایین تر و مارک معروف تر عرضه شود، قطعاً دومی مورد توجه جامعه جوان قرار می گیرد. گران پوشی و خرید لباس های مارک دار، تبدِل به امری عادی شده و همه و همه، حتی طبقه متوسط به فکر خرید وسایل مارک دار هستند.
 
نوعی باور غلط فرهنگی موجب شده تا اجناس خارجی، با کیفیت تر پنداشته شود و حتی اجناس داخلی با کیفیت، گاه با مارک کشورهای دیگر به نام جنس خارجی فروخته شود. گویا استفاده از کالاهای خارجی و مارک دار، به فرهنگی فراگیر تبدیل شده است. در حالی که ایران در میان کشورهای اسلامی، بزرگ ترین تولیدکننده مانتو به شمار می رود، بازار مانتو در چند سال گذشته با پدیده ای به نام مانتوهای مارک دار خارجی مواجه شده است. به راستی، مانتوهای تُرک و ایتالیایی در کجا تولید می شود؟ آیا لباسی که «نشان آدمیت» نیست، نیازمند مارکی مشهور در بالای جیب آن است. ظاهراً این روزها ملاک شهرتِ بعضی از انسان ها مارک ها هستند؛ در حالی که به قول سعدی:
 
تن آدمی شریف است به جان آدمیت
 
نه همین لباس زیباست نشان آدمیت
6. مصرف نوشابه
 
«ایرانیان سالانه بیش از 2 میلیارد و 900 میلیون تومان نوشابه استفاده می کنند. بنابراین، از نظر سرانه مصرف نوشابه گازدار در ایران، رتبه اول جهان را داریم.»[17] «سرانه مصرف نوشابه در ایران، 42 لیتر است، در حالی که این سرانه مصرف، 4 برابر سرانه مصرف دنیاست. کارشناسانِ سلامت معتقدند مصرف نوشابه با توجه به قند مصنوعی، رنگ و گاز موجود در آن، زیان های جبران ناپذیری برای دستگاه گوارش، کلیه ها و دیگر اعضای بدن دارد؛ به ویژه در مورد کودکان و نوجوانان که متأسفانه به خاطر شیرین بودن، علاقه زیادی به مصرف آن دارند».[18]
7. ارسال پیامک
 
آیا این خبرها را شنیده اید؟
 
«مشترکان همراه اول در شب و روز عید غدیر، بیش از 194 میلیون پیامک ارسال کردند که حدود 94 میلیون آن به مناسبت عید غدیر بود و در عید سعید قربان در طول 36 ساعت، حدود 187 میلیون پیامک رد و بدل کردند».[19]
 
«در روز نیمه شعبان، 103 میلیون پیامک بین مشترکان اول رد و بدل شد. این در حالی است که در سال گذشته در همین زمان، 63 میلیون پیامک ارسال شده است».[20]
 
امروزه تلفن همراه، به یکی از بایدهای زندگی ما تبدیل شده است. «در کشور ما طبق آمار رسمی، هر روز به طور متوسط 60 میلیون پیامک بین کاربران تلفن همراه اول رد و بدل می شود، در حالی که در انگلستان که زادگاه پیامک است، روزانه حدود شش میلیون پیامک فرستاده می شود. بعید نیست در آینده ای نزدیک، رتبه اول استفاده از سرویس پیام کوتاه را در جهان به خود اختصاص دهیم. اعضای هر خانواده ایرانی به طور متوسط دو تلفن همراه دارند. براساس آمار شرکت مخابرات ایران، هر مشترک تلفن همراه اپراتور اول، ماهانه بیش از 120 پیام کوتاه رد و بدل می کند. استفاده ایرانیان از این سرویس، در مقایسه با دیگر کشورها، رشد بسیار سریع تری داشته است».[21]
 
«به گفته یک پژوهشگر ارتباطات، مشترکان تلفن همراه در ایران، جزو بالاترین آمار استفاده از سرویس پیامک هستند. کاربرد پیامک در ایران با اغلب کشورهای توسعه یافته متفاوت است و عوارض اجتماعی آن هم شاید فقط مختص کشور ما باشد.
 
آمار استفاده از پیامک در ایران و مقایسه آن با دیگر نقاط جهان، نشان از استفاده بیش از حد یا حتی افراطی از این رسانه دارد. آمار 60 میلیون ارسال پیام کوتاه در یک روز، کشور ما را در بین کشورهایی که بیشترین آمار استفاده از پیامک را دارند، قرار می دهد. سرویس پیامک، ماهیانه حدود 30 میلیارد تومان برای شرکت مخابرات درآمد دارد».[22]
 
آیا به راستی ارسال این حجم انبوه پیامک در کشور الزامی است؟
 
هشدار!
 
ز دریای الطاف پروردگار خورید و بنوشید در روزگار
 
نورزید اسراف اما در آن که نَبْوَد خدا دوست با مسرفان
 
آمارهایی که به آن افتخار نمی کنیم:
 
· ایرانی ها70 درصد سفرهای خود را با خودروهای شخصی انجام می دهند، در حالی که این شاخص در کشورهای توسعه یافته، برعکس است.[23]
 
· براساس گزارشی که انجمن جهانی انرژی در سال 2008 با عنوان سیاست های بهره وری انرژی در کشورهای جهان منتشر کرده است، در سال 1990 تا 2006، کشور ایران بیشترین افزایش شدت مصرف انرژی را در بین کشورهای دنیا داراست و ادامه این روند در آینده می تواند ایران را از یک کشور صادرکننده، به یک کشور واردکننده منابع انرژی تبدیل کند.[24]
 
· نگاهی به مصرف سرانه کالاهای اساسی در کشور و مقایسه آن با دنیا، نشان می دهد در مصرف سرانه شکر و روغن، بالاتر از میانگین جهانی هستیم. مصرف سرانه برنج در کشور ما کمتر از متوسط دنیاست و ما چهاردهمین مصرف کننده بزرگ جهان هستیم، ولی عنوان بزرگ ترین مصرف کننده نان را در جهان به خود اختصاص داده ایم. سرانه مصرف شکر در ایران حدود 30 کیلوگرم است که 3 کیلوگرم بالاتر از میانگین مصرف جهانی است و ایران بعد از روسیه، دومین واردکننده بزرگ شکر در جهان است و اندونزی، امریکا و امارات در رده های بعدی هستند.
 
· مصرف سرانه روغن در ایران، حدود 17 کیلوگرم و 5/4 کیلوگرم بالاتر از میانگین جهانی است و بیش از 80 درصد نیاز داخلی از راه واردات تأمین می شود. همچنین سالانه سه میلیون تن گندم در کشور اتلاف می گردد.
 
سرانه مصرف نان در ایران 160 کیلو است، در حالی که در کشور فرانسه، سرانه مصرف نان 56 کیلو و در آلمان 70 کیلوگرم در سال است.[25]
 
· ایران در حال حاضر به لحاظ عرضه بنزین ارزان در جهان، بعد از ونزوئلا در رتبه دوم است و عربستان بعد از ایران در رتبه سوم قرار دارد. میزان مصرف انرژی در ایران، به ازای هر واحد تولید ناخالص داخلی، معادل 5/2 تا 3 برابر مقداری است که در کشورهای صنعتی و در حال توسعه مصرف می شود.
 
