آيا اين مدعيات درست هستند؟ خوانند بايد خود به اين پرسش پاسخ دهد.

به نظر مي‏رسد آنچه بر پاسخ مابه اين پرسش تاثير جدي مي‏گذارد، اين است كه بپذيريم )يا نپذيريم( كه »روش عام« براي حصول اجماع فلسفي وجود ندارد و فيلسوفان چون از مبادي متفاوتي آغاز مي‏كنند و به اعتقادات متفاوتي ملتزم هستند، اختلاف نظرهايي پيدا مي‏كنند كه بر مبناي يك عقلانيت‏فلسفي مشترك قابل حل و فصل نيست.(18)

اكنون آلستون متقاعد شده كه ممكن است پيرامون اديان براي رفع اين معضل »تفسير تجارب ديني« به قرائن و براهيني متوسل شوند كه از حوزه آنچه مستقيماً تجربه شده است بيرون باشد.(19)

آلستون در پاسخ اين اشكال و ايراد مي‏گويد: ما در بيان تجربيات ديني»كيفيت پديداري« را توصيف نمي‏كنيم، بلكه مفاهيمي كه به كار مي‏بريم عيني و قابل فهم براي همه هستند.

مثلاً ما براي بيان خوبي و عدل خداوند در يك تجربه ديني از تمثيل استفاده مي‏كنيم.

خوبي و عدل صفاتي انساني هستند، ما اين تمثيل را در رابطه با خداوند ارتقا مي‏دهيم خداوند در بالاترين درجه خوبي و عدالت است.

آلستون متذكر مي‏شود كه آخرين انتقاد نسبت به نظريه حسي بودن تجربه ديني به واقعيت تكثر ديني باز مي‏گردد، كه احتمالاً به لحاظ معرفتي با اهميت‏ترين تفاوت ميان ادراك عرفاني )ناشي از تجربه ديني( و ادراك حسي است.

انسانها در همه زمانها و مكانها طرح مفهومي واحدي را براي مدراكات حسي اشان بكار مي‏برند ولي در تجربه عرفاني چنين نيست.

مثلاً تجربه ديني يك هندو با يك فرد مسيحي فرق مي‏كند. ما در مواجهه با اين‏تنوع لايغل چگونه مي‏توانيم گمان كنيم كه تجربه عرفاني مجراي حقيقت عيني است.

با اين وجود حتي اگر گزارشهاي تجربي تا اندازه‏اي معين متناقض باشند، ادراك عرفاني )ناشي از تجربه ديني بعنوان يك امر حسي( مي‏تواند آگاهي واقعي به حقيقتي متعالي ايجاد كند.(20)

ج- مافوق طبيعي انگاشتن تجربه ديني

پيش فرض‏هاي اتقادي در توصيف تجربيات ديني دخيل هستند، بنابر اين ممكن است يك تجربه ديني در مقام توصيف مافوق طبيعي‏باشد ولي در مقام تبيين علت طبيعي داشته باشد.

مثلاً ممكن است فرد عارفي د رمكاشفه عرفاني صدايي را بشنود و تصور كند كه اين صدايك سروش غيبي است، در حالي كه اگر حادثه مذكور به دقت مورد تحليل قرار گيرد، علت ايجاد صدا يك امر طبيعي باشد.

معتقدين به نظريه مذكور مي‏گويند چند علت ايجاد اين حادثه يك امر طبيعي است، اما از ما فوق طبيعي انگاشتن آن چيزي كم نمي‏كند.(21)

آنچه در اينجا مهم است اعتقادو باور "شخص عارف" مي‏باشد كه اين صدا را امري غيبي مي‏داند، هر چند غيبي نباشد.

د- مافوق طبيعي بودن تجربه ديني

قائلين به اين نظريه مي‏گويند، امكان ندارد كه »تجربه ديني« در اثر يك عامل طبيعي بوجود آيد.

تجربه ديني حتماً يك ماروايي دارد، بنابراين تجربه ديني هم در مقام توصيف و هم در مقام تبيين ما فوق طبيعي است.

