همت وكار مضاعف در حوزه فرهنگي
ما در اين نوشتار به مسأله جايگاه جهادي كار و كسب حلال و كسب حلال و تامين رزق خواهيم پرداخت.
نقش رزق
انسان در بعد جسماني و در مسير ادام? حيات دنيايي براي رسيدن به كمال، به تغذيه نياز دارد؛ زيرا بدون آن، رشد جسماني او متوقّف و بالتَبَع رشد عقلاني، روحي و معنوي او نيز منتفي خواهد بود.
به همين سبب، آنچه باعث قوام وجود و سبب بقاي ذات آدمي ميشود «رزق» خوانده شده است و آن، از مسايلي است كه از ديرگاه، ذهن پژوهشگران را به خود معطوف داشته و نظرهاي خوشبينانه و بدبينانهاي را دربار? آن ابراز كردهاند. ابو علي مسكويه در پاسخ به سؤال ابو حيان توحيدي در اين باره به نكته زيبايي اشاره دارد. او ميگويد:
«از آنجا كه اسباب و عوامل وصول به نيازها، فراوان است، برخي نزديك و برخي ديگر دورند و بعضي طبيعي و بعضي ديگر غير طبيعياند؛ و غير طبيعي هم گاهي اتّفاقي است و ديگر گاه غير اتّفاقي و غالب مردم در اين خصوص اشتباه ميكنند. از جمله آن كه اسباب متعدّد را يك سبب پنداشته و يا اسباب دور را نزديك ميانگارند و چون مطلب بر ايشان پوشيده مانده، آنچه را كه ميجستهاند، نيافتهاند و گرفتار نوعي حيرت و سردرگمي شدهاند و به ميزان ناآگاهي و بي اطلاعيشان از علل و اسباب، در مسأله رزق، دچار شگفتي شدهاند.»
خوشبختانه، مجموع? آيات و روايات، در اين موضوع، ديدگاهي واقع بينانه ارائه ميدهند و انسان مؤمن را در مسير تفكّري سالم و عملي صالح قرار مي دهند و او را از هرگونه حيرت و تشويش خاطر، نجات مي بخشند و جايي براي ابراز احساسات غير منطقي باقي نميگذارند. نوع رزق، حتي در تربيت روحي و سلامت رواني و تعالي معنوي انسان، اثر مستقيم دارد و در حق برخي افراد بشر عنايت ويژهاي در اين خصوص، مي بينيم:
«فتقبلها ربّها بقبول حسن و انبتها نباتاًحسناً كلّما دخل عليها زكريا المحراب وجد عندها رزقاً قال يا مريم انّي لك هذا قالت هو من عند اللّه انّ اللّه يرزق من يشاء بغير حساب»
«پروردگار مريم، مريم را نيكو پذيرش كرد و او را نيكو پرورش و نشو و نما داد و هر گاه زكريا در محراب عبادت بر او وارد ميشد نزدش رزقي ميديد و ميپرسيد: اين روزي براي تو از كجا آمده است؟ مريم ميگفت: از نزد خداوند است و خدا هر كه را بخواهد روزي بي حساب ميدهد.»
حقيقت آن است كه رزق آدميان و هم? روزي خواران به دست خداوند تواناست و او بر حسب علم ذاتياش به حقايق هستي، آن را با علل و اسبابش تنظيم و حكيمانه تقدير مي فرمايد:
«اللّه يَبْسُط الرزق لِمن يَشاءُ و يَقْدِرُ...»
«خداوند براي هر كه بخواهد [باب] روزي را ميگشايد و يا به اندازه ميدهد، آنان به حيات پست و
زندگي دنيوي شادمانند در حالي كه زندگي مادّي اين جهان در برابر آخرت، متاعي بيش نيست.»
از آن جا كه انسان نسبت به برخي جانداران و يا اهل و عيال و افراد تحت كفالت خود، رازق شناخته مي شود، خداوند براي اثبات رزاق بودن مطلق? خود و هشدار به انسانهايي كه ممكن است دچار غرور و غفلت شوند، فرمود:
«... و جعلنا لكم فيها معايش و من لستم له برازقين»
«زمين را امتداد بخشيديم و كوههاي استوار در آن پي افكنديم و در زمين از هر چيز سنجيدهاي رويا نيديم و براي شما در آن، معيشتهايي فراهم ساختيم و براي كسي كه شما روزي دهندگان او نيستيد.»
در تأكيد بر همين نكته فرمود:
«هل من خالق غير اللّه يرزقكم من السماء و الارض»
«آيا آفريدگاري جز خدا وجود دارد كه شما را از آسمان و زمين روزي ميدهد؟»
اميرالمؤمنين علي عليه السَّلام در تفسير آي? «وانّه هو اغني و اقني»؛ «اوست كه بي نياز كند و خواسته دهد»، فرمود:
« هر انساني را با معيشتش بي نياز كرد و او را به حاصل دسترنج خويش خشنود ساخت.»
آيات قرآن كريم دلالت دارد كه رزق در آسمان است و خداوند آن را به اندازه فرو ميفرستد:
«وفي السماء رزقكم و ما توعدون»
«روزي شما وآنچه شما وعده داده شدهايد در آسمان است و قسم به پروردگار آسمان و زمين چنان چيزي حق است همانند آنچه كه شما سخن ميگوييد.»
قرآن كريمدر جاي ديگر نزولات آسماني را كه مايه حيات زمين است، خاطر نشان ميسازد و در واقع، با ملاحظ? دو آي? قبل، منبع و مادّ? روزي را مشخّص ميفرمايد.
