نگاه مهربان امام صادق(ع) به جوانان، همراه با بزرگداشت شخصيت، تکريم استعدادها و صلاحيت ها، احترام به نيازها و توجه به قلب هاي پاک و زلال آنان بود و اقبال جمع جوانان به سوي امام(ع) فرايند عملکرد و رفتار متين، محبت آميز، حکيمانه و سرشار از خلوص و عاطفه آن حضرت بود، بدان حد که سخنش بر اريکه دل آنان مي نشست، زيرا گرايش جوان به خوبي، نيکي و زيبايي بيشتر و سريع تر از ديگران است. پديده اي که امام بدان اشاره نموده مي فرمايد: «انهم اسرع الي کل خير»(1) جوانان زودتر از ديگران به خوبي ها روي مي آورند. رفتار و سخن امام صادق(ع) ترجمان حقيقي اين گفته رسول خدا(ص) است که فرمود: «اوصيکم بالشبان خيرا، فانهم ارق افئده» سفارش مي کنم شما را که، با جوانان به خوبي و نيکويي رفتار کنيد، چرا که آنان نازک دل و عاطفي ترند. امام ضمن توجه به روح لطيف و احساس آرماني جوانان، ياران و نزديکان خود را نيز به دقت و توجه در اين نکات رهنمون مي ساخت. از جمله، يکي از ياران امام به نام«مؤمن طاق»(2) براي پيام رساني و تبليغ دين، مدتي را در شهر بصره گذراند. وقتي که به مدينه بازگشت، خدمت امام صادق(ع) رسيد، حضرت از او پرسيد: به بصره رفته بودي؟ آري! اقبال مردم را به دين و ولايت چگونه ديدي؟ بخدا اندک است! مي آيند ولي کم!! جوانان را درياب، زيرا آنان به نيکي و خير از ديگران پيشتازترند.(3)

گزيده اي از منشور جوان را در انديشه صادق آل محمد(ص):

کوچ عصر: جواني«فرصت نيکو» و«نسيم رحمت » است که بايد به خوبي از آن بهره جست و با زيرکي، ذکاوت و تيزبيني آن نعمت خداداد را پاس داشت؛ زيرا که اين فرصت، «ربودني» و«رفتني» است و ضايع ساختن آن، چيزي جز غم، اندوه و پشيماني را براي دوران پس از آن به ارث نمي گذارد. زندگي کوتاه است و راه کار دراز و فرصت زودگذر! تنها سرمايه گرانبهاي ما وقت است که بازگشتي ندارد، از اين رو بزرگ ترين فن بهتر زيستن، بهره جستن از فرصت هاي بي نظيري است که بر ما مي گذرد؛ اين سخن امام صادق(ع) را بايد جدي گرفت: «من انتظر عاجله الفرصه مواجله الاستقصاء سلبته الايام فرصته، لان من شان الايام السلب و سبيل الزمن الفوت»(4) به هر کس فرصتي دست دهد و او به انتظار بدست آوردن فرصت کامل آن را تاخير اندازد، روزگار همان فرصت را نيز از او بربايد، زيراکار ايام، بردن است و روش زمان، از دست رفتن.
رنگ خدا: آدمي با ورود به دوران جواني به دنبال«هويت» جديدي مي گردد؛ آن احساس نسبتا پايدار از يگانگي خود، از اين که: «من که هستم و که بايد باشم؟» که دستيابي به آن، به فرد امکان مي دهد که ارتباطات خود را با خويشتن، خدا، طبيعت و جامعه تنظيم دهد. در اين مرحله هويت يابي نقش«آگاهي و بينش» بسيار مؤثر و کار ساز بوده، بر«رفتار و عمل» پيشي دارد، در اين دوران، ممکن است سرگرداني در هويت سبب گردد که جوان نسبت به کيستي خودو نقش اجتماعي خود دچار ترديد گردد و اين شک ضمن برهم زدن هماهنگي و تعادل رواني، او را به«بحران هويت» بکشاند، بحراني که جوان به پيرامون اهداف بلند مدت، انتخاب شغل، الگوهاي رفاقت، رفتار و تمايل جنسي، تشخيص مذهبي، ارزش هاي اخلافي و تعهد گروهي با ترديد و شک خواهد نگريست. در شکل دهي هويت، «معرفت ديني» نقش مهمي را ايفا مي کند و در واقع، دين مي تواند تکيه گاه جوان و رهايي دهنده او از اين بحران باشد؛ البته«دانش»، «کار و تلاش» نيز در ساماندهي هويت او کارساز است(5) بنابراين، جوان بايد رنگ خدايي گيرد تا هويتش خدايي گردد«دين» همان«رنگ خدا» است که همگان را بدان دعوت مي کنند: (صبغه الله و من احسن من الله صبغه)(6)؛ رنگ خدايي(بپذيريد!) و چه رنگي از رنگ خدا بهتر است؟ امام صادق(ع) درباره آيه فوق مي فرمايد: «مقصود از رنگ خدايي همان دين اسلام است.»(7) دين به انگيزه جوان در بنا و آراستن هويت او پاسخ مي دهد، چرا که آدمي داراي عطشي است که فقط با پيمودن راه خدا فرو مي نشنيد(8)؛ از اين رو امام صادق(ع)، يادگيري بايدها و نبايدها و انديشه هاي سبز دين را از ويژگي هاي دوران جواني مي داند.(9) و گاه نسبت به آن دسته از جواناني که«علم دين» نمي دانند و در پي آن نمي روند، رنجيده خاطر مي گردد. (10)

