منشور مصرف بهینه و جلو گیری از اسراف در سال اصلاح الگوی مصرف

بستر و روش شناسي اصلاح الگوي مصرف

خبرگزاري فارس: نويسنده مقاله، كوشيده است كه به واكاوي چگونگي بستر و روش شناسي اصلاح الگوي مصرف پرداخته و نگاهي اجمالي به بايدها و نبايدهاي فردي و اجتماعي موضوع داشته باشد. اينك مطلب را با هم از نظر مي گذرانيم.

اصلاح الگوي مصرف و توجه عمومي مردم به دوري از اسراف و تبذير امري است كه اگر با بسترسازي و تمهيدات لازم انجام پذيرد موجب حل مشكلات بسيار فردي و اجتماعي مردم مي شود.
نويسنده مقاله، كوشيده است كه به واكاوي چگونگي بستر و روش شناسي اصلاح الگوي مصرف پرداخته و نگاهي اجمالي به بايدها و نبايدهاي فردي و اجتماعي موضوع داشته باشد. اينك مطلب را با هم از نظر مي گذرانيم.
مذمت اسراف
«مسئله» اسراف و غيرمنطقي بودن رفتار مصرفي جامعه، از مدت ها قبل مدنظر رهبر معظم انقلاب اسلامي بوده است.
از زواياي متعدد و مختلف به ويژه از منظر «جوشش چشمه اي» آن را مطرح و مورد مطالعه قرار داده اند. به عنوان نمونه در تاريخ 5/9/1375 با مخاطب قراردادن مسئولين مي فرمايند: «البته بالاترين و واجب ترين زهدها اين است كه انسان از حرام پرهيز كند؛ پارسايي كند؛ دامن را پاك نگه دارد و زهد بورزد.» (بسيج و تفكر بسيجي، ص 51)
اسراف يكي از مصاديق حرام است و در تاريخ
5/6/1380 در ديدار رئيس جمهور و اعضاي هيئت دولت مي فرمايند: «عزيزان من! اين نكته را در اين جا بگويم؛ از جمله چيزهايي كه روند حركت به سمت عدالت را در جامعه كند مي كند، نمود اشرافي گري در مسئولان بالاي كشور است؛ از اين اجتناب كنيد. اشرافي گري دو عيب دارد؛ عيب دومش از عيب اولش بزرگتر است. عيب اول اشرافي گري اسراف است- اشرافي گري حلال را مي گويم؛ يعني آن چيزي كه پولش از راه حلال و بحق به دست آمده- اما عيب دوم بدتر است و آن اين است كه فرهنگسازي مي كند، يعني چيزي براي مسابقه دادن همه درست مي كند.»
(همان، ص 483- 484)
از طرفي ايشان موضوع عدالت را همواره گوشزد كرده اند و اكنون دهه چهارم انقلاب اسلامي را دهه تحقق عدالت خوانده اند، در تايخ 1/1/1376 در حرم امام هشتم عليه السلام مي فرمايند: «نظام اسلامي، نظام عدالت است» (همان، ص 244)، مطالبه عدالت يعني بايد همواره اين مهم را مطالبه كرد و براي تحقق آن خاموش نشد! و در طليعه دهه چهارم انقلاب اسلامي اصلاح الگوي مصرف تسهيل كننده مسير عدالت و پيشرفت مي دانند.
مصرف و اسراف
معني مصرف، «جاي صرف و خرج كردن و محل خرج» است، همانجايي كه بايد براي آن مايه گذاشت! اين مايه هم مي تواند مادي باشد و هم معنوي.
به تعبير ديگر؛ مصرف، همانجايي است كه بايد انجام شود و اسراف زياد از حد خرج كردن يا صرف كردن و نابه جا خرج و صرف كردن است. آيا همه به طور كامل مي دانيم عمر و مالمان، فرصت و تجهيزات در اختيارمان، منابع طبيعي و غيرطبيعي تحت مسئوليتمان و... را در جاي خود خرج و صرف كنيم؟! با طرح موضوع «اصلاح الگوي مصرف» از سوي رهبر معظم انقلاب، به اين نتيجه مي رسيم كه در ادبيات، فرهنگ و رفتار آحاد جامعه داراي مشكل و معضل هستيم!
با درك معني مصرف و اسراف و موضوع شدن آن براي اصلاح الگوي آن به اين نتيجه مي رسيم كه وضعيت كنوني مشكل دارد. در نتيجه بايد به شناخت زمينه هاي شكل گيري وضعيت موجود توجه داشت، آن را مطالعه كرد، تحليل نمود و عوامل ظهور و بروز آن را مشخص نمود.
