همین طوری که مستحضرید به طور کلی نان قوت اصلی مردم کشور ما را تشکیل می دهد و پنجاه درصد پروتئین مورد نیاز و انرژی مورد نیاز غذایی را و بخش عمده ای از عناصر معدنی و ویتامین ها از طریق نان جذب بدن می شود و بنابراین سهم به سزایی در جیره غذایی مردم ما دارد. ما در خصوص ضایعات نان آمار و ارقام مستند و علمی و اندازه گیری شده دقیقی برای قسمتهای مختلف نداریم در کشور و بیشتر آمارهایی که ارائه می شود تعمیم یک منطقه در کل کشور و به سطح ملی است و بنابراین مطالعات موردی شاید در بعضی از مناطق صورت گرفته اما در سطح ملی ما نمی توانیم از وجود آمار و ارقام مستند بهره مند باشیم. ما در موضوع نان بخصوص در کشور خودمان با مشکلات بسیار پیچیده تری مواجه هستیم به دلیل اینکه جیره اصلی غدایی مردم کشور ما نان سنتی است و چون این نان سنتی اصلی ترین قسمت را تشکیل می دهد ما باید به دانش بومی و به تجربیات بومی خودمان متکی باشیم و به همین دلیل خیلی نمی توانیم از تجربیات علمی و منتشر شده سایر کشورهای پیش رفته که بیشتر بر مبنای نان حجیم با ذائقه و فرهنگ متفاوت، دستاوردهایی را داشتند از آنها بهره ببریم و بنابراین کار کمی پیچیده تر است. در موسسه تحقیقات فنی و مهندسی وزارت جهاد کشاورزی ما پنجاه پروژه تحقیقاتی را تقریبا" در زمینه نان و فقط برای بهبود کیفیت نان و ارزش غذایی نان انجام دادیم که دسته بندی خلاصه ای را از این پروژه ها ارائه می کنم. ما ضایعات نان را به طور کلی می توانیم به زیربخش های تقسیم بکنیم، در اصلی ترین موضوع به نظر میرسد که باید به مسایل مصرف و فرهنگ مصرف پرداخت که مسایل فرهنگی و اجتماعی هستند که در این موضوع خیلی وارد آن موضوع نمی شویم و عوامل اقتصادی هستند و همچنین عوامل فنی که ما تقریبا" در عوامل فنی، مطالعات و تجربیاتی را داریم و به دستاوردهایی در این زمینه رسیدیم که اشاره می شود. ضایعات به طور کلی در کشور می تواند از دیدگاه امنیت غذایی، از دیدگاه اقتصادی، از دیدگاه سیاسی و استراتژیک برای کشور ما بسیار مهم باشد. بنابراین یک مقوله ای است که می تواند خیلی مورد توجه باشد و نان هم به عنوان یکی از مواردی که در ضایعات آن مطالب بسیار زیادی منتشر می شود در الویت اول این بخش قرار می گیرد. علل و عوامل ضایعات نان را اگر بشکافیم باید به دو قسمت این را تقسیم کنیم. اتفاقاتی که در گندم و تولید گندم به عنوان زیربنا و به عنوان پایه تولید نان یا آرد اتفاق می افتد و بعد مراحلی که ما در تولید خود نان با آن مواجه هستیم. در گندم اگر بخواهیم موضوع را دسته بندی کنیم مرحله تولید گندم برای ما اهمیت دارد، هر چه که ما از مرحله کاشت گندم و بذر در مزارع مان اتفاق می افتد تا برداشت محصول تلفات بذر، تلفاتی که ما در حین برداشت داریم و مواردی این چنینی می تواند تحت تاثیر قرار بدهد آمار نهایی ضایعات ما را و بنابراین این مرحله تولید را به عنوان یک قسمت ما می توانیم دسته بندی بکنیم. مرحله پس از برداشت، وقتی که برداشت انجام می شود و پس از برداشت ما با گندم چه نوع برخورد و چه نوع اتفاقات فنی و راهکارهایی را می توانیم در پیش بگیریم در موضوع حمل و نقل، در موضوع درجه بندی، در موضوع انبارداری که اینها هم بحث های مفصلی را می طلبد. به دلیل اینکه من می خواهم وارد مقوله ضایعات نان بشوم به طور خاص، بنابراین باید بیشتر به آرد پرداخته بشود از این موارد گذر می کنم و بعد مرحله تبدیل این گندم که با این شرایط به دست می آید و تولید می شود به آرد که به عنوان خمیر مایه اصلی تولید نان در کشور تلقی می شود. فصل مشترک بین گندم و نان همین مرحله تبدیل گندم به آرد است. وقتی که ما گندم را تبدیل به آرد می کنیم وارد پروسه تولید نان می شویم و بعد مرحله پخت و عرضه نان است و بعد هم نگهداری، مصرف و یا ضایعاتی بعضا" بر سر سفره ها و نوع صرف ما به وجود می آید. در مرحله تبدیل گندم به آرد، اتفاقات فنی را کمی بیشتر می شکافم و راهکارهایی را در این خصوص خدمت تان ارائه می کنم. در مرحله پخت و عرضه، به هر صورت خیلی ما در این قضیه نمی توانیم وارد بشویم به دلیل اینکه عرضه از وظایف اصلی وزارت جهاد کشاورزی هم نیست.