قرائت معتبر دين

دين اسلام، همان روش زندگي است که ميان زندگي اجتماعي و پرستش خداي متعال پيوند مي دهد و در همه اعمال فردي و اجتماعي براي انسان مسئوليت خدايي ايجاد مي کند، که اين مجموعه عقايد و دستورهاي علمي، اخلاقي، سبب خوشبختي انسان در اين سرا و سعادت جاويد در جهان ديگر مي شود. فهم از دين چگونه است؟ و جوان دين خود را از که بجويد؟! آيا هر کس مي تواند به فهمي از دين برسد؟! آيا هر فهمي از دين، صواب و پسنديده است؟! آيا«فهم ديني» فهم نسبي است و هيچ فهم ثابتي وجودندارد؟!(11) و يا آن که يک تفسير و قرائت رسمي از دين وجود دارد. پس از رحلت رسول اکرم(ص)، مکتب اهل بيت(ع) به عنوان«ثقل اصغر» در جايگاه حقيقي دين خوش درخشيد، و ليکن افراد و گروه هايي نيز به عللي در برابر اين انديشه قرار گرفته، با طرح«قرائت مختلف از دين» به مقابله با معارف معصومان (ع) پرداختند و مع الاسف تاريخ فرهنگ و معارف اسلامي ما هميشه شاهد عرصه گرداني و فريب افکار عمومي از سوي خالقان ديدگاه هاي ديني بود. در عصر امام صادق(ع) فراي از رواج مکاتب الحادي و هجوم انديشه هاي يوناني و ايجاد نهضت ترجمه، ديدگاه ها و نظريات گوناگوني در چارچوب«قرائت هاي ديني» طرح گرديد، حتي برخي ازارباب فرق که خود مدتي در محضر پيشواي ششم شاگردي کرده بودند، به طرح ديدگاه خويش و عنوان ديدگاه برتر و صواب پرداختند و در مقابل منادي، احياگر و متولي قرائت حقيقي دين، امام صادق(ع)، ايستادگي کردند و گروهي را به سمت خود کشاندند.

امام در برخورد با اين ديدگاه ها، خود به افشاي آن ها پرداخت و از سويي به تربيت شاگردان همت گمارد تا آنان در عرصه هاي مناظره و گفتگو به بافته هاي ايشان پاسخ گويند. نکته اي که بسيار دل امام را مي آزرد، توطئه جذب جوانان از سوي اين فرقه هاي منحرف، اما مدعي اسلام بود، به عنوان نمونه، امام صادق(ع) جوانان را از گرايش به دو فرقه مطرح آن عصر، مرجئه(12) و غلاه(13) بر حذر مي داشت. امام مي فرمود: «برجوانان تان از غلات برحذر باشيد که آن ها را به فساد نکشانند؛ زيرا غلات پست ترين خلق خدا هستند، اينان عظمت خداي را کوچک مي کنند و ادعاي ربوبيت و خدايي را براي بندگان او قائل هستند.»(14) امام با اصل قرار دادن پيشگيري، ارائه دقيق دين حقيقي و برگرفته از مکتب اهل بيت(ع) را به جوانان توصيه مي کردند تا راه را بر رهزنان انديشه جوانان سد نمايند، حضرت مي فرمود: «جوانان را دريابيد! به آنان حديث و دين بياموزيد، پيش از آن که مرجئه برشما پيشي گيرند.»(15) امام صادق(ع) هم چنين جوانان را مخاطب خود ساخته مي فرمايد: «يا معشرالاحداث! اتقواالله و لاتاءتوا الروساء، دعوهم حتي يصيروا اذنابا لا تتخذوا الرجال ولائج من دون الله، انا و الله خير لکم منهم»(16) اي گروه جوانان! از خدا پروا کنيد و نزد روساي(منحرف) نرويد، واگذاريدشان تا(از جايگاه بافتني خود بيفتند و) به دنباله رو تبديل شوند، آنان را به جاي خدا همدم خود نگيريد، به خدا سوگند که من براي شما از ايشان بهترم. آن گاه با دست خود به سينه اش زد.

