پیشوایان معصوم شیعه هر کدام به نوبه خود سرچشمه کمالات و منبع فضایل و صفات عالی انسانی محسوب می‏شوند. نه تنها شیعه بلکه افراد و گروه‏های مختلفی که با آن بزرگان در ارتباط بوده‏اند به این نکته اذعان دارند. حتی مخالفین و معاندین آنان گاهی در لابلای سخنان خویش این حقیقت را ابراز کرده‏اند. یکی از کارگزاران حکومتی مامون به نام رجاء بن ضحاک - که مامور آوردن امام هشتم‏علیه السلام از مدینه به خراسان بود - می‏گوید: هنگامی که امام رضاعلیه السلام را به دستور مامون از مدینه به خراسان آوردم، مامون از رفتار و حالات و خصوصیات ایشان از من سؤالاتی کرد و من آنچه را که در طول سفر و در اوقات شبانه روز از علی بن موسی الرضاعلیه السلام دیده بودم به خلیفه گزارش دادم.

امام رضا(علیه السلام) در خلال جلسات علمی فراوان که با صاحبان اندیشه های غیرتوحیدی و مخالف داشتند از عنصر عقل و استدلال و برهان، فراوان بهره می بردند و طرف های مقابل را با این روش استدلالی و عقلی وادار به خضوع و اقناع و پذیرش حق می کردند. تجلی عقلانیت دین و دفاع عقلانی حضرت رضا(علیه السلام) از دین و آموزه های دینی محور بحث در گفت و گوی حاضر با حجت الاسلام دکتر رضائی مهر پژوهشگر و استاد حوزه علمیه قم است که با هم آن را از نظر می گذرانیم.    یکی از ویژگی های جاودانگی و پویایی اسلام، برهانی بودن آموزه های آن است به گونه ای که جایگاه والای عقل در اسلام به عنوان یکی از ابزارهای مهم شناخت، امری غیرقابل انکار است چنان که توجه به علم و دانش در اسلام مورد تأکید فراوان قرار گرفته است به عنوان اولین سؤال بفرمایید مراد از عقلانی بودن دین در این بحث چیست و آیا می توان عقلانی بودن دین را اثبات پذیر بودن تمام آموزه های دین از طریق ادله مصطلح عقلی دانست؟

وقتی سخن گفتن از دانشمندان و توصیف شایسته از بزرگان علم و فضیلت کاری است دشوار، توصیف و تعریف از معصومین(ع) و ائمه دین که پایگاه معنویشان والاتر از حد عادی است و شخصیت علمی و فضایلشان از گنجینه علم و حکمت الهی بهره گرفته است(1) پیداست چه مایه دشواریاب و دست نیافتنی است، و این چنین است مقام علم و حکمت ثامن الائمه با آن که دامنه علم امام نه تنها دانشهای بشری را فرا می گیرد، بلکه از دیگر سو به جهان ناپیدا می پیوندد.وجود این، مقصود ما از "علم" در این نوشتار "علم دین" است که بر اساس عقل و فطرت بشری پایه گذاری شده و شامل اصول عقیدتی و فروع عملی و تعلیمات اخلاقی می شود.

دستگاه خلافت عباسى، با اهدافى خاص، از اندیشمندان مذاهب و فرقه‏هاى گوناگون، دعوت مى‏کرد و آنان را رو در روى امام‏(ع) قرار مى‏داد. با مطالعه در شخصیت، روحیات و افکار مامون،آشکار مى‏شود که او از تشکیل چنین جلسات و همایش هایى، اهدافى سیاسى را دنبال مى‏کرد، هر چند شخصاً به مباحثات علمى علاقه‏مند بود، ولى مامون به عنوان خلیفه، شخصى نبود که بخواهد با این‏گونه مباحثات و مناظرات، عظمت و حقانیت خاندان پیامبر(ص) را به نمایش بگذارد و شخصیتى را که مورد توجّه انقلابیون آل على‏(ع) بود، در جامعه مطرح کند و علم و شکوه و شایستگى و برترى ایشانرا به دیگران بنمایاند، بلکه در پس این تلاش ها، اهدافى سیاسى داشت و چه بسا بى میل نبود که در این نشست ها، براى یک بار هم که شده، امام از پاسخگویى به پرسش ها عاجز بماند!