10- اثبات وجود خداوند از راه تجربه ديني

آيا تجربيات ديني مثبت وجود خداوند هستند؟

تجربه ديني بعنوان احساس امر قدسي مثبت وجود خدا نيست، مي‏تواند بعنوان قرينه و مويد و شاهد مطرح باشد، اما پاي آن به مرز استدلال و برهان نمي‏رسد.

بنابر اين شخصي كه اعتقادي راجع به خداوند دارد اين تجربه را كه حاصل كند شاهدي براي اعتقادش بدست آورده است.

تجربه شخص مذكور اعتقاد ساز نيست واحساس و عاطفه شناخت نظري توليد نمي‏كند.

اگر تجربه دين را يك تجربه حسي قلمداد كنيم، هر چند در اين نظريه تجربه ديني براي انسان ادراكاتي را به ارمغان مي‏آورد، اما اين ادراكات مثبت وجود خداوند به عنوان يك امر ماوراء طبيعي نيستند، زيرا اين تجربيات داراي نتايج گوناگوني هستند.

حتي اگر تجربه ديني را يك امر مافوق طبيعي بدانيم نيز نمي‏توانيم وجود خدا را اثبات كنيم، چون مطابق اين ديدگاه ممكن است علت موجودي تجربه ديني يك امر طبيعي باشد نه يك امر ماوراء طبيعي.

در صورتي كه تجربه ديني را در اثر يك امر مافوق طبيعي بدانيم ،مي‏توانيم در ضمن آن به اثبات يك موجود مافوق طبيعي برسيم، اما صفات اين موجود از طريق اين »تجربه« قابل بيان نيست.

قابل ذكر است كه با توجه به "معرفت‏شناسي اصطلاح شده" تجربه ديني نقش مستقل در موجه ساختن اعتقاد ديني ايفا مي‏كند.

به اين معناكه براي نشان دادن اعتماد پذيري چنان تجربه‏اي نياز به برهان پيشين نيست.اعتقاداتي كه برپايه تجربه ديني استوارند اعتقادات پايه‏اي هستند .

اين مدعيات در اين عبارت »پلنقينجا« خلاصه مي‏شود كه اعتقاد به خداوند مي‏تواند»واقعاً« يك اعتقاد پايه باشد.(22)

11- وحي و تجربه ديني

الف- وحي چيست؟

در مورد لغت وحي معاني گوناگوني ذكر شده است، برخي هر نوع ادراك پنهاني و سري را وحي مي‏گويند.(23)

برخي ديگر نوعي القا كردن معنايي به كسي و چيزي را وحي مي‏گويند.

در زمينه وحي دو ديدگاه زباني و تجربي وجود دارد :

1- ديدگاه زباني: اين ديدگاه در قرون وسطي حاكم بود، از نظر ديدگاه زباني، وحي مجموعه حقايقي است كه در قالب احكام و قضايا بيان شده است.(24)

2- ديدگاه تجربي: از نظر اين ديدگاه وحي حاوي مجموعه گزاره‏ها وحقايق فرستاده شده از سوي خدانيست.

بعضي از دانشمندان غربي، وحي را تجلي شعور باطني مي‏دانند.(25)

اينان معتقدند كه هرگز فرشته‏اي در كار نبوده و پيامي از خداوند نياورده است، و اگر گاهي صورتي در برابر آنها مجسم گرديده، صورت روح آنان مي‏باشد.)دائرة المعارف فريد و جدي- ماده وحي((26)

نظريه ديگري كه در مورد وحي مطرح مي‏كنند، نظريه وحي نفسي است.

معتقدين به نظريه را رد مي‏كند ومي فرمايد:»ما كذب الفوء ادماراي(27)»، »مازاغ البصور و ماطغي(28)»

وحي مورد نظر، كه وحي دين ساز است،به سه طريق امكان دارد(29) :

1- »من وراء حجاب«: همانگونه كه در كوه طور خداوند از طريق درخت با حضرت موسي)ع( سخن گفت.