نكته ديگري كه از آيههاي قراني استفاده ميشود آن است كه خداوند متعال برابر علم ذاتياش به مصالح و مفاسد، روزي بندگان را تحت كنترل داشته و آنان را تربيت ميكند:
«ولو بسط اللّه الرّزق لعباده لبغوا في الارض ولكن يُنَزِّل بقدر ما يشاء انّه بعباده خبير بصير»
«اگر خداوند رزق را براي بندگانش ميگسترد آنان در روي زمين تجاوز ميكردند ولي او هر چه بخواهد به اندازه فرو ميفرستد و خداوند به بندگانش، آگاه و بيناست.»
هر چند انسان، به ويژه پس از كمال و رشد سنّياش، بايد به جستجو و طلب بپردازد و براي تحصيل روزي، جهاد و تلاش كند و اين، قانون طبيعت است كه به طور دقيق در نظام آفرينش جريان دارد.
كودك، معمولاً در طفوليت، توسط پدر و مادر تغذيه و روزي داده ميشود. امّا پس از رشد كافي به سراغ رزق بايد برود و كار و كوشش آغاز كند. حتي حيوانات نيز چنيناند و اگر به هنگام لزوم، خود به دنبال رزق خويش نباشند از بين ميروند و موارد استثنايي، حكم استثنا را دارند.
نقل شده كه رسول اكرم صلّي الله عليه و آله گاهي يك شخص را ميديد و از او خوشش ميآمد. امّا پس از آن كه ميدانست او بيكار است و تلاش و كوشش نميكند، ميفرمود: «او از چشم من افتاد.»
رهنمودهاي اسلامي در اين زمينه، بسيار برانگيزاننده و عزّت آفرين است. در احاديث چنين آمده است:
«من اكل من كدّ يده مرّ علي الصراط كالبرق الخاطف.»
« هر كس از حاصل دسترنج خويش بخورد، بر صراط، همانند برق، سريع گذر ميكند.»
«خداوند با نظر رحمت به وي مينگرد و آنگاه او را هرگز عذاب نفرمايد.»
«خداوند بر روي او همه درهاي بهشت را باز گذارد كه از هر كدام بخواهد وارد شود.»
«من اكل من كدّ يده كان يوم القيامة في عدد الانبياء و يأخذ ثواب الانبياء»
«هر كه از حاصل دسترنج خودش خورد در روز قيامت در شمار پيامبران باشد و پاداش ايشان گيرد.»
در شرح زندگاني اميرالمؤمنين عليه السلام نوشتهاند:
«آن حضرت وقتي از جهاد در راه خدا فراغت ميجست، اوقات خويش را به تعليم و آموزش مردم مي گذرانيد و يا ميان ايشان داوري ميكرد و هنگامي كه از همه اين كارها فراغت مييافت در باغي كه براي او بود به كار كشاورزي ميپرداخت و با اين وجود همواره با ياد خدا مترنم بود.»
علي عليه السلام ديگران را هم سفارش ميكرد كه در آشكار و نهان از خدا بترسند و در هر دو حال رضا و غضب، عدلوداد كنند و از كسب و كار دست نكشند؛ چه بينوا باشند يا غني و دارا.
امام عليه السلام در حديثي ديگر نتيجه بخش بودن طلب و جستجو را خاطر نشان ساخت و فرمود:
«من طلب شيئاً ناله او بعضه.»
«هر كس چيزي را بجويد، به تمام آن يا قسمتي از آن ميرسد.
اين كلام، بسيار اميدوار كننده است و از لحاظ روحي، انسان را در شرايط مساعدتر و بهتري قرار ميدهد. امام نخستين علي عليه السلام در سخني ديگر و با تأكيدي در خور توّجه، فرمود
«اگر آتش جنگ روشن باشد و دو صف قتال، با هم درگير شوند باز، آن روز هم تو از جستجوي رزق، غافل مباش و دنبال روزي را رها مكن.
در حديث ديگر فرمود:
«دوست ميدارم، انسان در طلب معيشت، زير اشع? آفتاب، اذّيت شود و رنج بكشد.»
صولاً هر كس با وجود تواناييها و شرايط مساعد كار، تلاش و كوشش نكند و خويشتن را سربار ديگران كند مورد لعن و نفرين واقع ميشود و شخص شوم و نامباركي، شناخته ميشود. امام ششم جعفر صادق عليه السلام فرمود:
«هر كس در طلب معاش و تحصيل روزي خجالت نكشد، زندگي برايش فشار نميآورد و فارغ البال ميشود و خانوادهاش در رفاه و آسايش به سر ميبرند.»
نكت? ارزشمند ديگر در فرهنگ اسلامي و در زمين? كار و كوشش و اهميّت آن، عبارت از اين است كه مؤمن، بايد عزّت داشته باشد و محتاج ديگران نباشد و اظهار نياز نكند.
پيامبر اكرم صلّي الله عليه وآله به سلمان فارسي توصيه كرد كه از مردم چيزي مخواه.
حضرت در حديث بسيار معنيدار ديگر فرمودند:
«من طلب الدنيا استغناءً عن الناس و تعطّفاً علي الجار لقي اللّه و وجهه كالقمر ليلة البدر.»
«هر كس براي اين كه از مردم بينياز شود و بدين نيت كه با همسايه مهربان باشد، در جستجوي دنيا باشد خدا را ديدار كند در حالي كه رويش مانند ماه در شب بدر، ميدرخشد.»
«امّا هر كس دري از سؤال و گدايي بر روي خود گشايد، خداوند دري از فقر و بينوايي بر وي گشايد.»
در بيان ارزش كار به قصد تحصيل معيشت و رفع نياز، همين بس كه رسول اكرم صلّي الله عليه وآله فرمود:
«بر انسان، زماني گذرد كه در آن زمان، هيچ گناهي بر او ننويسند؛ زيرا او گرفتار كار است و اهتمام به تحصيل معاش دارد.»
لينک مطلب