عوامل و زمينه هاي شرايط موجود
براي تحقق اصلاح الگوي مصرف و شناخت بستر و راه و روش هاي آن، نيازمند شناسايي عوامل و زمينه هاي وضع موجود هستيم. در بررسي و شناخت عوامل و زمينه ها لازم است به تفكيك بخش ها و حوزه هاي آن پرداخت.
الف) عوامل و زمينه هاي دروني
خانواده، ادبيات اجتماعي، گروه ها و انجمن هاي صنفي، تخصصي، آيين هاي ملي و قومي، اقليم، نظام آموزشي، ساختار ارتباطي و...
ب) عوامل و زمينه هاي بيروني
تجاوز و اشغال،نفوذ و رخنه فرهنگي،تهاجم سياسي و رسانه اي،الگوي اقتصادي تحميلي، مدرنيته، توريست و ترددهاي ديگر ،الگوي آموزشي، تبليغات تجاري و...
مطالعه در ابعاد و سطوح، اين مهم را نمايان خواهد كرد. سطوح و ابعادي كه اگرچه حسرت و اندوه سنگيني را درپي خواهد داشت، اما يقيناً در شناخت بستر و طراحي روش و شيوه هاي اصلاح موثر خواهد بود. در بررسي و پژوهش هاي دروني و بيروني عوامل و زمينه هاي شكل دهنده به شرايط موجود بايد ماهيتي برخورد كرد نه سطحي و قشري!
بايد با معيارهاي دقيق علمي پي برد كه ماهيت و ذات كدام فرهنگ و تمدن مصرف گراست! آن تمدني كه براي بشر تعالي و كمال همراه با رفاه و آسايش مي خواهد يا تمدني كه تجميع سرمايه براي عده اي ولو به هر قيمتي را دنبال مي كند؟! از اين منظر، گفتمان تمدني و ادبيات آن را بايد با مقوله بندي موضوعات مختلف تجزيه و تحليل كرد تا روشن شود كه آيا به مصرف دامن مي زند، يا به تعادل دعوت مي كند. اين حركت به تقويت و ارتقا هويت ملي در زندگي اجتماعي سرعت خواهد بخشيد، چيزي كه قوام بخش امنيت و دوام دهنده حركت رو به كمال فرهنگ و تمدن خواهد بود. در اين قله، افق هاي روشن آينده اهل معرفت و افق هاي تيره ديگران را به خوبي مي توان ديد.
بسترشناسي
براي تحقق اين هدف مهم، نياز به تحرك همه جانبه و فراگير است، با بخش گرايي يا قشربندي نمي توان قدم درخوري برداشت! با نگاهي كل نگرانه جزء بين و يا با جزءبيني كل نگرانه بايد به سطحي از طراحي رسيد كه ضريب خطاي آن به كمتر از ده درصد برسد.
در شكل گيري رفتار اجتماعي كه برآيند درك و فهم و رفتار فردي وخانوادگي است فرايندي وجود دارد. اين فرايند است كه حركت به سمت هدف را ممكن مي سازد و تا به ا ين فرايند توجه لازم صورت نگيرد، قدر مسلم، آن اتفاقي كه مورد انتظار است رخ نمايان نخواهد كرد.
با اين شرح، دهه چهارم انقلاب اسلامي كه داراي گفتماني با نام «عدالت و پيشرفت» است پيش نيازي لازم دارد كه «مسئله» ملي است، پيش نيازي تحت عنوان «اصلاح الگوي مصرف».
اصلاح الگوي مصرف را بايد در بستر و فرايند روشمند تحقق قرار داد و با چشم هاي تيزبين پژوهش و مطالعه همواره آن را رصد كرد تا از هرگونه خطا و انحراف مصون ماند و به سمت هدف پيش برود.
گفتمان و ادبيات
گفتمان عدالت و پيشرفت با پيش نياز اصلاح الگوي مصرف اولين لازمه اش ادبيات است.
برخاست گاه هاي ادبيات منطبق با اين گفتمان را بايد با مطالعه مورد بررسي قرار داد، شناخت و استخراج كرد و منتشر نمود. عدالت و پيشرفت با پيش نياز اصلاح الگوي مصرف، به خودي خود نمي توانند حركت كنند، رنگ و بوي جامعه را تغيير دهند و اهداف مورد نظر را تامين نمايند. در زبان شناسي، بر تاثير حرف و واژگان تاكيد مي شود، استخدام واژگان متناسب با گفتمان و اهداف گفتماني، يكي از روش هاي اساسي براي به حركت در آوردن كاروان عدالت و پيشرفت است.