2- افكندن معنا در دل پيامبر

3- فرود و نزول فرشته وحي بر پيامبر

بنابر اين در پروسه وحي كلام الهي كه شامل معنا و لفظ باشد به پيامبران القا مي‏شود.

پس وحي ساخته و پرداخته پيامبران نيست، »معناني و حياني« مفاهيمي نيستند كه از طريق پيامبران به كمك وحي )تجربه وحياني( توليد شده باشند.

ب- فرق تجربه ديني و وحي

تجربه ديني به شخص تجربه كننده مربوط است، اما وحي براي انتقال »شريعت الهي« به بشريت است، هر چند »تجربه ديني« را هم در بر دارد.(30)

اگر ما تجربه ديني و تجربه حياني را يكي بدانيم و در وحي به اين اعتقاد نرسيم كه اين سخن توليد پيامبر نيست، اولين گام را براي بي اعتباري اديان آسماني برداشته‏ايم.

بنابراين نظريه ي تجربه ديني مي‏تواند بعنوان اولين گام براي بي اعتباري اديان آسماني باشد، اين درصورتي است كه ما تجربيات وحياني انبياء راهم يك نوع تجربه ديني همانند ديگر تجربيات ديني به حساب آوريم.

پيامبران در ارتباطشان با خداوند، يا ديدن فرشته‏ي وحي و يا حتي ديدن روياهاي صادقه داراي تجربياتي بودند.

در اين تجربيات دو مساله حائز اهميت است:1- پيامبران بهر حال با امر غيبي مواجهه شدند اين يك تجربه است همانند تجربه عرفا.

2- از طريق اين مواجهه با امر غيبي كه تماس مستقيم با خداوند، يا ديدن فرشته و يا روياهاي صادقه باشد، يكسري معاني و كلماتي به ايشان القاء شده است.

محل نزاع آن است كه آيا اين معاني و الفاظ كه درقالب »پيام« از پيامبران صادر شده ساخته و پرداخته نفس و روح ايشان است، يا سخني است از ماوراء طبيعت كه از طريق پيامبران به عالم طبيعت رسيده است؟

واقع مطلب آن است كه پيامبر حكم يك واسطه را دارد.

هر چند پيامبران همانند مصلحين اجتماعي، جوامعي با صورت و سپرت ديني بوجود آورند كه مصداق بارز آن پيامبر اسلام است، اما خودشان حكم واسطه را داشتند.

اين يك امر مسلم تاريخي است كه پيامبر اسلام در آغاز بعثت »امي« و درس نخوانده بود .

ولي علي رغم مطلب مذكور توانست يك امت اسلامي تاسيس كند.

بنابر اين نقش پيامبران تا همين حد است. هر چند پيامبران مصلح و جامعه ساز هستند، اما بامصلحان اجتماعي قابل مقايسه نمي‏باشند.

اينگونه نيست كه پيامبران معنايي را در ضمن يك تجربه ديني از خداوند اخذ كنند و آن را ساخته و پرداخته نمايند و به بشريت برسانندنظريه مذكور برداشت ذهني فيلسوفان غربي است. آنها تجربه پيامبران را همانند تجربيات عرفا و ديگران يك تجربه ديني عادي مي‏دانند.

بعضي از روشنفكران و طني نيز دقيقاً همين نظريات را با رنگ و رويي ديگر منتشر كرده‏اند.

مطابق آراء مذكور تجربيات انبياء هم تجربه ديني است، يعني همان احكامي كه بر تجربه ديني حاكم است بر تجربيات وحياني انبياء هم جاري و ساري است.

به همين جهت مبدع نظريه »سبط تجربه نبوي« قائل است كه پيامبري هم نوعي تجربه است.(31)

همانطور كه افراد صاحب تجربه به مرور زمان مهارت پيدا مي‏كنند، پيامبران هم هر روز پيامبرتر مي‏شوند.