· «92 درصد آب مصرفی کشور، در بخش کشاورزی به دلیل استفاده از روش منسوخ غرق آبی هدر می رود. ضایعات مصرف نان در کشور 30 درصد است. در سالی که گذشت، یک میلیون و 200 هزار تن روغن نامرغوب خام خوراکی وارد کشور شده است».[26]
 
· «هنگام سوخت گیری، در هر روز 200 هزار لیتر سوخت اتلاف می شود. بنابراین، سالانه 73 میلیون لیتر سوخت هنگام سوخت گیری به هدر می رود که این مقدار در زمینه مصرف انرژی، 10 برابر اتحادیه اروپا و 15 برابر ژاپن است».[27]
 
· «سرانه مطالعه در ایران، روزانه 18 دقیقه است».[28] «در سبد هر خانوار ایرانی، کمتر از نیم درصد به خرید کتاب اختصاص دارد. در کشورهای توسعه یافته، سرانه کتاب های امانتی از کتابخانه ها، 70 برابر کشور ماست».[29]
 
· «یک سوم نان تولیدی و حداقل یک پنجم آب مصرفی به هدر می رود».[30]
 
· «متوسط مجموع انرژی مصرفی در ایران، بیش از 2 برابر متوسط جهانی است».[31]
 
· «نسبت انرژی مصرف شده به کالای تولیدشده، هشت برابر کشورهای پیشرفته است».[32]
 
· «متوسط مصرف جهانی برق در دنیا برای مشترکان خانگی، 900 کیلووات ساعت در سال است؛ در حالی که مشترکان ایرانی سالانه 2900 کیلووات ساعت برق مصرف می کنند. در متوسط سالانه مصرف انرژی در رتبه سیزدهم قرار داریم؛ در حالی که امریکا در رتبه اول است و چین در رتبه دوم. 9 درصد سوخت جهان در ایران و از سوی تنها یک درصد جمعیت جهان مصرف می شود. هر ساله 38 درصد بودجه سالانه دولت به یارانه بنزین اختصاص می یابد. مصرف آب در کشور، 70 درصد بیشتر از الگوی جهانی است. در مصرف گاز نیز بعد از امریکا و روسیه سوم هستیم».[33]
 
· «متوسط مصرف بنزین در دنیا 3 لیتر است؛ در حالی که در ایران 10 لیتر می باشد. مصرف سرانه فولاد در کشور ما بالاتر از چین است. به لحاظ مصرف دارو، در میان 20 کشور نخست جهان هستیم و در آسیا مقام دوم را داریم. ایران از نظر ضایعات موادغذایی در جهان مقام اول را دارد. کار مفید در هفته در ژاپن 49 تا 60 ساعت، در کره جنوبی 54 تا 72 ساعت و در صنایع کشور ما 6 تا 9 ساعت است».[34]
 
· «میزان استاندارد مصرف نمک بین 4 تا 5 گرم در روز است؛ در حالی که ایرانیان به طور متوسط روزانه 13 تا 15 گرم نمک مصرف می کنند».[35]
 
تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل...

 

[1] .  روزنامه کیهان، ش 19286، ص 5.

[2] .  خبرگزاری پانا، 29/1/1388.

[3] .  روزنامه دنیای اقتصاد، ش 1495، 25/1/1387.

[4] .  سایت آفتاب، 21/10/1387.

[5] .  سایت خبر آنلاین، 18/9/1387.

[6] .  همشهری onLINE، 11/11/1386.

[7] .  همان، 2/11/1387.

[8] .  روزنامه سرمایه، ش 385، 14/11/1385.

بررسی پیامدهای اسراف در جامعه اسلامی
 
مصادیق اسراف در جامعه زیاد است: مصرف بالای نان و ضایعات موجود، مصرف زیاد آب و هدر روی فراوان این نعمت الهی، باقی مانده غذاهایی که به زباله دانی ریخته می شود، نیم خوره میوه جات و ... همه و همه از مصادیق اسراف در جامعه ما هستند.
... کلوا واشربوا ولاتسرفوا انه لایحب المسرفین... بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست ندارد.
در این آیه شریفه خداوند متعال از مردم خواسته است که به خاطر زیان های فراوان فردی و اجتماعی و آثار و عواقب شوم این گناه بزرگ، از اسراف دوری کنند.
اسراف عبارت است از بیهوده خرج کردن مال، در خورد و خوراک زیاده روی کردن، حیف و میل کردن مواد غذایی همچنین به معنی زیاده روی در گناهان نیز می باشد.
در آیات قرآن کریم و سخن ائمه اطهار (ع) از پرخوری و اسراف به شدت نهی شده است. در قرآن کریم حدود ۱۳ بار کلمه اسراف با الفاظ گوناگون به کار رفته است.
در آیه ۱۳۷ سوره طه، خداوند متعال فرموده اند: وکذلک نجزی من اسرف ولم یومن بایات ربه و لعذاب الاخرة اشد وابقی: و این چنین جزا می دهیم به هر کس اسراف کند و به آیت های خداوند نگرود و برای او عذاب سخت و پاینده است.
یا در آیه ۶۷ سوره فرقان درباره صفات عبادالرحمن فرموده اند: والذین اذا انفقوالم یسرفوا ولم یفترواوکان بین ذلک قواماً: آنان که در هنگام انفاق نه اسراف می کنند و نه تنگ می گیرند، بلکه بین این دو راه اعتدال را انتخاب می کنند. در آیه ۱۴۴ سوره انعام هم خداوند متعال فرموده اند: ان الله لایهدی القوم الظالمین به درستی که خداوند ستمکاران را هدایت نخواهد کرد.
همچنین در آیه ۳۰ سوره اعراف فرموده اند: انه لایحب المسرفین ... خداوند مسرفان را دوست ندارد. 