راهبردهای کوتاه مدتی که ما برای اینکار می توانیم داشته باشیم که ما چگونه می توانیم ارتقاء کیفی بدهیم یا ارزش غذایی بیشتری را به نان بدهیم که ناخودآگاه بر ضایعات تاثیر مستقیم خواهد داشت شامل چندین گروه است. اولی مساله اقدامات پایه و اصولی است که توسط وزارت جهاد کشاورزی دنبال می شود و بسیار اقدامات موثری است که باید از دستگاه های متولی مورد اقدام قرار بگیرد. توجه به کیفیت نانوائی گندم های تولیدی برای افزایش کیفیت گندم تولیدی، اقدامات مدیریتی برای بالا بردن این کیفیت مثل استفاده از بذر مرغوب، مثل کودهای دارای میکرو المنت های موثر بر کیفیت تغذیه، مبارزه با آفاتی مثل سن گندم که می تواند کیفیت نهایی آرد ما را تحت تاثیر قرار بدهد، توجه به شرایط نگهداری بوجاری، شستشو و آسیاب کردن، استفاده از مخلوط گندم های ضعیف و قوی برای آرد با کیفیت مناسب، سبوس گیری کمتر از گندم برای تامین ویتامین ها و عناصر معدنی لازم و موارد متعدد دیگر که می توانند اقدامات اصولی و پایه ای ما را در ابتدای تولید شکل بدهند. اما قست دوم ما اقدامات فنی است که بیشتر به مرحله فرآیند PROCESS تبدیل گندم به آرد می پردازد که استفاده از تکنولوژی مناسب خمیر یکی از زیربناهای اصلی است. بسیار نکات ریز ولی اثرگذاری در این قسمت وجود دارد که من به یکی_دو مورد از آن اشاره می کنم. کیفیت آب مورد استفاده در تهیه خمیر می تواند خیلی حساس باشد. دمای آب مورد استفاده می تواند خیلی حساس باشد. به طور مثال ما معمولا" توصیه می کنیم که از آب با دمای حدود ۳۰ درجه استفاده بشود به نحوی که خمیر در این دمای ۳۰ درجه که تولید می شود قاعدتا" تخمیر مناسب تری خواهد داشت و این توصیه های بسیار جزئی می تواند افزایش کیفیت را به دنبال داشته باشد. یا استفاده از مواد افزودنی مجاز و مفید بجای مواد افزودنی غیر مجاز و تا حدودی مضر مثل افزایش ویتامین ث به آرد که شاید مثلا" با حدود شش گرم افزودن ویتامین ث به حدود صد کیلو آرد ما عملا" در قیمت نان تفاوت خیلی محسوسی نخواهیم داشت. اما از طرف دیگر بسیار می توانیم در کیفیت آن تاثیرگذار باشیم. حتی می توانیم با اضافه کردن این ویتامین ث، نیاز به اضافه کردن مواد غیر مفید را مثل نمک منتفی بکنیم یا کاهش بدهیم. پس