پس شكل گيري ادبيات مناسب با گفتمان دهه چهارم انقلاب اسلامي اولين بستر مناسب در به حركت درآوردن اين كاروان است.
سرچشمه هاي ادبيات مورد نياز، دين و دانش و فرهنگ عمومي يا همان فرهنگ عامه است. اين ادبيات داراي سه سطح است كه ابعاد مختلف گفتمان را پاسخ گويي مي كند:
الف) سطح علمي آموزشي؛ ادبيات در اين سطح كاركرد آموزشي دارد، آموزش در مدارس و دانشگاه ها و ديگر مراكز آموزشي، همچنين مسئوليت برقراري ارتباط فراملي را به عهده مي گيرد و تبادل دانش و فن لازم براي شرايط جديد جامعه را مساعدت مي كند. در مقابل هجمه و تهديدات احتمالي عليه گفتمان مددرساني كرده و شرايط لازم براي دفع آن ها را مي سازد.
ب) سطح ساختار ارتباطي ازطريق رسانه ها؛ ادبيات در اين جايگاه تسهيل كننده زمينه براي شكل گيري پيام هاي مختلف رسانه اي است. رسانه ها اگرچه از ادبيات بالادستي (علمي آموزشي) بهره برمي گيرند و نيازهاي خود را از ادبيات عامه نيز تامين مي كنند، اما خود داراي ويژگي ها و اقتضائاتي اند كه سطحي از ادبيات را شكل مي دهند و با آن فعاليت مي كنند.
اين ادبيات توانايي انتقال دو طرفه پيام از سطح علمي به سطح عامه و از عامه به سطح علمي را داراست.
ج) سطح عامه؛ ادبيات در زبان و زندگي عمومي يك جامعه داراي سطح و جايگاه خاص خود است، اين ادبيات توانايي بيشتر و بهتري براي حمل احساسات، عواطف، هيجانات و جنبه هاي عاطفي ارتباطات اجتماعي افراد داراست. اين سطح از ادبيات امكان بهره گيري از گويش ها، آيين ها و توانمندي هاي بومي اقوام و گروه هاي مختلف يك جامعه را بيشتر از سطوح ديگر دارد.
اگرچه در نگاه پيشرفته به نظام و ادبيات علمي آموزشي، صاحب نظران بر اين باورند كه بهره گيري از سطح ادبيات عامه برتري خود را نشان داده است و بايد از آن غفلت نكرد. اما به هويت مستقل آن نمي توان بي اعتنا بود، بلكه با نگاه و توجه به هويت مستقل، مي توان از آن در سطح علمي آموزشي بهترين بهره را گرفت.
از اين رو لازم است در برنامه ريزي هاي مختلف، لايه هاي سه گانه را درنظر داشت. يعني صرفاً اين مراكز علمي محض در سطح كلان نباشند كه دسترسي به اعتبار، امكانات و فرصت هاي مختلف را براي انجام كار داشته باشند و مراكز ديگر از هيچگونه امكاني بهره مند نگردند. لازم است فرصت سازي براي تحرك مراكز و گروه ها در تمام سطوح صورت بگيرد وهيچ بهانه اي براي سلب مسئوليت از كسي وجود نداشته باشد تا همه استعداد و امكانات و توانمندي ها در اين راه بسيج شوند و پوشش همه جانبه اي در تمام سطوح به وجود آيد.
ادبيات موردنظر اين گفتمان بايد تبيين كننده مباني نظري و عملي آن باشد و پاسخ گويي به نيازهاي نظري و اجرايي و عملي آن را همراه با هم پي بگيرد. به عبارتي اين ادبيات بايد از فكر تا رفتار را پوشش دهد و همه جانبگي خود را به رخ بكشد و همواره تسهيل كننده حركت بوده و درون زايي در روش عمل را ممكن سازد.
گفتمان و فرهنگ
ادبيات چند سطحي به وجود آمده از متون و منابع ديني،علمي و فرهنگ عمومي جامعه، مولد نوعي از فرهنگ خواهد بود. فرهنگي كه مؤلفه هاي اصلي آن برآمده از چارچوب هاي گفتمان است. و حركت رو به جلو گفتمان را روان سازي و نشاط بخشي مي كند. تحقق عدالت و پيشرفت با پيش نياز اصلاح الگوي مصرف زماني ممكن مي شود كه فرهنگ و ادبيات جامعه رنگ و بوي آن را بگيرد و آيين هاي ويژه آن كه سطوح و ابعاد مختلف از فرد، خانواده، سازمان تا جامعه را درگير خود مي كند نمايان شود.
