نقش امام رضا ( علیه السّلام ) در ایجاد شکوفایی و بالندگی علمی مسلمین از جهاتی قابل توجه است. یک جهت مربوط به آثار علمی ایشان است که می توان گفت جهش عمده ای در حوزه های مختلف علمی ایفا کردند. گفتار آن حضرت درباره امور پزشکی،‌ خداشناسی،‌ مناظرات آن حضرت از جمله با «صباح بن نصر» هندی و «عمران صابی» درباره خدا،‌ پیدایش زمین،‌ تغییر اشیاء و مسائل علمی دیگر،‌ کلمات آن حضرت درباره مسائل فقهی و بیان فلسفه احکام،‌ و نیز مباحث اخلاق همه و همه حاکی از گستردگی معلومات آن حضرت است و مسلماً‌ کسی که از چنین موقعیت علمی برخوردار باشد خود وجود ایشان اصلاً در ایجاد نهضت علمی مؤثر است. رساله «ذهبیه» درباره امور پزشکی توسط خود ایشان ( علیه السّلام ) تدوین گردید که جزئیات احکام درباره بهداشت صحیح،‌ خوراکیها و آشامیدنی های لازم و زمان خوردن و آشامیدن و آنچه مربوط به تقویت قوای جسمانی و خلاصی از امراض و بیماری هاست همه در آن آمده است که مامون که درخواست کننده تدوین چنین کتابی از سوی امام بود،‌ سخت تحت تأثیر علم امام قرار گرفت.

   یکی دیگر از موارد تاثیرگذاری امام رضا علیه السلام بر نوع تفکر جامعه متحول آن زمان،‌ القاء این نکته بود که دفاع از هر قضیه ای،‌ باید بر اسلوب مستدل و متد عقلانی منطبق باشد. دفاع عقلانی از یک اعتقاد،‌ امری بود که امام علیه السلام در مواضع متعدد آن را به عنوان روش عقلانی مورد توجه قرار می دادند،‌ با این رویکرد،‌ صاحب هر عقیده ای اول کاری که بایستی انجام می داد منطبق کردن مدعای خود با اسلوب مستدل و عقلانی بود و همه طرف های گفت و گو در این امر مشترک بودند . هر کس که مدعایش منطبق با اصول عقلانی بود به مرحله بعد که اثبات ادعا باشد می رسید و الا در همان مرحله ابتدایی قابلیت بحث و بررسی را از دست می داد. با ترویج و تأکید بر این مهم توسط امام علیه السّلام راه هرگونه مغالطه و سفسطه و مجادله های غیر مستدل بسته شد. نتیجه چنین رویکردی آن شد که جامعه علمی در راستای شناخت و پذیرش انظار و اندیشه های مختلف،‌ به ارزیابی عقلانی و مستدل آنها بپردازد و همین مسئله باعث شد که بطلان بسیاری از فرقه ها،‌ مذاهب و اندیشه های رایج،‌ روشن شده از موجودیت ساقط شوند. و این خود از بزرگترین تاثیرهایی بود که امام ـ علیه السّلام ـ به نگرش فکری جامعه اسلامی گذاشتند.

در این خصوص اشاره ای به گروهها و فرقه های مختلف مذهبی و علمی موجود در آن عصر با عقاید و آراء مختلف صحیح و غیر صحیح لازم به نظر می رسد تا از این رهگذر نقش امام در هدایت فکری جامعه و نگرش صحیح مسلمین به علم روشن تر گردد. آنچه غیرقابل تردید است آشفتگی فکری و عقیدتی موجود در جامعه عصر امام ( علیه السّلام ) بود که مسافرت های امام رضا ( علیه السّلام ) به بصره و کوفه نیز در راستای همین مطلب قابل توجیه است. اشاره به دو نمونه از این آشفتگی ها خالی از لطف نیست. وقتی امام صادق (علیه السّلام ) به شهادت رسیدند،‌ پیروان ایشان به گروههایی با عقاید خاصی بدین شرح تقسیم شدند؛

      «ناووسیه» که معتقد بودند امام صادق ( علیه السلام ) نمرده اند و نمی میرند و ایشان همان مهدی موعود هستند.

      «اسماعیلیه» که« اسماعیل» فرزند امام صادق را بعد از ایشان، امام دانستند با اینکه اسماعیل قبل از امام صادق ( علیه السلام) از دنیا رفته بودند ولی اینها معتقد بودند که «اسماعیل» نمرده بلکه امام برای حفظ جان او،‌ ایشان را مخفی کرده اند.

     اما گزینه اصلی و مهم در راستای اعتلای علم در جامعه اسلامی،‌ وجود مقدس امام رضا ( علیه السّلام) بود. وجود امام ( علیه السّلام ) به عنوان عالم اهل بیت که از قدرت تکلم در حوزه های مختلف علمی به عنوان شخصیت منحصر به فرد،‌ برخوردار هستند به گونه ای که هر حرکت ایشان در راستای مسائل علمی منشأ اثر و تحولی در آن حوزه می شد،‌ در باب تولید و توسعه علم توسط مسلمین امری غیر قابل انکار است. طرح مباحث علمی که تا آن زمان از جانب کسی دیگر مطرح نشده بود،‌ ارایه نظرات جدید و راهکارهای عملی در رشته های مختلف طبیعی و نیز در مباحث نظری،‌ انگیزه ورود اهل نظر به حوزه تتبع و تحقیق را شدت بخشید که در جای خود قابل توجه است. ابا صلت در «کشف‌الغمه» مى‌گوید: «محمد بن اسحاق بن جعفر» برایم نقل کرد که پدرش «اسحاق» گفته است پدرم موسى بن جعفر به فرزندان خویش مى‌فرمودند: این برادرتان على بن موسى الرضا عالم آل محمد (ص) است مسایل دینى خود را از او بپرسید و آنچه که به شما مى‌گوید حفظ کنید و به خاطر بسپارید زیرا من بارها از پدرم جعفر صادق (ع) شنیدم که به من فرمود: عالم آل محمد (ص) در صلب تو است،‌ اى کاش او را درک مى‌کردم و او با امیر‌المومنان على (ع) همنام است.