مصرف انرژي ایران اهشت برابر يک کشور سردسير است
 
رجانيوز/ مديرعامل شرکت بهينه سازي مصرف سوخت با بيان اينکه ايران در بحث مصرف انرژي مقام دوم در دنيا را داراست، اظهار داشت: شدت مصرف انرژي در ايران 900 است که عدد بسيار بالايي است و ما براي اينکه بتوانيم به توليد ناخالص ملي بالايي دست يابيم، ميزان بسيار زيادي انرژي مصرف مي‌کنيم.
مهندس عباس کاظمي در گفتگو با رجانيوز، با تبريک سال نو و با اشاره به نامگذاري سال 1388 به عنوان "اصلاح الگوي مصرف"، به بيان گزارشي از فعاليت‌هاي اين شرکت پرداخت و اظهار داشت: از ابتداي برنامه سوم، بحث کارايي و بهينه سازي انرژي مورد توجه قرار گرفت و در برنامه چهارم نيز اين بحث اجرايي شد.
وي ادامه داد: دولت کوشش هاي زيادي را براي عملياتي کردن اين موضوع انجام داد اما متأسفانه شدت مصرف انرژي و در حقيقت کارايي افزايش پيدا نکرد. همه به اين نتيجه رسيده بودند که با اين شدت مصرف، به احتمال زياد به اهداف چشم انداز 1404 نخواهيم رسيد.
مديرعامل شرکت بهينه‌سازي با بيان اينکه دولت در مباحث تبصره 11 و 13 عملکرد خوبي داشته است، اظهار داشت: با همه اين تلاش‌ها، شاهد تغيير چشم‌گيري در تغيير الگوي مصرف نبوديم و مقام معظم رهبري با توجه به اين موارد، شعار داهيانه‏اي را مطرح کردند که شعاري اجرايي خواهد بود و در حقيقت امسال را به سال اصلاح الگوي مصرف نام گذاري کردند. اميدواريم اهداف اين نام‌گذاري در سال جاري، چه در قوه مقننه و چه در قوه مجريه تحقق يابد و شاهد کارآيي انرژي باشيم.
کاظمي جنس فرمان رهبر انقلاب را از جنس فرمان اصل 44 دانست و اضافه کرد: در حقيقت فرمان اصل 44، باعث شد شرکت هاي خصوصي در نهادهاي بزرگ وارد شود.
وي افزود: طي 10 سال گذشته براساس تکليفي که داشتيم، تدوين استاندارد و معيار براي واحدهاي انرژي‌بر و توليد کننده انرژي را انجام داديم و اهداف کلان را استخراج کرديم.
وي گفت: در بحث مديريت عرضه، اقدامات بسيار خوبي انجام گرفت، اما در تقاضا، مقداري مسئله مديريت مغفول بوده و متقاضي و تقاضا مديريت نشد.
کاظمي در توضيح اين مطلب ادامه داد: در سال گذشته، دولت لايحه کارايي انرژي را که مکمل لايحه مديريت حمل و نقل و سوخت است، تدوين کرد که در پايان سال گذشته به اتمام رسيد و اميدواريم در هفته‌هاي اول سال جديد، مصوبه هيئت دولت را در بحث لايحه کارايي انرژي را داشته باشيم که احکام بسيار هدفمندي در آن نهفته است.
وي اظهار داشت: همانطور که مي دانيم مصرف انرژي در کشور ما به شدت بالاست و در دنيا مقام دوم را داريم. شدت مصرف انرژي اينگونه تعريف مي شود که مقدار انرژي عرضه شده در جامعه تقسيم بر کل توليد ناخالص داخلي. اين عدد در ايران 900 است و در مجموعه فدراسيون روسيه يعني شوروي سابق 1050 است، در ژاپن 60 است و متوسط اين رقم در دنيا چيزي در حدود 178 است.
مديرعامل شرکت بهينه‌سازي با اشاره به ميزان مصرف در ايران و فدراسيون روسيه به مقايسه اين دو کشور پرداخت و تصريح کرد: در اين 2 کشور يک سري رفتارهاي مشابه يکديگر در مصرف انرژي طي 30 سال گذشته وجود دارد.
وي افزود: فدراسيون روسيه از نظر توليد نفت در دنيا اول است، يعني حتي از عربستان هم بيشتر نفت توليد و عرضه مي کند و از نظر ذخاير گازي نيز مقام اول را دارد و از لحاظ ذخاير ذغال سنگ نيز مقام چهارم را در اختيار دارد لذا از حيث دارايي انرژي، بيشترين ميزان را در دنيا دراختيار دارد.
مديرعامل شرکت بهينه سازي مصرف سوخت با بيان اينکه تا قبل از فروپاشي شوروي که اين کشور به نظام بازار معتقد نبود، انرژي به صورت رايگان عرضه مي شد، گفت: در زمان فروپاشي شوروي، شدت مصرف انرژي 1500 بود و بعد از فروپاشي، با مکانيسمي که به بازار جهاني وصل شدند، اين رقم به 1050 کاهش يافت که يعني در در حقيقت 30 درصد کاهش مصرف داشتند.
وي ادامه داد: ايران همانند شوروي داراي ذخاير نفتي و گازي بسياري عظيمي است و در 30 سال اخير نيز انرژي تقريباً به صورت رايگان عرضه شده است. در حقيقت غير از حامل بنزين که تنها يک چهارم قيمت آن را دريافت مي کنيم، در زمينه ساير فرآورده‌هايي که عرضه مي شود، حتي پول حمل و نقل آن نيز دريافت نمي‌شود.
کاظمي تصريح کرد: به همين علت، شدت مصرف انرژي در ايران به اين رقم نجومي رسيده است. در واقع شدت انرژي، عکس کارايي انرژي است به اين معنا که هرچه شدت انرژي بالا باشد، کارايي انرژي پايين‌تر است.
وي اضافه کرد: در واقع براي رسيدن به توليد ناخالص داخلي، بايد 5 برابر متوسط جهاني انرژي مصرف کنيم و اين مقدار زياد، در حقيقت هدر دادن انرژي است.
مديرعامل شرکت بهينه‌سازي با تأکيد بر پيام داهيانه مقام معظم رهبري و تأثير آن بر اصلاح الگوي مصرف اظهار داشت: قطعاً اين بحث را به فال نيک مي گيريم که اهدافي که طي 10 سال گذشته در وزارت نفت تدوين شده، در سال جاري به احکام تبديل شود و شاهد افزايش کارايي انرژي و کاهش شدت مصرف انرژي باشيم.
وي با بيان اينکه در تمام بخش هاي توليد کننده و مصرف کننده انرژي داراي شاخص مصرف هستيم، تصريح کرد: در همين زمينه ما برنامه عملياتي داريم که بتوانيم ميزان مصرف را کاهش دهيم.
کاظمي عمده مصرف را در بخش ساختمان عنوان کرد و گفت: در حدود 38 درصد در اين زمينه مصرف انرژي داريم.
وي ادامه داد: ما 3 اقليم سردسير، گرم‏سير و معتدل که در ايران داريم. در منطقه سردسير، انرژي‌اي که در ساختمان مصرف مي شود، به ازاي هر مترمربع 580 کيلو وات ساعت شاخصي است که در اختيار داريم.
وي تصريح کرد: اين عدد در کشورهاي اسکانديناوي که 10 ماه از سال را در سرما به سر مي برند، 60 است يعني ما 8 برابر يک کشور سردسير مصرف داريم. لذا اگر آن مقررات و استانداردهايي که داريم، در ساختمان‌ها اعمال شود، اين رقم را مي توانيم به نصف برسانيم.