جوشش همگاني مطالبه در لطافت فرهنگي ظهور بيابد و در جغرافياي فكري، سياسي، اقتصادي، اجتماعي و ارضي كشور جاري و ساري شود. شكل گيري و به جريان درآمدن يك فرهنگ، ملزوماتي دارد و به روش هايي نيازمند است. ملزومات آن برآمدن از منابع و مباني اعتقادي، تاريخ، فرهنگ عمومي، نظام اجتماعي و آموزه هاي اخلاقي و... آن جامعه است. يعني آن فرهنگ بايد الزاماً داراي سكونت گاه در باطن افراد و اجتماع بوده و هر بعدي از آن بتواند داراي تكيه گاهي باقوام و قدرتمند باشد.
شناخت لوازم و توجه به آن ها شكل گيري و به جريان درآمدن فرهنگ را آسان و ممكن مي سازد. ظرف زماني يك دهه از انقلاب، براي تحقق آرماني كه از ابتداي پيروزي آن نيز مورد توجه بوده، فرصت مطلوبي است. اما لحظه لحظه هايي آن بايد مورد بهره گيري واقع شود، مهندسي حركت از نقطه آغاز تا انتهايي ترين قله هدف، با معيارهاي علمي، اعتقادي و تاريخي فرهنگي جامعه صورت پذيرد.
در سايه فرهنگ، رفتار اجتماعي شكل مي گيرد، يا همان فرهنگ به جريان درآمدن را عمل اجتماعي مطابق با فرهنگ مي نامند كه براي تحقق آن به روش ها و تكنيك هاي نياز است.
به كمك شكل گيري ادبيات در سطوح مختلف، زمينه هاي برآمدن فرهنگ فراهم مي شود و براي تبديل شدن فرهنگ به رفتار فردي، خانوادگي، سازماني و اجتماعي بايد از تكنيك و شيوه هاي مختلف بهره گرفت.
تكنيك و روش ها
صاحب نظران علوم اجتماعي، ارتباطات، مردم شناسي، روانشناسي اجتماعي و اخلاق، براي انتقال معنا و مفاهيم مورد نياز افراد به آنان و تبديل آن معنا و مفاهيم به رفتار عملي تلاش هاي فراواني صورت داده اند. از مجموعه تلاش و كوشش هاي مختلف، دستاوردهايي حاصل شده است كه ذيلا به برخي از آنها اشاره مي شود.
قدر مسلم نوع شيوه و تكنيك ها در قالب و مدل هاي ارتباطي مي تواند متفاوت باشد، و اين انتخاب و يا تشخيص حق آنهايي است كه مسئول توليد و انتقال پيام و يا مأمور برقراري ارتباط با مخاطبان مي باشند.
شناخت شيوه هاي مناسب براي ارسال مؤثر پيام به مخاطب، نيازمند استعداد و توانمندي هايي است كه بايد اهل آن واجد اين شرايط باشند.
پس توليد و ارسال پيام، يا همان برقراري ارتباط مؤثر و موفق با مخاطب، نيازمند بكارگيري عناصر توانمند و داراي استعداد است و نمي توان به صرف در اختيار داشتن ابزارهاي ارتباطي اقدام به توليد و ارائه پيام نمود، بلكه لازم است از عناصر داراي استعداد و توانايي و شناخت در اين امر استفاده شود.
1- تبليغ
«تبليغ در سالم ترين، طبيعي ترين و اصولي ترين شكل آن، نوعي فعاليت آموزشي است كه به منظور نشر دانش و آگاهي هاي سياسي و اجتماعي و فرهنگي و نشر ارزش ها و سجاياي اخلاقي صورت مي گيرد.
«ابلاغ» در لغت به معني «رساندن» است و «تبليغ» از نظر لغوي «رسانندگي» است و مبلغ «رساننده» است، رساننده پيام ها و آموزه هاي ويژه تبليغي.» (زورق، 1386، ص39)
تبليغ رساندن دوطرفه است، هم رساندن پيام به مخاطب و هم رساندن مخاطب به درك و فهم مفهوم و معناي پيام مي باشد. از اين منظر امر تبليغ صرف آگاهي دادن به ديگران يا مخاطبان توسط مبلغ نيست، بلكه مبلغ مأمور به بلوغ رساندن مخاطب خود است. حركت دادن به فكر و نظام درك و دريافت ذهني مخاطب، براي قرارگرفتن در ارتفاعي از معرفت كه بتواند تشخيص بدهد و برمبناي تشخيص خود تصميم به اقدام عملي بگيرد.
