نمونه‏هایى از اشارات علمى
 

در قرآن از این گونه اشارات علمى و گذرا بسیار است.برخى از این اشارات از دیرزمان و برخى در سالیان اخیر با ابزار علم روشن شده و شاید بسیارى دیگر را گذشت‏زمان آشكار سازد.دانش مندان-به ویژه در عصر حاضر-در این باره بسیاركوشیده‏اند،گرچه افرادى به خطا رفته ولى بسیارى نیز موفق گردیده‏اند.نمونه‏هایى‏از این گونه اشارات در بخش اعجاز علمى قرآن در كتاب‏«التمهید»ج 6 آمده است،در این جا به جهت اختصار به چند نمونه بسنده مى‏كنیم:

رتق و فتق آسمان‏ها و زمین
 

او لم یر الذین كفروا ان السماوات و الارض كانتا رتقا ففتقناهما (15) «رتق‏»به معناى‏«به‏هم پیوسته‏»و«فتق‏»به معناى‏«از هم گسسته‏»است.در این آیه آمده است كه‏آسمان‏ها و زمین به هم پیوسته بوده‏اند و سپس از هم گسسته شدند.

مفسران در این پیوسته بودن و گسسته شدن زمین و آسمان‏ها اختلاف نظرداشته‏اند.بیش‏تر بر این نظر بوده‏اند كه مقصود از به هم پیوستگى و گسسته شدن،همان گشوده شدن درهاى آسمان و ریزش باران است، ففتحنا ابواب السماء بماءمنهمر (16) ،پس درهاى آسمان را با آبى ریزان گشودیم‏».و نیز شكافتن زمین و روییدن‏گیاه،چنان چه مى‏فرماید: ثم شققنا الارض شقا فانبتنا فیها حبا (17) ،زمین را شكافتیم وپس در آن،دانه رویانیدیم‏».علامه طبرسى گوید:«و این معنا از دو امام(ابو جعفرباقر و ابو عبد الله صادق علیهما السلام روایت‏شده است (18) ،در«روضه كافى‏»روایتى ضعیف‏السند از امام باقر علیه السلام است (19) و در تفسیر قمى روایتى كه اتصال سندى ندارد ازامام صادق علیه السلام روایت‏شده است (20) .

تفسیر دیگرى در این باره شده كه آسمان‏ها و زمین ابتدا به هم پیوسته بودندسپس از هم جدا گشته و به این صورت در آمده‏اند. چنان چه در سوره‏«فصلت‏»

مى‏خوانیم: ثم استوى الى السماء و هی دخان فقال لها و للارض ائتیا طوعا او كرها قالتااتینا طائعین.فقضاهن سبع سماوات (21) ، [خداوند]هنگامى كه به آفرینش آسمان روى‏آورد،آسمان‏ها به صورت دودى-توده گازى-بودند.آن گاه به زمین و آسمان فرمان‏داد كه به صورت جدا از هم حضور یابند-چه بخواهند و چه بخواهند-(یعنى یك‏فرمان تكوینى بود)،آن‏ها[به زبان حال]گفتند:فرمان پذیر آمدیم.سپس هفت‏آسمان را این چنین استوار ساخت‏».

مطلب مذكور در آیه فوق مبین یك حقیقت علمى است كه دانش روز،كم و بیش‏به آن پى برده است و آن این است كه منشا جهان مادى به صورت یك توده گازى‏بوده است.بدین ترتیب واژه‏«دخان‏»در كلمات عرب،دقیق‏ترین تعبیر از ماده‏نخستین ساختار جهان است.

مولا امیر مؤمنان-مكررا-در نهج البلاغه به همین حقیقت علمى كه آیه كریمه به‏آن اشارت دارد،تصریح فرموده است.در اولین خطبه نهج البلاغه-كه درباره‏آفرینش جهان است-مى‏خوانیم:«ثم انشا سبحانه فتق الاجواء و شق الارجاء وسكائك الهواء...ثم فتق ما بین السماوات العلى فملاهن اطوارا من ملائكته،سپس‏خداوند فضاهاى شكافته و كرانه‏هاى كافته و هواى به آسمان و زمین راه یافته راپدید آورد...آن گاه میان آسمان‏هاى زبرین را بگشود و از گونه گون فرشتگان پرنمود».در خطبه 211 مى‏فرماید:«ففتقها سبع سماوات بعد ارتتاقها،آن‏ها را از هم‏شكافت پس از آن كه به هم پیوسته بودند».

علامه مجلسى-در شرح روضه كافى-پس از نقل دو روایت‏سابق الذكرمى‏فرماید:«این دو روایت،بر خلاف آن چیزى است كه از مولا امیر مؤمنان علیه السلام‏رسیده است‏» (22) .در این باره تفصیلا سخن گفته‏ایم (23) .

نقش كوه‏ها در استوارى زمین
 

در نه جاى قرآن از كوه‏ها با تعبیر«رواسى‏»یاد شده است (24) و جعلنا فی الارض‏رواسی ان تمید بهم (25) ،و كوه‏ها را در زمین پا بر جا و استوار نهادیم تا مبادا[زمین]آنان[مردم]را تكان دهد و بلرزاند».