مديرعامل شرکت بهينه سازي مصرف سوخت با اشاره به مبحث 19 مقررات ملي ساختمان و فعاليت‌هاي انجام شده در اين زمينه ادامه داد: محاسبه اي انجام داديم که چنانچه از امروز و با توجه به ساخت و سازهايي که در کشور انجام مي شود (حدود ساليانه يک ميليون واحد مسکوني با ميانگين صد مترمربع) اگر مبحث 19 در آن‌ها اجرا شود، رقم 580 به نصف خواهد رسيد و260 خواهد شد، در حالي که اين رقم در کشورهايي به 60 هم رسيده است. کشورهاي منطقه اسکانديناوي برنامه دارند که تا سال 2015 اين عدد را به 25 برسانند.
وي با تأکيد بر اينکه اگر اين رقم در ايران نصف شود، مي توانيم در يک دوره 10 ساله به اندازه 90 نيروگاه شهيد رجايي صرفه جويي انرژي داشته باشيم، افزود: همچنين مي‌توانيم به اندازه 3 فاز يک تا 5 پارس جنوبي، صرفه جويي انرژي در ساختمان‌هاي جديد داشته باشيم.
کاظمي، فعاليت‌هاي صورت گرفته در 10 سال اخير در حوزه مبحث 19 را يادآور شد و گفت: 10 سال قبل که خواستيم کار را شروع کنيم، سازندگان گله مند بودند که مصالح متناسب با مبحث 19 در بازار ايران وجود ندارد، از جمله پنجره هاي دوجداره و شيرهاي ترموستاتيک که از اين موارد بود، لذا از وزارت نفت کمک خواستيم تا خطوط توليدي را در بخش پنجره هاي دوجداره و آجرهاي با مقاومت حرارتي بالا راه اندازي شود و اين کار انجام شد.
وي با تأکيد بر اينکه مجري مبحث 19، شهرداري ها و ناظر آن وزارت مسکن و شهرسازي است، گفت: وزارت نفت هم هميشه کمک کرده و اعمال يارانه کرده است و حتي تعهدت وام هاي بانکي را هم پذيرفته تا مباحث مرتباط با مبحث 19 اجرايي شود.
مديرعامل شرکت بهينه سازي مصرف سوخت همچنين به فعاليت‌هاي صورت گرفته در بخش صنعت اشاره کرد و توضيح داد: در اين بخش، صنايع را مميزي انرژي کرديم، در کارخانه هاي شيشه، قند و شکر، روغن‌نباتي، لاستيک، آجر، سيمان، گچ، آهک و آهن اين کار انجام شده، به اين معني که مصرف انرژي آنها را حساب شده و با توجه به معيار جهاني معيار تدوين کرديم. مثلاً براي شيشه 359 واحد انرژي تعيين کرديم و براي کارخانه هاي تازه تأسيس 248 مترمکعب گاز بيشتر دريافت نمي‌کنند، از اين رو، کارخانه دار خط توليدي را انتخاب مي کند که از اين مقدار گاز بيشتر مصرف نکند. اين عدد در جهان 210 است و بهترين تجربه آن هم عدد 198 است.
وي با بيان اينکه اين عدد در صنايع قديمي بالاتر است، اظهار داشت: به عنوان مثال در صنعت لاستيک، متوسط کشور، 820 مترمکعب گاز طبيعي به ازاي يک تن توليد لاستيک است اما معيار ما عدد 599 است. همينطور اين عدد در کارخانه‎هاي جديد لاستيک سازي بايد 460 باشند و در دنيا هم تجربه 448 را داريم.
کاظمي با اعلام اين خبر که کارخانه‌هايي که به ارقام معين نرسند، بايد جريمه پرداخت کنند، تأکيد کرد: طبق قانون، جريمه هاي دريافتي صرف مميزي هاي انرژي خواهد شد.
وي در بخش ديگري از سخنانش درخصوص هدررفتن انرژي در بخش صنعت به فعاليت‌هاي اين شرکت براي کاهش هدرروي‌ها اشاره کرد و گفت: پروژه اي به نام توليد همزمان برق و حرارت به نام CHP داريم، پايلوتي را در نيروگاه هاي مشهد احداث کرديم که از گرماي خروجي از دودکش ها، بخار توليد کنيم تا از اين حرارت استفاده شود چرا که مشهد سالانه حدود 500 ميليون مترمکعب گاز مصرف مي کند و به اين ترتيب مي توان اين عدد را کاهش داد.
مديرعامل شرکت بهينه‌سازي ادامه داد: همين الگو در حال قانون شدن است و در لايحه کارايي انرژي هم به آن پرداخته شده است. در حقيقت وزارت نفت موظف است سالانه 3 درصد از نيروگاه‌هايش را به نيروگاه‌هاي توليد همزمان برق و حرارت تبديل کند.
کاظمي در ادامه به حمل و نقل و مصرف انرژي در اين بخش پرداخت و گفت: کليه خودروها از کلاس 1000 تا 2000 طبقه بندي شده است و نوع و ميزان سوخت آنها مشخص است و در اين رابطه، تعامل سازنده‌اي بين وزارت نفت و وزارت صنايع به وجود آمده است.
وي خروج خط توليد پرمصرف خودروي پيکان در 10 سال گذشته را با تلاش وزارت نفت دانست و تصريح کرد: خروج خودروهاي پرمصرف و 6 سيلندر مثل پاترول‌ها و ورود خودروهاي کم مصرف مثل پژو 206 از جمله کوشش هايي بوده که خود خودروسازها انجام داده اند اما کيفيت انتها ندارد و بايد هرچه بيشتر کار شود.
مديرعامل شرکت بهينه سازي مصرف سوخت، حمل و نقل را در دو بازه زماني معرفي کرد و گفت: يکي از چاه نفت تا چرخ ماشين و يکي از چرخ تا مقصد است که بازده دوم را الگوهاي حمل و نقل مي نامند و ما معتقديم اگر اين الگوها با نگرش به توسعه حمل و نقل عمومي اتفاق افتد، مصرف سوخت را به شدت کاهش مي دهد.
وي با بيان اينکه براي اصلاح الگوي مصرف نياز به سرمايه گذاري وجود دارد، اظهار داشت: هم سرمايه گذاري نرم افزاري و هم سرمايه گذاري سخت افزاري از جمله اين نيازهاست، در بحث توسعه حمل و نقل عمومي نياز به منابع وسيعي است به اين معني که در حمل و نقل درون شهري، خطوط وسيع تندور و منوريل داشته باشيم و در حمل و نقل برون شهري، خطوط برقي را به کار بگيريم که اين نياز به منابع دارد.
وي ادامه داد: معتقديم که منابع اين قضيه در درون خود يارانه هايي که بر فرآورده ها اعمال مي شود، نهفته است، يعني اگر اين يارانه ها را به صورت مرحله اي برداريم، اعتبار حاصله از آن مي تواند صرف گسترش حمل‌ونقل عمومي شود لذا هم کارايي انرژي را بالا مي برد که با انرژي کمتر مسافر بيشتري جابجا مي شود و هم مصرف کننده به دليل قيمت بالاي انرژي، به صرفه جويي در مصرف متمايل مي شود.
کاظمي با اشاره به مصرف بي رويه در کشور، مصرف کننده را در اين قضيه کم‌ تقصير دانست و افزود: مصرف کننده انتخابي ندارد چرا که همين ماشيني که در بازار عرضه مي شود و همين الگوي حمل و نقل 