بنابراین در کیفیت تولید خمیر و تکنولوژی مناسب آن هم بسیار باید دقت بکنیم. ابعاد نان و سایز نان از مطالعاتی بوده که در دست انجام بوده و اقداماتی بوده که صورت گرفته است به طور مثال ما به این نتیجه رسیدیم که هر چه نان بزرگ تر باشد تلفات آن و مصرف آن می تواند تحت تاثیر قرار بگیرد امکان نان هایی با ده در ده سانتیمتر مربع ابعاد یا بیست در بیست که می تواند خیلی راحت در رستوران ها، در سفره ها و در محلهای دیگر حتی در سوپر مارکت ها به نحو مطلوبی عرضه بشود و استفاده بشود از موارد دیگری است که می توانیم در راهکارهای فنی به آن بپردازیم. ما در قسمت بهبود دهنده ها مواد متعدد دیگری را هم می توانیم استفاده بکنیم از آن که می توانند در گروه نان های خاص یا نان های رژیمی حتی طبقه بندی بشوند و می توانیم مثلا" از کلر پتاسیم استفاده بکنیم و نمک طعام را در نان ها پایین بیاوریم که می تواند یک عنصر مفید جایگزین این عنصر تقریبا" غیر مفید بشود. دسته سومی که باید دنبال بکنیم در راهبردهای کوتاه مدت علاوه بر این اقدامات فنی بحث آموزش، نظارت و یا افزایش دانش فنی است. هم در تولیدکنندگان، هم در مصرف کنندگان به این ترتیب که ما چند تا توصیه خیلی عادی و راهکار ساده را می توانیم برای این دسته از موارد هم داشته باشیم که به چند نمونه من اشاره می کنم به طور خاص. اگر ما آموزش بدهیم که ما اگر گندم را در سیلو حدود دو ماه نگهداری بکنیم موجب کیفیت بهتر آرد می شود خوب این یک توصیه بسیار ساده است و می تواند بسیاری از مشکلات و ضایعات را در مراحل بعدی کاهش بدهد. یا ما اگر به شرایط تولید خمیر و نحوه مطلوب تولید آن به نانوایان آموزش بدهیم می توانیم خیلی راحت افزایش کیفی در آرد و کاهش ضایعات را در نان داشته باشیم. یک توصیه بسیار ساده که بعضا" مشاهده می شود در نانوائی ها هنوز هم جدی گرفته نمی شود استفاده از کاسه خمیر از استیل زنگ نزن در کاسه مخلوط کن خمیر است و می بینیم که از جنس آلومینیوم هم استفاده می شود که این قطعا" مضر است و تاثیر نامطلوبی می تواند بر سلامت مردم داشته باشد. سرد کردن و نحوه بسته بندی نان از مواردی است که باید آموزش داده بشود. یک قسمت من به تولیدکنندگان پرداختم، یک قسمت به مصرف کنندگان.