مطابق اين نظريه، آيات نازله در اول بعثت، با آيات نازله بر پيامبر در اواسط يا اواخر عمر شريفشان از لحاظ معنايي كه به بشريت القاء مي‏كنند بايد تفاوت داشته باشند، در حاليكه چنين نيست.

آيات نازله در اوايل بعثت حاوي عاليترين مفاهيم و معاني درباره‏امر معاد و خداشناسي مي‏باشند و آياتي كه در مدينه نازل شده ناظر بر امور حقوقي و اجتماعي است.

ما منكر رشد فكري و اجتماعي وديني پيامبر نيستيم، اما آنچه مربوط به وحي بعنوان يك سخن غيبي مي‏شود در گير و تجربه ديني پيامبر نيست، موضوع آيات فرق مي‏كند، اما نقصان در كلام الهي راه ندارد.

ج- مغالطات دكتر سروش در "بسط تجربه نبوي"

مبدع نظريه »بسط تجربه نبوي«، كل فرايند وحي را داخل پرانتز مي‏گذارد و مي‏گويد براي رد نظريه ي مذكور نمي‏توان به سخن خود پيامبر تمسك جست. در اينجا چند مغالطه وجود دارد: 1- فرايند وحي و تجربه ديني پيامبران با تجربه عرفا و تجربه ديني اشخاص عادي يكسان قلمداد شده است .

در حاليكه موارد مذكور يكسان نيستند، هيچكدام از عرفا در طول تاريخ چنين ادعايي نداشته اندكه كشفيات عرفاني ايشان مانند »وحي انبياء« است.

ما نبايد پروسه وحي را مانند تجربه عرفاني بدانيم، اما بر خلاف آنچه گفته شد،

طراح نظريه »بسط تجربه نبوي« به صراحت ادعا مي‏كند كه آنچه در مورد پيامبران مطرح بوده همان» اشراق«(32) است.

2- توجه كردن به دلايل خاص براي ردو اثبات نظريه ها

ما براي اثبات و يا رد نظريه‏ها مكلف نيستيم كه تنها به دلايل خاصي توجه كنيم.

"دليل" هر جا باشد " دليل" است، چه "برون وحي" و چه "درون وحي" .

برخي از آيات قرآن يك نوع استدلال است، و از آنها مي‏شود به عنوان استدلال برون ديني استفاده كرد.

در قرآن كه يك سخن وحياني است استدلالهايي ذكر شده كه مي‏توان از آنها براي ورود به دين استفاده كرد.

در اين رابطه مي‏توان ار آيه شريفه »لو كان فيها الهة الا لفسدتا«(33)

نام برد كه بهاين تمانع را متذكر مي‏شود استدلال نهفته در اين آيه دو خدايي و »تنويب« را نفي مي‏كند.

ما نمي توانيم اين»استدلال« را به جرم اينكه داخل سخنان پيامبر است حذف كنيم.

بنابر اين ما بايد از آيات قرآن هم براي رو نظريه »بسط تجربه نبوي« استفاده كنيم.

همان سخن خداوند است در اين دسته از سخنان لفظ و معنا هردو از جانب خداوند مي‏باشد.

در عصر ما بعضي از نظريه پردازان مطرح مي‏كنند كه وحي سخن پيامبر است، پيامبر در اثر »وحي« اين سخنان را بيان كرده است. (34)

واقعيت آن است كه پيامبر فقط نقش واسطه را داشته، و سخن خداوند را دريافت كرده و بدون كم وكاست )با توجه به اينكه مصون از اشتباه بوده( به مردم رسانده است.

2- احاديث قدسي: بعضي اوقات مسائلي از جانب خداوند با پيامبر )ص( مطرح مي‏شد و پيامبر آنها را با زبان خودش اين معاني را بيان مي‏كرد.

اين دسته از سخنان را »احاديث قدسي« نامند.