اعتدال و صرفه جويي در انديشه اسلامي (2)     

اعتدال و میانه روی در امور ، اصلي مهم در دین بزرگ اسلام است . در برنامه گذشته ، ضمن تشريح اصل اعتدال در مکتب اسلام ، به چند نمونه از روش هاي اسلام براي ايجاد اعتدال ، اشاره کردیم و دیدیم که از نظر این دین آسمانی ، افراط و تفریط ، غيرقابل قبول است . امروز این دیدگاه راهبردی اسلام در مورد یکی از موضوعات مهم در زندگی بشر ، یعنی امور اقتصادي را مورد بررسي قرار مي دهيم . قسمت قابل توجهي از فعالیت های انسانها ، به اقتصاد و کسب درآمد و شيوه مصرف ، مربوط می شود . اقتصاد را دانشی خوانده اند که به بررسی فعالیتهای فردی و اجتماعی مربوط به تولید ، مبادله ، توزیع و مصرف کالاها و خدمات می پردازد .
بی شک در اقتصاد اسلامی ، همچون سایر زمينه ها ، افراط و تفریط راهي ندارد و اعتدال و میانه روی ، مورد تاکید است . از نگاه مکتب اسلام ، فعاليتهاي اقتصادي مي تواند زمينه رشد و تعالی مادی و معنوی انسان را فراهم كند . اما اگر انسان در امور اقتصادي از مسیر اعتدال خارج شود ، این هدف تحقق نمي يابد . نگاهی به ارزش ها و تعالیم اسلامی به خوبی نشان می دهد که این آئين ، در مسائل كلي و جزئي اقتصادی ، اعتدال را رعایت کرده است .
در آیات قرآن و احادیث ، مردم به کار و کوشش و کسب درآمد براي امرار معاش تشویق شده اند و از تنبلي و سستي و بيكاري منع شده اند . پیامبر گرامی اسلام (ص) انزوا گرايي و گوشه گيري را مورد نكوهش قرار مي دهد . آن حضرت ، گروهی را که کار و زندگی را رها کرده و به عبادت روی آورده بودند ، از این کار نهی كرد و آنها را به اعتدال و انجام كارهاي متعارف روزانه و بهره مندي از لذتهاي زندگي ترغیب نمود . پیامبر می فرماید : " هرکس از راه حلال برای معاش خانواده اش تلاش کند ، مانند کسی است که در راه خدا جهاد مي کند و هر که با آبرومندی در پی حلال دنیا باشد ، در مرتبه شهدا خواهد بود ." امام موسی کاظم (ع) از نوادگان پاک پيامبر (ص) نیز تاکید می کند که کار کردن ، روش پیامبران و اوصیای آنها و بندگان شایسته خداوند است .

با آن که در اسلام بر کار و تلاش و کسب درآمد حلال بسيار تاکید شده ، اما زیاده روی و افراط در این زمینه نیز مورد نکوهش قرار گرفته است . چرا که برخی چنان کار می کنند که گویی تنها هدف آنها از زندگی ، جمع آوری مال و كسب ثروت است و از توجه به سایر مسایل اساسي زندگي باز می مانند . امام علی (ع ) در اين خصوص مردم را به میانه روي و اعتدال فرا مي خواند و در سخني اوقات شبانه روز را به سه بخش تقسيم می كند . می فرماید :
: " مومن شبانه روز خود را به سه قسمت تقسیم می کند . قسمتی را برای مناجات با پروردگار، قسمتی دیگر را برای تامین معاش و هزینه زندگی و قسمت سوم را برای بهره گیری از لذتهای حلال و دلپسند صرف می کند . "

شاخه دیگر از اعتدال مربوط به بحث ثروت و مال اندوزي است . در نگرش اسلامی، جمع کردن مال درحد متعارف برای گذران امور زندگی و تامين معيشت خانواده ، معقول و پسنديده است ، اما چنانچه این اقدام موجب وابستگی و دلبستگی بيش از حد انسان به دنیا و غفلت وی از امور معنوی و زندگي اخروي شود ، مورد پذيرش نيست . از نگاه اسلام ، ولخرجی و مصرف بیش از اندازه ، نادرست و افراط محسوب می شود . همچنان که خست و تنگ نظري ، صفتی ناپسند است و انسان خسیس از اين دیدگاه ، فردي نامتعادل تلقي مي شود . بنابراين انسان در صرف کردن اموال ، بايد میانه رو و معتدل باشد . امام علی (ع ) در این زمینه می فرماید : " دست و دلباز باشید ، ولی بدون حساب و کتاب ، اموال خود را خرج نکنید . میانه روی را پیشه خود سازید ، ولی تنگ نظری و خسیس بودن را از خود دور سازید . "

برخلاف كساني كه كنج عزلت را در پيش مي گيرند و از نعمتهاي دنيا اعراض مي كنند ، دين ، بشر را به استفاده و بهره برداري از مواهب طبيعي و دعوت مي كند . البته اين بهره برداري از مواهب طبيعت بايد معقول و به اندازه باشد و به طبيعت و محيط زيست آسيب نرساند . قرآن كريم در مورد استفاده از مواهب زندگي و نعمتهاي مادی ، در آیه 32 سوره اعراف می فرماید : " بگو چه کسی زينت هاي الهي را كه برای بندگان خود آفريده و روزي هاي پاكيزه را حرام كرده است ؟ " البته همانطور كه ذكر شد ، اسلام در استفاده از اموال نیز حدودی را معين كرده است تا افراط و تفریط نشود .

از اصول مهم در اقتصاد اسلامی ، عدالت است . در سایه این اصل مهم ، اعتدال و میانه روی در جامعه رواج می یابد . تبعیض و بي عدالتي در توزيع امكانات اقتصادي ، موجب فقيرتر شدن بخشي از جامعه و ثروتمندتر شدن بخش ديگر مي شود و شكاف بين فقیر و غنی را عميق تر می كند . در اسلام ، تدابير مختلفی برای برقراري عدالت اقتصادی و رفع تبعيض ، اندیشیده شده است . اجراي برخی از اين امور ، اختیاری و برخی دیگر اجباری است . از میان روشهای اختیاری برای کاهش فقر ، می توان به انفاق و کمک به همنوعان و بینوایان اشاره کرد . قرآن کریم با روشهاي تشويق آميزي ، مردم را به یاری نيازمندان و محرومان ترغیب مي كند .

درعين حال درمورد این عمل پسندیده نیز اسلام ، میانه روی و عدم افراط و تفریط را توصيه مي كند . خداوند در سوره اسرا ، آیه 29 خطاب به حضرت محمد ( ص ) می فرماید : " هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن ( و ترك انفاق و بخشش منما ) و بيش از حد نيز گشاده دستی نکن که مورد سرزنش قرار گيري و حسرت زده شوی ." بنابراین کمک به ديگر همنوعان ، اگرچه عملی بسیار پسندیده و ارزشمند است ، اما در این زمینه نیز زیاده روی جایز نیست . چنان که در آیه 67 سوره فرقان در وصف بندگان شایسته خداوند آمده است : " و ( آنان ) کسانی هستند که چون انفاق می کنند ، اسراف نمی کنند و خست نمی ورزند ، بلکه میان این راه و روش اعتدال را بر می گزینند ."
اسلام برای ایجاد عدالت و موازنه در جامعه ، پرداخت زكات و خمس را وضع كرده است . اين پرداخت ها ، الزامي است . خداوند در سوره توبه آیه 60 ، پرداخت زكات را فریضه ای از جانب خود خوانده است و برخی از افراد واجد شرايط دريافت آن چون تهیدستان ، بدهكاران و واماندگان در راه را برشمرده است .
پرداخت انفاق ها و زكات ها از سوي كساني كه تمكن مالي دارند ، در حقيقت روشي براي تنظيم روابط اقتصادي و تعدیل ثروت در جامعه است . به عبارت ديگر ، احکام متوازن اسلام در مورد معاملات و امور اقتصادي ، زمینه بی عدالتی و افراط و تفریط را كاهش مي دهد . به علاوه ، اسلام براي گسترش عدالت و ايجاد توازن اقتصادي در جامعه ، ربا ، گرانفروشی ، احتکار ، تقلب و حیله گری را در خرید و فروش ، ممنوع و حرام کرده است .