ما چگونه این نان را که می خریم نگهداری کنیم، سرد کنیم، بسته بندی کنیم؟ اشتباهی که شاید بعضا" همه هم وطنان عزیز ما انجام می دهند برای نگهداری نان، نگهداری در یخچال است به هیچ عنوان این از نظر علمی توصیه نمی شود، نگهداری در یخچال می تواند بیاتی نان را تسریع بکند و ما توصیه مان این است که برای نگهداری نان یا باید در دمایی که خریداری می شود بعد از کمی سرد شدن که از حالت داغی خارج بشود مستقیما" به فریزر برود و مستقیما" به صورت فریز یا به صورت منجمد نگهداری کرده بشود. از توصیه های دیگری که می توانیم در این قسمت انجام بدهیم برای بحث نظارت و بحث آموزش قیمت خرید گندم را می شود راهکارهایی برای آن اندیشیده بشود که بر اساس کیفیت نانوایی و کیفیت نانوایی و تغذیه گندم انجام بشود و قیمت گذاری بشود که وزارت محترم جهاد کشاورزی هم به دنبال این راهکارها برای افزایش یا برای تشویق افزایش کیفیت نانوایی گندمها هم است.

من فکر می کنم که ما در این مقوله، اگر به موضوع کاهش ضایعات نگاه بکنیم بسیار بسیار از نظر علمی ثابت شده است که پر سودتر از تولید می توانیم با خیلی صرف هزینه ناچیز بسیار بهره وری را بالا ببریم و بسیار از خسارتهای غیر قابل جبران بکاهیم. من امیدوارم که در مطالب بعدی فرصت این باشد که به مراحل دیگری از مسایل مربوط به گندم به عنوان زیربنا اشاره بشود و همین طور دستگاه های متولی و مسوول به موضوع مصرف، به موضوع نحوه پخت، به موضوع عرضه توجه ویژه ای را بکنند. این نکات بسیار ظریف خیلی سریع می تواند وارد آموزش همگانی بشود و در دسترس هموطنان قرار بگیرد و قطعا" تاثیرات بسیار معنی داری هم خواهد داشت. من فکر می کنم که یک مورد یا دو مورد هم در مورد اتفاقات جدید در حوزه نان بد نیست به استحضار بینندگان عزیز رسیده بشود که استفاده از نان های ترکیبی، نان های حجیم با ارزش غذایی بسیار بالاتر بخصوص جاهایی که ما در تولید آن محصول خیلی مشکل نداریم، استفاده از آردهای ذرت، جو، تریتی کاله، سیب زمینی در ترکیب با آرد گندم می تواند بسیار مفید باشد هم از نظر ارزش غذایی، هم از نظر ماندگاری. مطالعات جدیدی در این زمینه در دست انجام است اما تمرکز اصلی ما در تمام این موارد و در تمامی دنیا بر روی نان های حجیم و صنعتی است و پیچیدگی کار برای کشور ما این است که تمام تلاش محققان برای استفاده از این دانش در تولید نان های سنتی است که مورد توجه عمده مردم عزیز ما است که در جای خودش در آن نان های ترکیبی هم اطلاع رسانی صورت خواهد گرفت. 
 

 

اين سخنان در حالي مطرح مي‌شود كه برخي كارشناسان، مديران و مسوولان از مفهوم اصلاح الگوي مصرف دچار كج‌فهمي شده‌اند، حتي در بسياري موارد اين برداشت‌هاي نادرست به حركت‌هاي عوامفريبانه و برنامه‌هاي ضربتي و بدون كارشناسي منجر شده است.

وجود زمزمه‌هايي مبني بر حذف اضافه كار و برخي مزايا در جمعي از موسسات دولتي و غيردولتي از جمله چنين برنامه‌هايي است.

به گفته يكي از كارمندان دولت، به بهانه نامگذاري امسال، پنير از صبحانه كاركنان سازمان حذف و نان خالي جايگزين شده است. اين كارمند دليل را در سطحي‌نگري مديران و نداشتن درك درست از مساله مي‌داند.

اصلاح الگوي مصرف فقط براي دولت

يكي از برداشت‌هاي نادرست كه بويژه در آستانه انتخابات رياست‌جمهوري تشديد شده، افزايش انتقادات ناشي از اهمال‌كاري و سوءمصرف در دستگاه‌هاي دولتي است.

برخي كارشناسان نقطه آغاز اصلاح الگو را دولت مي‌دانند و حتي بار اجراي هرگونه اصلاحي را بر دوش دولت مي‌گذارند ؛ در حالي كه اصلاح هر الگويي در مفهوم عام ابعاد اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و نيز سياسي دارند و سياست از بالا به پايين براي تحول در الگوي مصرف يك جامعه در بسياري موارد با بن‌بست روبه‌رو بوده است.