رسم رفاقت

دوست خوب يکي از سرمايه هاي بزرگ زندگي و از عوامل خوشبختي آدمي است و انسان در انس با دوست احساس مسرت مي کند و شادماني و نشاط را در گرو همنشين با رفيق مي داند. «رفيق شايسته»، براي جوان جايگاه خاص خويش را دارد و اهميت آن به گونه اي است که در شکل دهي شخصيت او نقش بزرگي ايفا کرده، اولين احساسات واقعي نوع دوستي را در وي ايجاد مي کند. جوان از يک سو به کشش طبيعي و خواهش دل، عاشق دوستي و رفاقت است و به ايجاد عميق ترين روابط دوستانه با يک يا چند نفر از همسالان خود هست و از طرف ديگر بر اثر احساسات ناسنجيده و عدم نگرش عقلاني ممکن است در دام رفاقت با دوستان نادان و تبهکار افتد(17)؛ از اين رو خطر وجود دوستان بد و ناپاک، اين نگراني را در جوان ايجاد مي کند که«چگونه يک دوست خوب و يک دل را انتخاب کنم؟» امام صادق(ع) رفقا را سه نوع مي داند:
1- کسي که مانند غذا به آن نياز هست و آن«رفيق عاقل» است.
2- کسي که وجود او براي انسان به منزله بيماري مزاحم و رنج آور است و آن«رفيق احمق» است.
3- کسي که وجودش به منزله داروي شفا بخش است و آن«رفيق روشن بين و اهل خرد» است.(18) شيوه انتخاب دوست در نگاه پيشواي ششم، اين گونه است: «رفاقت، حدودي دارد، کسي که تمام آن حدود را دارانيست، کامل نيست، و آن کس که داراي هيچ يک از آن حدود نيست، اساسا دوست نيست:
1- ظاهر و باطن رفيق، نسبت به تو يکسان باشد.
2- زيبايي و آبروي تو را جمال خود بيند و نازيبايي تو را نازيبايي خود بداند.
3- دست يافتن به مال يا رسيدن به مقام، روش دوستانه او را نسبت به تو تغيير ندهد.
4- در زمينه رفاقت، از آن چه در اختيار دارد، نسبت به تو مضايقه ننمايد.
5- تو را در مواقع گرفتاري و مصيبت ترک نگويد.»(19)
«دوست آينه تمام نماي دوست» است و دو دوست مثل دو دست اند که آلايش يکديگر را مي شويند و به فرموده امام صادق(ع): «کسي که بيند دوستش روش ناپسندي دارد و او را بازنگرداند، با آن که توان آن را دارد، به او خيانت کرده است.» (20) امام صادق(ع) ضمن تاکيد فراوان به انتخاب دوست خوب و پايداري در اين دوستي، جوانان را از رفاقت با نادان و احمق پرهيز مي دهد: «کسي که از رفاقت با احمق پرهيز نکند، تحت تاثير کارهاي احمقانه وي قرار مي گيرد و اخلاقش همانند اخلاق ناپسند او مي شود.»(21) در فرهنگ نوراني حديثي ما، جوانان را از رفاقت با «بدنامان» برحذر داشته(22) آنان را به دوري از دوستان خائن و متجاوز و سخن چين ترغيب مي سازند، امام صادق(ع) مي فرمايد: «از سه طائفه مردم کناره گيري کن و هرگز طرح دوستي و رفاقت با آن مريز؛ خائن، ستمکار و سخن چين. زيرا کسي که براي تو به ديگري خيانت کند، روزي نيز به تو خيانت خواهد کرد و کسي که براي تو به ديگران ظلم و تجاوز کند، به تو نيز ظلم خواهد کرد و کسي که از ديگران نزد تو سخن چيني کند، عليه تو نيز نزد ديگران خواهد نمود.»(23) راه و رسم رفاقت در ثبات و پايداري دوستي مؤثر است، گوشه اي از شيوه آن را در کلام امام صادق(ع) مي نگريم: «کمترين حق آن است که: دوست بداري براي او چيزي که براي خود دوست مي داري. کراهت داشته باشي در حق او، از آن چه براي خود کراهت داري. از خشم او بپرهيزي، به دنبال رضا و خشنودي او باشي. با جان و مال و زبان و دست و پايت او را کمک کني. مراقب و راهنماي او و آيينه او باشي. سوگندش را قبول کني، دعوتش را اجابت نمايي، هر گاه بيمار شد، به عيادتش بروي و هر گاه فهميدي حاجتي دارد، قبل از اين که بگويد، آن را انجام دهي، و وي را ناگزير نکني که انجام کار را از تو درخواست کند...»(24) سخنان و گفته هاي نغز امام صادق(ع) روح و جان را قوت بخشيده، منشور دستورهاي زندگي و سعادتمندي آن است. اميد است جامعه جوان و پرنشاط، هندسه شخصيت و هويت خود را در پرتو معارف اين امام(ع) ترسيم کرده، خود و جامعه را در سيره و منش، در مسير تحقق آرمان جامعه ديني و مدينه آرماني اهل بيت(ع)، سمت و سو بخشند.