رسالت امام رضا(ع) در برخورد با ناکارآمدی نهضت ترجمه
نهضت ترجمه هر چند تاثیر بسزایی در ایجاد حرکت علمی در جامعه مسلمین داشت؛ اما خالی از موارد نگران کننده نیز نبود،‌ زیرا مترجمان متعصب که متعلق به مذاهب غیر اسلامی بودند مانند زرتشتیان، ‌ ‌ صابئان،‌ نسطوریان و برهمن ها یقینا  به واسطه تعصبی که داشتند در کار خود حسن نیت نداشته و گروهی هم سعی داشتند از بازار داغ انتقال علوم بیگانه به محیط اسلام برای نشر عقاید فاسد خود فرصتی پیدا کنند و به همین علت است که می بینیم در لابه‌لای کتب ترجمه ای که وارد جامعه اسلامی شد،‌ آثاری از عقاید خرافی و انحرافی و غیر اسلامی وجود داشت و قهرا چنین امری از تاثیرگذاری بر افکار عمومی و انحراف آنها خالی نبود و این وضعیت مسوولیت را بر دوش امام رضا ـ علیه السلام ـ چندین برابر می کرد. وجود فرقه های منحرف و زنادقه وضعیت علمی و فرهنگی جامعه را متلاطم کرده بود. عقل گرایی محض که از کتب عقلی یونانی و سریانی و غیر آنها به وجود آمده بود خیلی را به مذهب اعتزال سوق داد به گونه ای که گمان کردند تنها عقل است که سرچشمه معرفت است و تدریجا‌ خود را بی نیاز از وحی دانستند.

دوران امام رضا ـ علیه السّلام ـ را نقطه اوج نهضت ترجمه می دانند. چرا که رواج  ترجمه کتب بیگانه با دامنه وسیع در محیط جامعه اسلامی و با توجه به اینکه کتب ترجمه ای وارداتی می توانست آبستن مطالب غیر مفید و بلکه انحرافی باشد،‌ طبیعتا توجه به این کتب با رویکرد استفاده علمی از آنها و نیز ارزیابی و نقد و بررسی مطالب غیر صواب،‌ امری طبیعی خواهد بود و همین نکته باعث شد که محافل علمی حول بررسی کتب ترجمه ای پدید آید و در ضمن این بررسی ها به فراورده های علمی کلانی که اثری از آنها در کتب ترجمه ای نبود،‌ بیانجامد.
       و نهضت ترجمه‌ای که تقریبا از اواخر دوره امویان (که خود بهره ای از علم نداشتند) شروع شد و در دوره عباسیان خصوصا در زمان هارون و مامون عباسی به اوج خود رسید،‌ به‌گونه‌ای که در دوره مامون،‌ جامعه اسلامی تقریبا به اوج علم رسید و دانشمندان از نقاط مختلف جهان به خراسان می آمدند و جلسات بحث و گفتگو دایر بود،‌ کتب مختلف در موضوعات متعدد علمی از جمله طبیعیات،‌ ریاضیات،‌ هیئت،‌ طب و... ترجمه و بحث می شد. البته یک نکته را نباید فراموش کرد و آن اینکه شرایط خاص فرهنگی حاکم بر محیط جامعه اسلامی در زمان عباسیان،‌ چیزی نبود که به وسیله امویان یا عباسیان پایه گذاری شده‌باشد؛ بلکه نتیجه مستقیم تعالیم آسمانی اسلام بود که به تحصیل و توسعه علم تاکید فراوان داشت و در مرحله اول علمای دینی پرچمدار این دگرگونی علمی بودند.

شاید انکار ورود دانشمندان در رشته های مختلف علمی از سایر بلاد به محیط جامعه اسلامی در بررسی علل رویکرد جامعه عصر امام رضا ـ علیه السّلام ـ به توسعه علمی اجتناب ناپذیر باشد به‌گونه‌ای که برگزاری  محافل علمی توسط این دانشمندان و اصل حضور آنها در محیط جامعه اسلامی،‌ خود موجب تشویق و ترغیب اهل علم به روی آوری جدی‌تر به علوم و تولید علم گردید.
       چرا که پس از رحلت پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ ،‌ اسلام،‌ طبیعت علم خواهی اسلام باعث شد تا در کنار پیشرفت های سیاسی و عقیدتی،‌ فراورده‌های علمی کشورهای جهان به محیط جامعه اسلامی راه پیدا کند و کتب علمی دیگران از یونان ،‌ هند ،‌ مصر ،‌ ایران و روم به زبان اسلامی ترجمه گردد. در عصر عباسیان فرصتی برای علمای اسلام پدید آمد تا کتب ترجمه ای را مورد بررسی و نقد قرار دهند و همین امر باعث نوآوری های زیادی در عرصه علم و تالیف کتب مختلف در حوزه های متعدد علمی از سوی مسلمانان گردید، که بدانها اشاره می‌شود؛