دراين‌باره البته جواد آرين‌منش، نايب رئيس كميسيون فرهنگي مجلس مي‌گويد: به هر حال بايد بپذيريم كه دولت بزرگ‌ترين مصرف‌كننده منابع و نقش مهمي در تحقق اصلاح الگوي مصرف دارد، به همين دليل بايد پيشگام باشد.

وي البته تاكيد مي‌كند كه اين اصلاح نيازمند عزم ملي با مشاركت دولت و مجلس است. وي مهم‌ترين قدم در راه اصلاح الگوي مصرف را اصلاح قوانين، ساختارها و حتي رفتارها و نگرش‌ها مي‌داند.

مفهومي محدود به خانواده

آموزش نقطه كانوني اصلاح الگوي مصرف

مقدمه

دنیای امروز، از یک‏سو به سبب افزایش جمعیت و به تبع آن افزایش نیازهای گوناگون انسان‏ها، و از سوی دیگر به دلیل محدودیت منابع طبیعی و استفاده از الگوهای ناصحیح مصرف، با معضلات بسیاری دست به گریبان است. فقر، کاهش میزان آموزش و پرورش، سوء تغذیه، طلاق، فحشا و ایجاد شکاف عمیق بین اقشار غنی و فقیر، از جمله این معضلات هستند.

سال 1388 از سوي مقام معظم رهبري حضرت آيت الله خامنه‌اي ـ مد ظله ـ به عنوان "سال حرکت به سوی اصلاح الگوي مصرف" نام گرفت. امري كه اگر نخبگان و توده جامعه بر اهميت و ضرورت آن واقف شوند می‏توان بر معضلاتی که بدانها اشاره شد ـ حداقل در داخل کشور ـ فائق آییم.

الگوهای نادرست مصرف

یکی از راه‏های اصلاح کردن الگوی مصرف، آگاهی از الگوهای ناصحیح مصرف است.

از شیوه‏های نادرست مصرف که در اسلام به آنها پرداخته شده است می‏توان به "اسراف و تبذیر" و "بخل و تنگ‏نظری" اشاره نمود.

1. اسراف و تبذیر

مقام معظم رهبری در زمینه اسراف فرمودند: "ما در زمينه مصرف و در زمينه هزينه كردن منابع مالي كشور، دچار نوعي بي‌توجهي هستيم كه بايستي آن را تبديل كنيم به يك توجه و اهتمام خاص. ما دچار اسراف هستيم، ما دچار ولنگاري و ولخرجي مصرف هستيم ... جامعه ما بايد اين مطلب را به عنوان يك شعار هميشگي در مقابل داشته باشد. چون وضع جامعه ما از لحاظ مصرف وضع خوبي نيست. ما بايد اعتراف كنيم که  عادت‌ها و سنت‌هاي ما، روش‌هاي غلطي است كه از اين و آن ياد گرفته‌ايم. این فرهنگ ما را به زياده‌روي در مصرف ـ به نحو اسراف ـ سوق داده است". (1)

به نظر ایشان، جلوگیری از اسراف فقط وظیفه مردم نیست ؛ بلکه مسؤولین هم در این زمینه وظیفه‏ای سنگین دارند: «مسؤولان موظفند. اسراف فقط در زمينه‏ فردى نيست؛ در سطح ملى هم اسراف مي‏شود... بخش مهمى از اين اسراف در اختيار مردم نيست؛ در اختيار مسؤولين كشور است... برق هدر مي‌رود... آب هدر مي‏رود. اينها اسراف‌هاى ملى است؛ در سطح ملى است... اسراف در سطح سازمان هم اتفاق مى‏افتد. رؤساى سازمان‌هاى گوناگون مصرف شخصى نمي‌كنند، اما مصرف بى‏رويه در مورد سازمان خودشان اتفاق مى‏افتد؛ تجملات اداره، اتاق كار، تزئيناتش، سفرهاى بيهوده، مبلمان‏هاى گوناگون؛ بايد با مراقبت و نظارت از اين كارها جلوگيرى كرد. هم در سطح دولت، هم در سطح آحاد مردم، هم در سطح سازمان‌ها بايستى نگاه عيب‏جويانه‏ به اسراف وجود داشته باشد». (2)