به طور كلي اقتصاد اسلامی برپایه عدالت در زندگی فردی و اجتماعی بنا شده است . به همین دليل در این نظام اقتصادی ، فقر به کمترین حد ممکن کاهش می یابد و افراد متمکن به ثروت و دارایی خود به عنوان امانتی می نگرند که بايد سهم نيازمندان و درماندگان را در آن درنظر بگيرند . بنابراین انساني كه از ثروت و امكانات مادي ، بهره فراوان دارد ، شايسته است به جای طمع و مال اندوزی ، بخشي از سرمایه خود را در راه کمک به همنوعان فقیر و کسب رضای خداوند ، صرف كند . در این میان ، افراط در مصرف و اسراف و زياده خواهي ، انحراف از جاده اعتدال و یکی از عوامل اصلي گسترش فقر و بي عدالتي در جهان است.
 

فردی که تحت رژیم است، می تواند همان مقدار غذا را بخورد و وزن نیز کم کند، به شرطی که از چربی کمتری استفاده کند. تمرکز رژیم غذایی بر کربوهیدرات های پیچیده مانند حبوبات و دانه های روغنی نیز به تثبیت قندخون کمک می کند . استفاده بیشتر از سبزیجات و فیبرها به احساس سیر شدن در شما کمک خواهد کرد.

صرفه جويي در بحران
چنان كه گفته شد صرفه جويي در زمان بحران معنا و مفهوم تازه اي پيدا مي كند. اگر جامعه اي دچار بحران در يك يا چند كالاي اقتصادي شد مي بايست همگان چنان تلاش كنند تا از آن برهند. در اين زمان است كه صرفه جويي گاه به معناي كم مصرف در حد اعتدال و ميانه است كه تنها نيازهاي اساسي و اصلي شخص و يا جامعه پاسخ داده شود.
در آيه 47 سوره يوسف خداوند به ضرورت صرفه جويي در زمان بحران هاي اقتصادي اشاره مي كند و در آيات 47 و 48 بر لزوم برنامه ريزي ازسوي دولت مردان براي مقابله و يا حل بحران هاي اقتصادي تأكيد مي ورزد.
اين آيات ضمن اشاره به مسئوليت هاي دولت نشان مي دهد كه عوامل طبيعي بوجودآورنده بحران نمي تواند توجيه گر رفتارهاي دولت باشد و دولت ها موظف هستند كه حتي براي شرايط فوق العاده چون خشكسالي برنامه ريزي كنند.
بنابراين بهره مندي از ابزارهاي پيش بيني اوضاع و آمادگي دايمي براي حالت هاي فوق العاده، از ضروريات و مسئوليت هاي دولت است كه در آيه مورداشاره قرار گرفته است.
لزوم جيره بندي از ارزا ق و كالاهاي اقتصادي در وضعيت كمبود و تنگناهاي اقتصادي از مطالبي است كه در آيات 60 سوره بقره و نيز 160 سوره اعراف بدان توجه داده شده است.
لزوم نظارت حكومت و دولت بر امور اقتصادي از توليد گرفته تا توزيع و مصرف آن ازجمله وظايف و مسئوليت هاي دولت است كه در آيه 47 و 55 سوره يوسف آمده است. مديريت توزيع و اصلاح در توليد و توزيع و مصرف به عنوان وظايف پيامبران و دولت هاي اسلامي امري است كه در آيات مختلف به ويژه 84 تا 86 سوره هود و آيات ديگر بدان اشاره شده است.

ضرورت اعتدال در مصرف
آيه 141 سوره انعام به مسئله اعتدال در مصرف اشاره دارد كه همان معناي صرفه جويي و بهينه سازي مصرف در اقتصاد امروز جهان است. خداوند در اين آيه اعتدال در مصرف و دوري از اسراف و تبذير را اصلي مهم در هزينه كرد اموال اقتصادي برشمرده و در آيه 31 سوره اعراف و نيز 26 سوره اسراء و همچنين 67 سوره فرقان برآن تأكيد مي ورزد.
درحقيقت ازنظر اسلام و قرآن، اعتدال در مصرف و ميانه روي و صرفه جويي به معناي مصرف درست و متناسب، اصلي اساسي و از اصول نخستين اقتصاد اسلامي مي باشد كه مؤمنان براي دست يابي به كمال شخصي و جمعي و امت اسلامي براي رسيدن به جامعه نمونه و برتر مي بايست آن را در نظام اقتصادي خويش درنظر گيرند.
از آن جايي كه قرآن كتاب هدايت آدمي و جامعه بشري به سوي تعالي و كمال است، برنامه ها و نظام اقتصادي آن نيز در همين چارچوب مي باشد. از اين رو خداوند بر لزوم وسيله قرار گرفتن ابزارهاي اقتصادي براي تحصيل امر معنوي واخروي تأكيد مي كند (قصص آيه 77) و مي كوشد تا با جمع ميان دنيا و آخرت در حوزه اقتصادي مردم را به سوي كمال سوق دهد (بقره آيه 201 و نساء آيه 134 و آيات ديگر)
اگر از نظر اسلام، سلامت اقتصادي و پرهيز از فسادانگيزي در حوزه اقتصادي (اعراف آيه 85 و هود آيه 84 تا 86) و تصحيح روابط اقتصادي جامعه، هم پاي مسايل اعتقادي و عبادي در صدر برنامه هاي پيامبران قرار دارد (اعراف آيه 85 و هود آيات 84 تا 87 و شعراء آيات 177 تا 183 و ده ها آيه ديگر) اين امر نمي تواند جز با صرفه جويي و بهينه سازي مصرف همراه باشد؛ زيرا اقتصاد در هرحال بستري براي تكامل بشري است و به عنوان هدف ابزاري و يا مياني مطرح مي باشد كه مي بايست آدمي با بهترين شيوه مصرف و استفاده درست و مناسب، خود را در جايي قرار دهد كه بتواند رشد و كمال خويش را ادامه دهد. از اين رو همان اندازه كه اسراف و اتراف و تبذير زشت و ناپسند است استفاده نكردن درست از نعمت هاي خداوندي نيز به معناي ناديده گرفتن ابزارهاي كمالي است.
ازنظر قرآن، اقتصاد و ثروت مايه قوام جامعه است (نساء آيه 5) و امور ا قتصادي و معيشتي مردم داراي جايگاهي مهم در حد مسايل اعتقادي و عبادي (بقره آيه 3و 31و 43و 83و 177و 277) دارد و براين اساس مي بايست همگان از شخص و جامعه و دولت در مسير اقتصاد سازنده و مثبت حركت كنند تا فرصت هاي برابر براي همگان جهت دست يابي به همه ابزارهاي رشد و تكامل فراهم آيد. بنابراين هركسي كه با مصرف زياد و اتراف و تبذير و اسراف بخشي از ابزارهاي رشدي و كمالي را از ميان ببرد مي بايست پاسخ گوي خدا و جامعه انساني باشد.