3- سخنان عادي پيامبر: در رابطه با تجربه ديني پيامبر، ارتباط او با خدا و دريافت وحي يا دريافت معاني قدسي، روش و منشي براي پيامبر حاصل شد و سخناني را بيان مي‏كرد.اين سخنان را »احاديث نبوي« گويند.

از نظر مسلمانان اعمال پيامبر و همه سخنان ايشان اعم از »قرآن« و »احاديث قدسي« و »احاديث نبوي« از حجيت برخوردار مي‏باشد.

اقوال و اعمال و تقريرات پيامبر را »سنت« نامند.

بنابراين ما نمي‏توانيم هر چه از پيامبر صادر شده را به عنوان »ما حصل تجربه ديني‏او« بدانيم و به يك طريقه و روش با آن برخورد نماييم.

اگر ما قرآن را سخن پيامبر بدانيم و آنرا صادر از خداوند ندانيم ظلم بزرگي به »دين و ديانت« كرده‏ايم.

در اين صورت نبايد »وحي« و »ارتباط خاص پيامبر با خدا« را همسان »تجربه ديني عرفا« تلقي كرده و آن دو را در يك درجه به حساب آورد.

نتيجه چنين برداشتي آن است كه »تجربه نبوي« قابل بسط و گسترش مي‏باشد. با اين عمل كم كم »دين« و »دستورات ديني« اعتبار خودش را از دست مي‏دهد و از حجيت ساقط مي‏گردد.

بعضي از روشنفكران ديني در زمان ما حتي جبرئيل را ساخته و پرداخته ذهن پيامبر مي‏دانند. (35) نتيجه‏اين سخنان آن است كه »ما خبرٌ جاء و لا وحي نزل«.

د- اشكالات وارد بر نظريه »بسط تجربه نبوي«

1- وحي كلام خداوند است.

يكي از اشكالاتي كه بر مبدأ نظريه »بسط تجربه نبوي« مي‏شود آن است كه اگر وحي سخن پيامبر باشد ديگر نمي‏توان آن را از جانب خدا دانست. (36)ايشان در جواب مي‏گويد كه حتي سخنان پيامبر )الهي( است. اگر مراد از )الهي بودن( اتكاي امور به خداوند باشد، حتي سخنان و اعمال شيطان هم )الهي( است، زيرا با توجه به »توحيد افعالي« هر كاري كه در عالم انجام مي‏شود به مشيت خداوند صورت مي‏گيرد.

از سوي ديگر همه »صراطها« الهي است، ولي ما مكلف هستيم از صراط مستقيم به خدا برسيم نه از هر صراطي.

اگر »وحي« از سخنان پيامبر بدانيم و دين پژوهان آن را بپذيرند مي‏توانيم به تدريج بگوييم كه در رابطه با »پروسه وحي« پيامبر هم يك بشر و جايزالخطا است . )در صورت عدم اعتقاد به عصمت انبياء(

بنابراين بحث برسر اين نيست كه »سخن پيامبر الهي است، يا نه؟«

بلكه محل نزاع آن است كه اين سخن عيناً و در حاق واقع از جانب خدا نازل شده يا اينكه پيامبر در »تجربه ديني« خويش »معنا« را از خداوند گرفته و به »زبان و لفظ« خود آن را به بشر رسانده است؟

در »مفهوم النص« و »بسط تجربه ديني« اين مطلب )كلام الهي بودن وحي( به صورت غير مستقيم مورد انكار قرار گرفته است.

بنابراين نظريه تجربه ديني كه اساساً بخاطر چالشهايي كه »مسيحيت تحريف شده« در رابطه با مقبوليت عقلاني با آن مواجه‏بوده مطرح گشته است و به نوعي انحراف از استدلال و عقلانيت ديني است ، قابل تعميم به »وحي« نمي‏باشد.

2- نزول دفعي قرآن با »بسط تجربه نبوي« قابل توجيه نيست .

مبدع نظريه ي »بسط تجربه نبوي« مي‏گويد: »معني اينكه قرآن يكجا نازل شد اين است كه شخصيت پيامبر در آن شب قدر قرآني شد.