«راغب اصفهانی» درباره واژه اسراف می‏نویسد: «سرف، گذشتن از حد است اگرچه در انفاق باشد... اسراف، گاهی در مقدار است و گاهی در کیفیت؛ مانند آنچه در راه غیر خدا انفاق شود که اسراف است هرچند بسیار کم باشد». (3)

او واژه تبذیر را نیز چنین توضیح می‏دهد: «تبذیر به معنای پاشیدن بذر و تفریق است، و بعداً به طور استعاره به آنکه مال خویش را می‏پاشد و متفرق می ‎ کند مبذر می‏گویند، یعنی کسی که اسراف می‏کند و مال خویش را ضایع نموده و در غیر موردش به صورت غیر منطقی و فساد مصرف می ‎ کند». (4)

خداوند متعال در آیه‏های 26 و 27 سوره اسراء می‏فرماید: «و َآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا ، إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُواْ إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا ــ و حق خويشاوند را به او بده و مستمند و در راه‏مانده را [دستگيرى كن] و ولخرجى و اسراف مكن ، چرا كه اسرافكاران برادران شيطانهايند و شيطان همواره نسبت به پروردگارش ناسپاس بوده است».

«علامه طباطبایی» در تفسیر این آیه‏ها می‏نویسد: «به مصرف کردن، در هر جا که منظور اصلاح باشد، تبذیر گفته نمی‏شود، اما در جایی كه منظور فساد باشد تبذیر است. خداوند جمله "ان المبذرین..." را تعلیلی برای نهی از تبذیر آورده است و معنایش این است که اسراف مکن زیرا اگر اسراف کنی، از برادران شیطان خواهی بود و همانگونه که شیطان نعمت‏های خدا را کفران نموده، و آنچه از استعداد قدرت که از جانب خدا به او داده شده، همه را در راه فریب بندگان مصرف نموده، تو نیز نعمت‏های خدا را در نافرمانی و کفران مصرف خواهی کرد». (5)

بر همین اساس، ائمه اطهار ـ علیهم السلام ـ به اصل دوری از اسراف تأکید فراوان نموده‏اند. از نگاه آنان، اسراف نه فقط مثلاً دور ریختن سیب نیم‏خورده و میوه‏ای است که به طور کامل مصرف نشده ؛ بلکه كارهاي بظاهر ناچيز مثل دور انداختن هسته خرما و زمین ریختن مقدار اندکی آب نیز اسراف به شمار می‏رود.

به هر حال اسراف از دیدگاه اسلام معنای وسیعی دارد و زیاده‏روی در هر امری یک نوع اسراف است. مثلا فرموده‏اند: «فی الوضوء اسراف و فی کل شی‏ء اسراف» یعنی در وضوء و در هر چیزی، اسراف وجود دارد. (6)

همچنین هرگونه اتلاف و چیزی که به بدن ضرر داشته باشد یک نوع اسراف است. چنانچه امام صادق(ع) فرمودند: «إنما الإسراف فیما أتلف المال و أضرّ بالبدن» یعنی همانا اسراف در چیزی است که موجب نابودی ثروت و زیان‏رسانی به بدن گردد. (7) بنابراین مصرف سیگار و هرگونه مواد و اموری که موجب نابودی مال و ضرر‏رسانی به بدن شود، از مصادیق اسرافکاری بوده، عامل آن مسرف و مبذّر است.