قرآن و صرفه جويي
اصولا نگاه قرآن به مسئله اقتصادي نگاهي در راستاي بهره وري مناسب و درست از امكانات و وسايلي است كه خداوند در اختيار بشر به طور مستقيم و يا با توليد و كار قرار داده است. از اين رو از مردم مي خواهد كه هر چيزي را درست و به شكل مناسب آن مورد استفاده قرار داده و از اتراف و تبذير و عدم بهره مندي از آن خودداري ورزند.
به سخن ديگر در اسلام همواره سخن از اقتصاد است. اقتصاد كه از واژه قصد گرفته شده به معناي ميانه روي و اعتدال است. (مفردات راغب اصفهاني ذيل واژه قصد) از اين رو بنياد امور در حوزه توليد و توزيع و مصرف كالا در بينش و نگرش قرآني ميانه روي است. هرگونه رفتارهاي بيرون از اين چارچوب از نظر قرآن نه تنها نادرست و نابهنجار بلكه گناه و گاه جرم قانوني تلقي مي شود. همان گونه كه زياده روي و اتراف و اسراف و تبذير امري مردود و نادرست و گناه شمرده شده است همينطور عدم استفاده از نعمت هاي حلال خداوند و عدم بهره مندي از آن در راستاي آسايش و آرامش و كمال، امري مذموم و ناپسند دانسته شده و شخص مورد نكوهش و توبيخ قرار گرفته است كه چرا حلال خدا را بر خود حرام مي سازد و از آن ها بهره مند نمي شود؟
خداوند در آياتي چون آيه 141 سوره انعام از مردم مي خواهد كه از اسراف و تبذير دوري ورزيده و هزينه هاي خويش را در چارچوب اعتدالي قرار دهند. در آيه 31 سوره اعراف از مردم مي خواهد كه از نعمت هاي خداوند استفاده كرده و از آن بخورند و بياشامند ولي اسراف نكنند؛ زيرا اسراف امري ناپسند در نزد خداوند است و اهل اسراف را خداوند دوست نمي دارد.

ديدگاه اقتصاددانان درباره صرفه جويي
به هرحال صرفه جويي ارتباط تنگاتنگي با مسأله ماليت و مقدار توليد و توزيع دارد. هر چيزي كه ازنظر مالي ارزشمند و از نياز بشر به آن بيش تر باشد درباره نحوه و چگونگي مصرف آن نيز مسايل و مطالب بيش تري مطرح مي شود.
اقتصاددانان درباره نحوه مصرف به اين نكته توجه مي دهند كه مراد از صرفه جويي، كم مصرف كردن نيست؛ زيرا مي بايست در هر چيزي كه بخشي از نياز آدمي را برطرف مي سازد به مقدار موردنياز از آن استفاده كرد. بنابراين شخص مي بايست در حد نياز طبيعي خود از هر چيز اقتصادي استفاده كند. تنها مسأله اي كه اقتصاددانان آن را مطرح مي سازند اين است كه در زمان بحران هاي اقتصادي و كاهش توزيع و يا توليد چيزي، مي بايست به حد اقل بسنده كرد و درحد رفع حاجت و نياز ضروري از آن استفاده نمود تا فرصت بيش تري به ديگران داده شود.
در حقيقت در زمان بحران سخن از مصرف درحد ضرورت و رفع نياز است ولي اين بدان معنا نيست كه شخص آن چيز را كم مصرف كند. صرفه جويي در اين زمان به شكل ضرورت خود را تحميل مي كند و اگر در زمان هاي ديگر صرفه جويي به معناي مصرف درست و متناسب از كالاي اقتصادي است در زمان بحران اين نكته از جهات ديگر مورد تأكيد قرار مي گيرد تا شخص به حد ضرورت بسنده كرده و به قول معروف به مستحبات نپردازد.
به سخن ديگر صرفه جويي در همه حال و هر زماني چه بحران و چه غيربحران به معناي مصرف درست كالاي اقتصادي همانند آب و برق است ولي در زمان بحران تنها برآورد نيازها درحد ضرورت به معناي صرفه جويي است كه نوعي محدوديت را نيز سبب مي شود كه تحميلي از سوي بحران است.
بنابراين صرفه جويي ازنظر اقتصاددانان به معناي استفاده درست و مناسب از كالاي اقتصادي و بهره وري و آگاهي نسبت به نيازهاي واقعي است.
در اين جاست كه مسئله آگاهي و شناخت، خود را بر اقتصاد مصرف تحميل مي كند. در حوزه اقتصاد توليد مسئله اين است كه چگونه و چه چيزي را در چه مقدار و حجم توليد كنيم اصلي است كه هر توليدكننده اقتصادي بدان توجه دارد. در اقتصاد مصرف نيز شخص مي بايست به اين نكته توجه كند كه چه چيزي نياز واقعي است و تا چه مقدار مي تواند نياز واقعي او را برآورده كند و افزون بر آن امري بيرون از نياز واقعي او مي باشد؟ به عنوان نمونه مصرف 7 تا 15 ليوان آب براي سلامت مفيد و سازنده است. بنابراين 7 ليوان آب نياز واقعي او را تشكيل مي دهد كه شخص مي بايست آن را مصرف كند و كم تر از آن مي تواند به او زيان برساند. بر اين اساس مي توان برنامه ريزي در اقتصاد مصرف را اين گونه داشت كه در زمان بحران شخص به جاي بيش از 7 ليوان مي بايست در همان اندازه مصرف كرده و صرفه جويي نمايد. در اين صورت نوعي كم مصرفي را مي توان در مفهوم صرفه جويي در زمان بحران استنباط كرد ولي اين كم مصرفي زيانبار نيست بلكه كم مصرفي در راستاي بهينه سازي مصرف در زمان بحران است.
از اين رو آگاهي بخشي نسبت به كالاهاي مصرفي در حوزه اقتصاد مصرف ضروري و مناسب است. درباره مصرف كالاهايي همچون برق و ايجاد محيط مناسب از نظر روشنايي و يا گرمايي و يا سرمايي مي بايست آگاهي درستي به افراد داده شود تا در حوزه اقتصاد مصرف نيز همانند اقتصاد توليد بهينه سازي و بهره وري در دستور كار قرار گيرد.

صرفه جويي، كم مصرف كردن نيست
عده اي صرفه جويي را به معناي كم مصرف كردن معنا كرده اند ولي به نظر مي رسد اين معنا نمي تواند اقتصادي باشد؛ زيرا هدف از توليد يك شي اقتصادي، مصرف آن است و مصرف چيزي زماني به وقوع مي پيوندد كه آدمي به آن نياز داشته باشد و با مصرف آن چيز نيازي از نيازهاي وي برآورده مي شود. بنابراين شخص لازم است تا در حد نياز و برآورد آن، چيزي را مصرف نمايد و كم مصرف كردن نمي تواند نياز وي را برآورده سازد، مگر آن كه در مساله نياز به نيازهاي اساسي و نيازهاي غير اساسي و يا نيازهاي لازم و غير لازم توجه داده شود. در اين صورت مي توان گفت كه مصرف چيزي مي بايست در حد برآورد نيازهاي اساسي و لازم باشد.
ولي مشكلي كه در اين جا خود را نشان مي دهد آن است كه همان گونه كه نيازهاي آدمي به دو دسته نيازهاي اساسي و لازم و غير اساسي و غير لازم دسته بندي مي شود و به شكلي اولويت خود را تحميل مي كند، در حوزه چيزهايي كه به عنوان مواد مصرفي مورد توجه قرار مي گيرد نيز اولويت بندي صادق است. به اين معنا كه هرچه نياز شخص و يا جامعه به چيزي اساسي و ضروري و لازم باشد آن چيز به شكل امري با ماليت بيش تر و اساسي تر مطرح مي شود. از اين رو ارزش نيازي انسان به چيز اقتصادي، آن چيز را ارزشمندتر مي سازد چنان كه كم اهميتي آن نيز آن را در درجه دوم اهميت قرار مي دهد.
البته اين امر به چيزهايي برمي گردد كه ارزش مالي داشته و براي توليد و تهيه آن نيازمند كار و پرداخت هزينه هستيم. بنابراين با آن كه هوا و اكسيژن براي آدمي داراي ارزش و اهميت بسيار و حياتي است ولي از آن جايي كه درحال حاضر براي آن هزينه اي پرداخته نمي شود و نياز به توليد آن نداريم و كاري براي آن انجام نمي دهيم چيزي بي ارزش بوده و از ماليت خارج مي شود و سخن از صرفه جويي در آن معنا و مفهومي ندارد؛ ولي اگر فرض كنيم كه در آينده براي توليد اكسيژن مصرفي انسان نيازمند توليد و يا كار براي آن باشيم مي بايست براي آن ماليت قرار داده و درباره شيوه هاي مصرف و استفاده آن سخن بگوييم.