اساسا تعبیر از كوه‏ها به‏«رواسى‏»بدان جهت است كه‏«ثابت‏هایى‏»هستند كه برریشه‏هاى مستحكم استوار مى‏باشند و از ماده‏«رست السفینة‏»گرفته شده،به معناى‏لنگر انداختن كشتى است كه به وسیله این لنگرها در تلاطم آب‏هاى دریا استوار وپا بر جا مى‏ماند.از این رو،كوه‏ها هم چون لنگرهایى هستند كه زمین را در گردش‏ها وچرخش‏هاى خود،از لرزش و تكان باز مى‏دارد.

هم چنین از كوه‏ها به‏«اوتاد»تعبیر شده،به معناى میخ‏ها،كه زمین را از هم پاشى‏و فرو ریزى نگاه مى‏دارد و الجبال اوتادا (26) .

مولا امیر مؤمنان در این زمینه گفتارى دارد،كه به خوبى تعابیر اعجاز گونه قرآن راروشن مى‏سازد.مى‏فرماید:

«و جبل جلا میدها،و نشوز متونها و اطوادها،فارساها فی مراسیها،و الزمهامقراراتها.فمضت رؤوسها فی الهواء،و رست اصولها فی الماء.فانهد جبالها عن‏سهولها،و اساخ قواعدها فی متون اقطارها و مواضع انصابها.فاشهق قلالها،و اطال‏انشازها،و جعلها للارض عمادا، و ارزها فیها اوتادا.فسكنت على حركتها من ان‏تمید باهلها،او تسیخ بحملها،او تزول عن مواضعها.فسبحان من امسكها بعدموجان میاهها (27) ،هم راه با سرشتن صخره‏هاى بزرگ زمین و بر آمدن دل این صخره‏هاو قله‏هاى بلند سر به فلك كشیده،در جاى گاه‏هاى خود استواریشان بخشید.پس‏قله‏ها را در هوا به بلندا برد و ریشه‏هاى شان را در آب فرو كشید.بدین سان خداوندكوه‏ها را با بلنداشان از دشت‏ها جدا ساخت و پایه‏هاى شان را چونان ریشه درختان‏در زمین‏هاى پیرامون و مواضع نصبشان،در اعماق زمین نفوذشان داد.كوه‏ها را باقله‏هایى بس بلند و سلسله‏هایى به هم پیوسته و دراز،تكیه‏گاه زمین ساخت وچونان میخ‏ها بر آن بكوفت. چنین است كه زمین به رغم حركات گوناگونى كه دارد،براى ساكنانش از لرزش و تكان نگاه داشته شد و از فرو در كشیدن بار خود، بازداشته شد و از لغزش از جاى گاه خود در امان ماند.پس بزرگ است‏خداوندى كه‏زمین را به رغم تلاطم امواج خروشان آب‏هاى آن،چنین استوار نگاه داشت‏».

در بخشى از این گفتار درربار آمده:«زمین به رغم حركت‏هاى خود از لغزش ولرزش و فرو پاشیدگى نگاه داشته شد.»از این گفتار سه نكته به دست مى‏آید:

1- زمین داراى حركت‏هاى گوناگون است،ولى به رغم این حركت‏ها آرامش وتعادل خود را حفظ كرده است.

2- پوسته زمین مستحكم است و از هم نمى‏گسلد و لایه‏هایش گسسته نمى‏شود،تا ساكنان و بارهایش را در درون خود فرو نكشد.

3- زمین در حركت وضعى و انتقالى و برخى حركت‏هاى دیگر،آرام و استواراست و از مدارهایى كه به طور منظم در آن مى‏گردد، بیرون نمى‏افتد.

این گونه نكته‏ها امروزه مورد تایید اكتشافات و پژوهش‏هاى علمى قرارگرفته است.این اثر بزرگ كوه‏ها-كه حیات را بر پهناى زمین میسر ساخته است‏به دلیل آن است كه سلسله كوه‏هاى پراكنده در پوسته سخت زمین،همانند كمربندزنجیره‏اى اطراف زمین را در بر گرفته‏اند.

اكنون بهتر مى‏توانیم به ظرافت و دقت فرموده امام علیه السلام در خطبه یكم نهج البلاغه‏پى ببریم،كه به جاى كلمه جبال(كوه‏ها) واژه صخور(صخره‏ها)را به كار برده‏«و وتدبالصخور میدان ارضه،و به كوه‏هاى گران،زمین را میخ كوب نموده به آن استوارى‏بخشیده است‏».این گفتار،تفسیر آیه فوق الذكر است و جعلنا فی الارض رواسى ان‏تمید بهم (28) .امام علیه السلام جنبه‏«صخره‏اى‏»بودن كوه‏ها را در جهت استحكام و استوارى‏مرتبط مى‏داند.

سلسله كوه‏هاى سنگى-با پستى و بلندى‏هایى كه دارند-نقش بزرگى در تعادل‏زمین و ثبات اجزا و استوارى پوسته آن دارند تا این كوه‏ها با وجود شعله‏ور بودن‏درون و التهاب گداخته‏هاى آن،درهم شكسته و لرزان نشوند.