برای تکمیل این بحث، به فرازی از زندگی یک امام معصوم توجه كنيد:

شخصی به نام عباس نزد امام رضا (ع) رفت و درباره خرج کردن در خانه نسبت به همسر و فرزندان پرسید. امام فرمود: «به‏گونه ‎ ای باشد که بین دو مکروه (سخت‏گیری و اسراف) قرار گیرد». عرض کرد: «منظورتان از این سخن چیست؟» فرمود: «آیا سخن خدا در قرآن را نشنیده‏ای که اسراف و سخت‏گیری را ناپسند می‏شمرد و می‏فرماید: "وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا ــ و كسانى‏اند كه چون انفاق كنند نه ولخرجى مى‏كنند و نه تنگ مى‏گيرند و ميان اين دو [روش] حد وسط و اعتدال را برمى‏گزينند" (8)».

علاوه بر تبذیری که ذکر شد، تبذیر دیگری نیز وجود دارد و آن "تبذیر در حلال" است. امام صادق(ع) می‏فرماید: «احدي از رسول خدا چیزی از مال دنیا نمی‏خواست مگر آنکه به او می‏داد. زن فقیری فرزند خود را نزد آن حضرت فرستاد و به او سپرد که اگر رسول خدا گفت چیزی ندارم بگو پیراهنت را بده که ما در خانه چیزی نداریم! حضرت هم چنین کرد و پیراهنش را بخشید. خداوند نیز آن حضرت را با آیه 29 سوره إسراء تأدیب نمود که: وَلاَ تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَهًْ إِلَى عُنُقِكَ وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا محْسُورًا ــ و دستت را به گردنت زنجير مكن و بسيار [هم] گشاده‏دستى منما تا ملامت‏شده و حسرت‏زده [و تهی‏دست] بر جاى مانى».(9)

2. بخل

مقام معظم رهبري در سخنان خود بدرستي به اين نكته اشاره نمودند كه صرفه‌جويي به معناي مصرف نكردن نيست. صرفه‌جويي به معناي درست مصرف كردن، بجا مصرف كردن، ثمربخش مصرف كردن و ضايع نكردن اموال است. این نوع مصرف، مخالف نگرشی است که صرفه‏جویی را "بخل" و "خساست" تعریف می‏کند.

راغب در کتاب مفردات درباره بخل چنین می‏گوید: «بخل، امساک کردن (نگاه داشتن) موجودی است از محلی که نباید امساک شود». (10)

اعمال مذموم تبذیر و بخل در قرآن و روایات بسیار نکوهش شده است. پروردگار و معصومین(ع) انسان‏ها را از آفات و زیانهای این دو عمل مذموم آگاه کرده و برحذر داشته است.

خداوند در آیه 180 سوره‏ی آل عمران می‏فرماید: «وَلاَ يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَّهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَّهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُواْ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَهًْ وَلِلّهِ مِيرَاثُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ــ و كسانى كه به آنچه خدا از فضل خود به آنان عطا كرده بخل مى‏ورزند هرگز تصور نكنند كه آن [بخل] براى آنان خوب است بلكه برايشان بد است به زودى آنچه كه به آن بخل ورزيده‏اند روز قيامت طوق گردنشان مى‏شود. ميراث آسمان‌ها و زمين از آن خداست و خدا به آنچه مى‏كنيد آگاه است».

علامه طباطبایی می‏فرماید: «در این آیه خداوند بخیل را ملامت و مذمت نموده و بیان می‏کند این طایفه آنقدر فرومایه‏اند که مال را با اینکه صاحبش خداست، در راه خدا انفاق نمی‏کنند و با عبارت سیطوقون... شر بودن بخل را تعلیل می‏کند». همچنین با عطف کردن این کلام به کلامی که در 2 آیه قبل درباره کفار فرموده است خاطر نشان می‏کند: «بخل نیز همانند املاء برای کفار، درد بی‏درمان فرد بخیل است» (11)

همچنین در آیه 37 سوره نساء می‏فرماید: «الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُّهِينًا ــ همان كسانى كه بخل مى‏ورزند و مردم را به بخل وامى‏دارند و آنچه را خداوند از فضل خويش بدانها ارزانى داشته پوشيده مى‏دارند و براى كافران عذابى خواركننده آماده كرده‏ايم».

