اگر به آغاز تاريخ جديد جوامع شرقي؛ يعني دوراني كه توأم با استعمارگري كشورهاي غربي است، نظري بيفكنيم، به نقش اساسي برخي از محصولاتي كه بعدا در تاريخ روابط اين جوامع با استعمارگران تاثيرگذار بودهاند، برميخوريم.
بيترديد، چاي، توتون و تنباكو و نفت از جمله اين محصولات راهبردي هستند. به اين معنا كه اين محصولات بومي در برخي شرايط عامل بحران و در برخي موارد عامل ثبات جوامع شرقي بودهاند. با اين حال، بررسي و تحليل تاريخي و جامعهشناختي اين مهم ميتواند گام مهمي در راستاي شناخت تاريخ جديد جوامع شرقي تلقي شوند.
هفته گذشته نشستي با عنوان «اندر روابط چاي، قند و استعمار» توسط گروه علمي- تخصصي جامعهشناسي تاريخي دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران برگزار شد. در اين نشست دكتر شروين وكيلي سخنراني كرد. مطلب حاضر چكيدهاي از اين سخنراني است.
تحليل جامعهشناختي مصرف آلكالوئيهايي مانند تئين و نيكوتين، به مقدمهچينيهايي تاريخي نياز دارد. آشكارترين و مهمترينِ اين نكات، آن است كه الگوي مصرف و استفاده از آلكالوئيدها، پيوندي آشكار و روشن با مدرنيته دارند. گياهاني مانند توتون، چاي، قهوه و كاكائو در دوران پيشامدرن نيز شناخته شده بودند، كشت ميشدند و توسط جوامع سنتي مورد استفاده قرار ميگرفتند. با اين وجود، الگوي مصرف اين مواد و معناي نهفته در آنها از بيخ و بن با آنچه پس از ظهور انقلاب صنعتي شاهدش هستيم، متفاوت بود. فهمِ كاركرد اين مواد در جوامع امروزين، تنها در شرايطي ممكن ميشود كه دركي روشن از الگوي تاريخي تحول اين مواد و تصويري دقيق، از نقششان در جوامعي كه گذار به مدرنيته را تجربه كردهاند داشته باشيم.
سازمان ملل متحد، دفتری دارد با عنوان «دفتر مبارزه با مواد مخدر و جنایت». این دفتر که معتبرترین نهاد برای دادن اخبار و آمار وضعیت اعتیاد در جهان بهشمار میرود، در جدیدترین گزارش خود، تعداد معتادان را 200 میلیون نفر برآورد کرده است.
طبق «گزارش جهانی مواد مخدر سال 2008»، حدود 200 میلیون نفر از جمعیت بین 15 تا 64 سال جهان، حداقل یکبار در طول سال میلادی گذشته، از مواد مخدر استفاده کردهاند. این رقم البته از تعداد کسانی که به سایر روشهای زیانبار برای سلامت معتادند، بسیار کمتر است (حدود 17 درصد جمعیت بالغ جهان الکلی هستند و حدود 32 درصد سیگاری)، اما با این حال، این آمار بدترین وضعیت اعتیاد به مواد مخدر در طول تاریخ بوده و هیچگاه تعداد معتادان به این میزان نرسیده است.
بیشترین میزان مصرف یک ماده مخدر مربوط به حشیش است که تعداد مصرفکنندگان آن به 160 میلیون نفر یا 80 درصد کل افراد معتاد میرسد. مصرف سایر انواع مواد مخدر هم رشد داشته است و تنها تعداد مصرفکنندگان گروه آمفتامینها نسبت به گزارش سال 2004 این دفتر کاهش داشتهاست. کاهش مصرف آمفتامینها بهخاطر کاهش تولید و افزایش ضبط متامفتامین در جنوب شرقی آسیا و کاهش مصرف قرصهای اکستازی در آمریکای شمالی است.
هرکسی از نوع خود شد مبتلا
مهندسي فرهنگي در کلام مقام معظم رهبري
رهبر معظم انقلاب اسلامي در سال 1384 در ديدار اعضاي شورايعالي انقلاب فرهنگي، با تاكيد بر اهميت مسئله فرهنگ عمومي و وظيفه اصلي اين شورا براي مهندسي فرهنگي كشور تصريح كردند: در شرايط جديد كه مردم با حضور گسترده در انتخابات پايبندي خود به اسلام، ارزشهاي انقلاب و آرمانهاي امام (ره) را بار ديگر به نمايش گذاشتند، زمينه مناسب براي تصحيح جهت گيريهاي فرهنگي كشور براساس سند چشم انداز بيست ساله فراهم شده كه لازمه آن پويايي، نشاط و نوآوري مضاعف در شورايعالي انقلاب فرهنگي و شوراهاي اقماري آن است.»
ايشان در آن ديدار تاکيد کردند: «الان بايد نقشه مهندسي فرهنگي كشور روي ميز آماده باشد و بايد روي آن بحث شده باشد. كار شده باشد، تصميم گيري شده باشد و نقشه كلان با راهكارها ــ نه فقط چيزهايي كه صرفاً آرزو و آمال است ــ كاملاً كشيده شده و مشخص شده باشد. اين حرف اصلي ماست به شما دوستان.»
سال گذشته (1386) نيز رهبر معظم انقلاب اسلامي در ديدار اعضاي شورايعالي انقلاب فرهنگي، فرهنگ، را فضاي تنفسي جامعه خواندند و بر مهندسي فرهنگي تاکيد کردند. در اين نوشتار سعي داريم به مهندسي فرهنگي از نگاه مقام معظم رهبري بپردازيم:
| 