پي نوشت ها:
1- بحارالانوار، ج 23، ص 236.
2- محمدبن علي بن نعمان، معروف به«احول» و«مؤمن طاق» از بزرگان شيعه و از ياران دانشمند امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) بوده است. خاطره مناظرات او با ابو حنيفه زيبا و ماندگار است. هم چنين امام صادق(ع) او را دوست مي داشت. (رجال الشيخ، شيخ طوسي، انتشارات جامعه مدرسين، ص 296؛ منتهي المقال، ابوعلي حائري، انتشارات آل البيت، قم، ج 6، ص 135 و136).
3- بحارالانوار، ج 23، ص 236 و237.
4- همان، ج 78، ص 268.
5- روانشناسي نوجوان، اسماعيل بيابانگرد، ص 133 و123؛ روانشناسي رشد با نگرش به منابع اسلامي، دفتر همکاري حوزه و دانشگاه، ج 2، ص 998 992؛ جوان و رسالت حوزه، تعريف جواني، ميرباقري، کانون انديشه جوان، ص 30.
6- بقره، آيه 138.
7- اصول کافي، ج 2، ص 14.
8- نهج البلاغه، ترجمه سيدجعفر شهيدي، خطبه 124، ص 122.
9- امام صادق(ع) مي فرمايد: «الغلام يلعب سبع سنين، يتعلم سبع سنين، يتعلم الحلال و الحرام سبع سنين»؛ فرزند، در هفت سال نخست بازي نمايد، در هفت سال دوم آموزش يابد و در هفت سال سوم(جواني) حرام و حلال را فراگيرد.(وسايل الشيعه، ج 15، ص 194).
10- امام مي فرمايد: «لو اتيت بشاب من شاب الشيعه لايتفقه لادبته»(تحف العقول، حراني، ص 302).
11- امروزه«بحث قرائت هاي مختلف از دين» ريشه در نگاه نسبي گرايي به دين دارد که همان منشا هر منوتيکي است. يعني بنابراين که در تفسير متون و يا در کل فهم آدمي به نسبيت قائل شوند؛ در نتيجه هيچ فهم ثابت وجود نخواهد داشت و هرکس بدون ابزار و متد اجتهاد خود را در فهم از دين توانا خواهد دانست!
12- مرجئه در عصر امويان و با کمک آنان شکل گرفت. اين فرقه نيت را اصل شمرده و گفتار و کردار را بي اهميت دانستند، معتقدبودند همان گونه که عبادت کردن باکفر سودي ندارد، گناه کردن هم چيزي از ايمان نمي کاهد و خليفه را هر چند که مرتکب گناه کبيره بود، واجب الطاعه مي انگاشتند.(فرهنگ فرق اسلامي، جواد مشکور، ص 406-401).
13- «غلات» فرقه هايي هستند که درباره ائمه اطهار(ع) گزافه گويي کرده، آنان را به خدايي رسانيده و يا به«حلول» جوهر نوراني الهي در امامان خود قائل شدند و يا به تناسخ و حلول روح خدايي به کالبد ائمه قائل شدند، ائمه اطهار(ع) گزافه گويي اين طايفه شياد را منع و از ايشان بيزاري مي جستند.
14- سفينه البحار، ج 2، ص 324.
15- المحاسن، برقي، ص 605.
16- نورالثقلين، حويزي، ج 2، ص 191؛ بحارالانوار، ج 24، ص 246.
17- رابطه دوستي و محبت، احمد مطهري، ص 58.
18- تحف العقول، ص 223.
19- الامالي، شيخ صدوق، ص 397.
20- سفينه البحار، ج 2، ص 59.
21- مستدرک الوسايل، نوري، ج 2، ص 64.
22- وسايل الشيعه، ج 3، ص 206.
23- تحف العقول، ص 326.
24- اصول کافي، ج 2، ص 169.

نويسنده: محمدباقر پوراميني
منبع: سايت حوزه