علامه در تفسیر این آیه نیز می‏نویسد: «منظور در این جمله این نیست که بخیلان تنها با زبان، مردم را به بخل ورزیدن فرا می‏خوانند بلکه با روش عملی خود، مردم را به بخل وادار می‏سازند. زیرا این طایفه همواره دارای ثروت و اموالند و مردم با دیدن زرق و برق زندگی آنها دلداده‏ی کاخ و زندگی آنها شده و طمعکار می‏شوند. پس عمل افراد بخیل خود دعوت کننده‏ی مردم به بخل و منع کنند از انفاق است». (12)

در احادیث نیز بخل با تعابیری گوناگون نکوهش شده است؛ مانند:

ــ بخل، ردای بینوایی است. (13)

ــ زیرا در بر دارنده‏ی هر بدی و عیبی است و افساری است که بخیل به وسیله‏ی آن به هر سوی و به هر بدی کشیده می‏شود. (14)

ــ فرد بخیل از پرداخت زکات و بخشش به قوم و خویشان دریغ می ‎ ورزد و جز در این موارد تبذیر می‏کند. (15)

ــ او نسبت به معبود خویش بد‏گمان است. (16)

ــ بخيل در دنیا مانند تهیدستان به سر می‏برد و در آخرت همچون توانگران از او حسابرسی می‏شود. (17)

ــ بخیل خزا‏نه‏دار وارثان خود است. (18)

ــ بخیل هیچ دوستی ندارد. (19)

ــ بخیل از خدا و مردم دور است و به آتش نزدیک. (20)

ــ بخیل بودن مایه دشنام بسیاری می‏شود. (21)

ــ بخیل بودن آبرو را بر باد می‏دهد. (22)

لذا پیامبر اکرم و امامان شیعه ـ علیهم صلوات الله ـ علاوه بر گفتار خود، در متن زندگی و رفتار خود به سخاوت و بذل و بخشش در راه حق، اهمیت بسیاری می‏دادند. به عنوان نمونه:

روزی امام سجاد(ع) عازم سفر مکه برای انجام مراسم حج بود. از مدینه حرکت کرد تا به سرزمین حره (در دو کیلومتری مدینه) رسید. در آنجا پیام‏رسان خواهرش حضرت سکینه، به او رسید و هزار درهم پول به امام داد و عرض کرد این مبلغ را برای شما فرستاده که در سفر حج به مصرف برسانید. امام سجاد(ع) آن پول را گرفت. هنوز چندان از مدینه فاصله نگرفته بود که همه‏ی آن پول را بین مستمندان تقسیم نمود. (23)

همچنین: شخصی به نام «محفن بن ابی‏محفن» نزد معاویه رفت و برای خوش‏رقصی و جایزه، علی(ع) را تحقیر کرد و اینطور گفت: «از نزد بخیل‏ترین عرب نزد تو آمده‏ام!» معاویه با اینکه دشمن سرسخت علی(ع) بود، نتوانست این تهمت ناجوانمردانه را تحمل کند به او گفت: «چگونه علی بخیل‏ترین عرب است؟ سوگند به خدا اگر علی دارای دو اتاق باشد و یکی از آن اتاق‏ها پر از کاه باشد و دیگری پر از طلا، اتاق طلای او قبل از اتاق کاه، خالی می‏گردد». (24)

نتیجه

با توجه به رو به کاهش بودن منابع طبیعی و رشد جمعیت و نیاز انسان‏ها، می‌توان با اصلاح الگوي مصرف و دوری از اسراف و تبذیر، دارای حيات و سرزمیني دور از فقر و محرومیت شد. از سوی دیگر، با دوری کردن از بخل و بهره‏جستن از اصل سخاوت که از اصول اساسی ادیان آسمانی است می‏توان با بخشیدن امکانات مادی و معنوی به همه اقشار، آنها را از رفاه مالی و به تبع آن علم و کمالات برخوردار کرد.