آشنایان با علوم طبیعى مى‏دانند كه زمین با حلقه‏هایى از سلسله كوه‏ها،محاصره‏شده است و این امر عامل حفظ بیش‏تر ثبات زمین مى‏باشد.حكمت و چگونگى‏ارتباط این سلسله كوه‏ها با یك دیگر و جهت امتداد آن‏ها نیز بر طبیعى دانان پوشیده‏نیست.این سلسله كوه‏ها بر اساس نظمى بدیع و محكم و توجه بر انگیز،زمین را به‏شكل حلقه‏هایى كوهستانى در آورده است كه از چهار طرف آن را در بر گرفته‏اند.

وقتى به نقشه طبیعى زمین نظر مى‏افكنیم،ناهم وارى‏هاى زمین را به روشنى‏مشاهده مى‏كنیم و مى‏بینیم سلسله كوه‏ها به طور عموم در طول هر قاره امتدادمى‏یابد.گویا این كوه‏ها ستون فقرات قاره‏ها هستند.

هنگامى كه به شبه جزیره‏هاى هر قاره مى‏نگریم سلسله كوه‏ها را در طولانى‏ترین‏شكل ممكن امتداد یافته مى‏یابیم.در طول جزایر كوهستانى-بزرگ یا كوچك-نیزسلسله كوه‏هایى یافت مى‏شود.

امروزه با سیر و مطالعه در بستر دریاها و اقیانوس‏ها به طور یقین ثابت‏شده است‏كه بیش‏تر جزیره‏ها و ارتفاعات آن‏ها در حقیقت دامنه و امتداد سلسله كوه‏ها وجزئى از آن‏ها هستند،به این صورت كه قسمتى از آن كوه‏ها در آب دریاها فرو رفته وپوشیده شده و بخشى دیگر همانند جزیره‏ها،بر سطح آب آشكار است.

بنابر این تمام قاره‏ها به وسیله سلسله كوه‏ها و از طریق خشكى یا دریا به یك دیگرمتصل‏اند.جالب توجه است‏بدانیم،حلقه‏اى از سلسله كوه‏ها در زیر دریا و درنزدیكى ساحل شمالى قاره‏هاى سه گانه شمالى قرار دارد كه كاملا اقیانوس منجمدشمالى را در بر گرفته است و بسیارى از جزیره‏هاى حاشیه این ساحل‏برجستگى‏هاى آن سلسله كوه‏ها هستند.

یعنى در قطب جنوب نیز حلقه دیگرى از سلسله كوه‏ها قرار دارد كه قطب‏منجمد جنوب را در بر گرفته است.بین دو حلقه یاد شده حلقه‏هاى دیگر سلسله‏كوه‏ها كه در طول قاره‏ها و اقیانوس‏ها از شمال تا جنوب امتداد دارد پیوندى محكم‏ایجاد كرده است.گویى این سلسله كوه‏ها،چار چوب‏هایى مشبك هستند كه پنجه‏در دست آویز زمین زده‏اند و از متلاشى شدن و تجزیه و پراكندگى ذرات زمین درفضا جلوگیرى مى‏كنند.

از جهت دیگر،درون زمین شعله‏ور است.آتش بر افروخته و زبانه‏دار وخشمگینى در درون زمین شعله‏ور است،گویى نزدیك است از خشم به جوش وخروش آید و اگر ضخامت و سختى پوسته زمین نبود،این آتش بر افروخته زمین رادرهم مى‏ریخت.زمین لرزه‏ها و آتش فشان‏هایى كه گه گاه مشاهده مى‏شود بخشى‏ناچیز از التهاب و فوران آتش درونى زمین است.

سختى و ضخامت پوسته روى زمین-كه از دیر باز سرد مانده است-از فوران‏درون بر افروخته زمین مانع مى‏شود و اگر سختى و صلابت پوسته زمین نبود،لرزش‏هاى شدید و مستمر تمام زمین را فرا مى‏گرفت.اگر خداوند زمین را نگه‏نمى‏داشت و آرامش نمى‏بخشید،زمین ساكنانش را در خود فرو مى‏كشید واطرافش شكافته مى‏شد و همه چیز در هم فرو مى‏ریخت.اما خداوند آسمان وزمین را نگاه مى‏دارد تا از استوارى كه دارند نلغزند ان الله یمسك السماوات و الارض ان تزولا (29) .

ملاحظه مى‏شود كه كوه‏ها صخره‏هاى كوهستانى سلسله وارى هستند كه زمین رااحاطه كرده اثر مستقیمى بر توازن زمین دارد و جلوى لرزش آن را مى‏گیرد،به علاوه‏سختى این پوسته در بر گیرنده زمین جلوى اشتعال درونى زمین را نیز مى‏گیرد،كه دركلام مولا امیر مؤمنان علیه السلام به این حقایق آشكار(از دیدگاه علم روز)اشارت فرموده‏است (30) .

ادامه مطلب