اعتدال در انفاق و مصرف
 حجه‏الاسلام والمسلمين محمد محمدى اشتهاردى
قرآن پيرامون يكي از ويژگى هاي ممتاز بندگان خالص خداوند رحمن‏چنين مى‏فرمايد: «والذين اذا انفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان‏بين ذلك قواما» آنان كسانى هستند كه هرگاه انفاق كنند، نه‏اسراف كنند و نه سخت‏گيرى، بلكه در ميان اين دو، اعتدال‏مى‏ورزند.»

اين آيه بيانگر يكى از مهمترين مسايل زندگى است كه رعايت آن‏موجب آسايش و آرامش فرد و جامعه شده و باعث گشودن گره‏هاى مشكلات‏و برطرف كردن بسيارى از نابسامانى‏هاى اجتماعى و اقتصادى‏مى‏گردد. و مى‏توان آن را به عنوان معجزه زندگى خوشبختانه يادكرد، و آن مساله اعتدال در انفاق و مصرف است.

اعتدال يعنى ميانه‏روى و حدفاصل بين افراط و تفريط، كه چنين‏كارى از نظر اسلام در همه چيز، محبوب و مطلوب است، قرآن‏مسلمانان را به خاطر پيروى از اسلام، به عنوان «امت وسط‏» يعنى‏امت معتدل خوانده ومى‏فرمايد: «وكذلك جعلناكم امه وسطا» اين‏گونه شما را امت ميانه قرار داديم.

اميرمومنان على(ع)آنان را كه از راه اعتدال به سوى افراط ياتفريط كشانده مى‏شوند، جاهل خوانده مى‏فرمايد: «لاترى الجاهل الامفرطا او مفرطا» هميشه جاهل را نمى‏نگرى جز اين كه يا زياده‏روى مى‏كند، و يا كم مى‏آورد.

در آيه مورد بحث كه بيانگر پنجمين نشانه بندگان ممتاز خدااست، از يكى از شاخه‏هاى مهم اعتدالى، كه مربوط به امور اقتصادى‏و زندگى اجتماعى است، سخن به ميان آورده كه نقش مهمى در اصلاح‏زندگى و سامان يافتن شوون اجتماعى و خانوادگى دارد، و آن رعايت‏اعتدال در مصرف است، يعنى انسان مسلمان، در انفاق و مصرف، نه‏اسراف مى‏كند و نه سخت‏گيرى، بلكه راه ميانه بين اين دو رابرمى‏گزيند.

 

پرهيز شديد امام خمينى از اسراف در مصرف
حضرت امام خمينى قدس سره، كه در عمل به دستورهاى اسلام، بسيارجدى و نمونه بودند، در مورد اسراف در همه ابعادش و به ويژه درمصرف، حساسيت مخصوصى داشتند، به عنوان نمونه نظر شما را به سه‏مورد زير جلب مى‏كنم:

1 يكى از مسوولين دفتر امام خمينى قدس سره مى‏نويسد: يك بارمسوول امور مالى، پشت‏يك پاكت چيزى نوشت و به امام داد، امام‏در يك كاغذ كوچك جواب آن را داد و در زير آن چنين نوشت: شما دراين قطعه كوچك نيز مى‏توانستيد بنويسيد.»

از اين رو آن برادر كاغذهاى خورده‏ها را جمع و جور مى‏كرد و دركيسه‏اى مى‏گذاشت، و هنگامى كه مى‏خواست، براى امام چيزى بنويسد،روى آن كاغذ پاره‏ها مى‏نوشت، امام هم زيرش جواب مى‏نوشتند.

2 سركار خانم زهرا مصطفوى(دختر امام)از خاطرات دوران كودكى‏خود، چنين مى‏گويد:

درس امام در ساعت‏يازده و نيم تمام مى‏شد، ايشان در اين هنگام‏بيست دقيقه با ما(كه كودك بوديم)بازى مى‏كرد، سپس ده دقيقه به‏ظهر، براى انجام مقدمات نماز حاضر مى‏شد، امام با خريد اسباب‏بازى خيلى مخالف بودند و مى‏گفتند: اين پول باطلى است، باوسايلى مانند گل، تيله درست مى‏كرديم، بعد مى‏چيديم و مى‏گفتيم هركس به اين تيله‏ها بزند برنده است، بازى بيست دقيقه ما اين گونه‏ساده بود...

3 يكى از اعضاء دفتر امام خمينى قدس سره نقل كرد: يك روز برطبق وظيفه‏اى كه هر ماه بر عهده داشتيم، در پايان ماه صورت‏مخارج ماهيانه را(در جماران)به خدمت امام فرستاديم، و در ضمن‏آن مخارج خانه امام از مهمانى‏ها، رفت وآمدهاى امام، پول برق‏خانه را نوشته بوديم، هنگامى كه صورت مخارج را نزد امام‏مى‏فرستاديم، پس از نيم ساعت‏حاج احمدآقا(فرزند امام)تلفن زد وگفت: از وقتى كه صورت حساب داده‏ايد، امام مرتب در لب باغچه قدم‏مى‏زند و سخت ناراحت است، زيرا مخارج خانه امام در اين ماه ازده هزار تومان(آن عصر)تجاوز كرده است لذا امام مى‏فرمايد:

«اگر خرج خانه من از ده هزار تومان تجاوز كند، من اصلا ازاين جا مى‏روم.»

حاج احمد آقا به من گفت: شما ببينيد كه خرج اضافى در اين ماه‏چه بوده است. تا به آقا بگوييم و خيال امام راحت‏شود.

ما پس از جستجو در دفاتر، سه قلم خرج اضافه آن ماه را يافتيم‏كه ابدا مربوط به خانه امام نبوده است، مثلا:

1 گازوئيلى كه از خانه امام زياد آمده بود ما گفتيم كه آن‏را در انبار حسينيه جماران بريزند.

2 به ماشينى كه خانواده حضرت امام را مى‏برد، و براثربى‏توجهى راننده خسارتى به آن وارد شده بود، و هزينه‏اى پيدانموده بود.

3 ملامين برزنتى براى خانه حضرت امام، تهيه شده بود تا داخل‏منزل ايشان از بالاى پشت‏بام ديده نشود، زيرا پاسداران در آنجاپاس مى‏دادند.

صورت اين چند قلم اضافه خرج را خدمت امام فرستاديم، و درنتيجه ايشان احساس آرامش كرده و آسوده خاطر شدند. از همين يك‏نمونه مى‏توان شدت پرهيز امام از اسراف و زياده‏روى در مخارج‏خانه را به دست آورد.