شب قدر شبي بود كه پيغمبر به مراد خودش رسيد. (37)

آيانزول دفعي قرآن به معني اين است كه شخصيت پيامبر قرآني شد، يعني »شَهْرُ رمضان الذي اُنزِلَ فيه القرآنُ« (38) = شهر رمضان الذي بُعِث فيه الرسول«

اينگونه تعبير از »نزول دفعي« قرآن در واقع به انكار آن مي‏انجامد.

3- قرآن يك كتاب عصري نيست.

اينكه قرآن مي‏توانست بيشتر يا كمتر از اين هست ، باشد، موجب عصري شدن قرآن نيست.

اگر قرآن را يك سخن عصري بدانيم(39)، موجب از بين رفتن حجيت قرآن مي‏شود آنچه بر پيامبر نازل شده است براي مردم مي‏باشد.

مخاطبين قرآن فقط مردم زمان پيامبر نيستند، بلكه همه مردم در همه عصرها مورد توجه قرآن هستند ، چون قرآن در رابطه با فطريات مردم سخن مي‏گويد، و فطريات بين همه انسانها مشترك است.

فرهنگ و زبان و آداب و رسوم جامعه‏اي كه قرآن در آن نازل شده است، قادر نيست كه امهات قرآن را عصري كند.

اگر تجربه و حياتي همانند تجربه‏هاي ديني ديگر تلقي شود، حجيت قرآني از بين مي‏رود پيامبر اكرم )ص(، پيامبر جهان است و نه پيامبر عربستان و تجربه ديني او »شريعت ساز« است، و مانند تجربه بود يا عرفاي ديگر نمي‏باشد.

4- محدودسيت در علم الهي

آقاي سروش در مقاله اسلام، وحي و نبوت مي‏گويد: »من معتقد نيستم خداوند مي‏دانست فلان كس فلان سؤال را از پيغمبر خواهد كرد و پيشاپيش آيه‏اي را حاضر كرده بود كه تا او آن سؤال را كرد ، آن آيه را همان جا به پيامبر وحي كند«. (40)اعتقاد به چنين فرضي ديدگاه توحيدي را خدشه دار مي‏كند، زيرا علم خداوند محدود به زمان و مكان نيست، علم خداوند فرا زماني و فرا مكاني است.

اين فرض با »ان اللَّهَ بكل شي‏ءٍ عليمٍ«(41) نمي‏سازد ، يكي از اشياء سؤالاتي بوده كه از پيامبر مي‏شده است.

در آيات ديگر قرآن آمده كه »غُلبت الروم، في ادني الارضِ...«(42) آيه مذكور از آينده سخن مي‏گويد.

5- آنچه لازم بوده در قرآن آمده است.

صاحب نظريه »بسط تجربه نبوي«مي‏گويد: »همه پيامبراني كه ذكرشان در قرآن آمده است و اديان و معجزاتشان مورد بحث قرار گرفته، پيامبران و ادياني هستند كه در جامعه عربي آن روزگار، ذكرشان رواج داشته است و كاملاً بيگانه با محيط عربي و اعتقادات و اطلاعات مردم عرب نبوده است.« (43)

اين مسأله قرآن را عصري نمي‏كند. آنچه براي هدايت مؤمنين در همه عصرها لازم بوده در قرآن آمده است.

قرآن كتاب هدايت است ، يك كتاب تاريخي نيست كه واقعه نگاري كند.

قرآن كتاب هدايت است ، نه كتاب داستان، اگر در آن داستان حضرت يوسف )ع( ذكر شده براي نتيجه‏گيري و اعتبار و پند است اينگونه نقل داستان به عصر خاص و مردم خاص و دوران خاص ارتباط ندارد.

بنابراين وقتي قرار است سخني »شريعتي« را مقرر كند و همه نسلها را هدايت نمايد ، لزومي ندارد از همه پيامبران در كره زمين و همه فرهنگ‏ها و رسومات در همه دوره‏ها سخن به ميان آورد.