در خرج كردن «عمر»، «سرمايه»، «آبرو»، «علم»، «عزت»، «اعتبار» و ديگر دارايي هاي خويش از توانايي فهم و معرفت بهره گيري نمايد.
در تبليغ، ملاك اصلي بالغ كردن مخاطب نسبت به موضوعي است كه براي آن تلاش مبلغ صورت مي پذيرد.
مبلغ در امر تبليغ، پيام ها را معطوف به فطرت، عقل و قلب مخاطبان توليد و منتشر مي كند، بنيان هاي پيام رجوع به مباني وحي دارد كه براي فطرت و قلب هاي آدمي آشناست.
2- يادآوري (تذكر)
«تذكر به معناي يادآوري است و...» (سجادي، 1366، ص504)، وظيفه تذكر به ياد مخاطب آوردن، درك و فهم هايي است كه مورد نياز اوست، اما آنها را فراموش كرده است.
مخاطب براي شناخت، آگاهي و درك و دريافت آن زحمت كشيده، تلاش كرده و به فهم آن نائل آمده است اما گرد و غبار مسايل بر آن نشسته و موجب فراموشي آن شده است.
بايد با تذكر او را يادآور شد، شرايط براي رجوع به داشته هايش را فراهم ساخت تا بتواند از سرمايه ارزشمند درك و دريافت معنا و مفاهيمي كه امروز مورد نيازش است بهره برگيرد.
3- ترغيب
ايجاد رغبت در مخاطب براي پذيرش معنا و مفهوم پيام و عمل به آن يكي از شيوه هاي ارتباط مؤثر است. در ترغيب، بسته به نوع پيام، بايد به منافع مادي و معنوي مخاطب و ترجيحات او توجه داشت. برخي بنا به تربيت خاص خانوادگي به منافع فردي، عده اي به منافع جمعي و گروهي به منافع ملي بيشتر اهميت مي دهند. عده اي از مخاطبان دورانديش اند، آخرت نگرند، مرگ و قيامت برايشان از همه اين مسايل مهم تر است.
بايد به ترجيحات مخاطب توجه داشت و براساس آن به ترغيب او براي پذيرش معنا و مفهوم پيام پرداخت تا عامل به آن گردد. به عبارت ديگر با تبيين منافعي كه براي مخاطب داراي اهميت و ارزش است او را به رفتار مطابق با آن كمك كردن تكنيك و شيوه ترغيب است.
4- تشويق
نقش تشويق در پذيرش و انجام امري مطلوب، هم برآمده از آموزه هاي اخلاقي دين است و هم اثر و توانمندي آن در تجربه هاي مختلف و علم روانشناسي به اثبات رسيده است.
به شوق آوردن جامعه مخاطب براي پذيرش و انجام كاري كه مورد نياز او و جامعه است امري پسنديده و داراي ارزش است. تشويق مي تواند در هر شرايطي از كار مطرح باشد، همچنين سطوح و ابعاد متنوعي از آن را پوشش دهد. البته بسته به جامعه مخاطب و شرايط سني، جنسي، تحصيلي و... متفاوت است و بايد با مطالعه و دقت و حساب شده انجام پذيرد. تشويق كننده نيز بايد شأنيت لازم براي مخاطب تشويق شونده را داشته باشد. ميزان اثرگذاري تشويق و به شوق آوردن مخاطب به عوامل مختلفي ارتباط دارد كه نبايد ازنظر دور داشت.
5- تهييج
توسل به هيجانات، عواطف و احساسات مخاطبان براي به حركت درآوردن آنها در جهت انجام كاري كه موردنياز آنان و جامعه مي باشد نيز روشي پسنديده است.
انسان ها داراي هيجانات، عواطف و احساس هستند، اين غرايز را مي توان در جهت خير آنها بكار گرفت. به كارگيري هيجانات، عواطف و احساسات مخاطب در اموري كه به نفع او و جامعه اي است كه در آن زندگي مي كند، يكي از كم هزينه ترين و نزديكترين راه هاي حركت به سمت مطلوب است، اما نبايد در آن توقف كرد، بلكه بايد به مرور زمان جامعه مخاطبيني كه از طريق هيجانات و عواطف و احساسات جذب شده اند را به مسير پذيرش عقلاني و فكري سوق داد. چون اگر با عقل و اشتياق فكري و انديشه ورزي، به كمال درك و فهم آن دست نيابند، با فروكش كردن هيجانات، عواطف و احساسات رغبتي براي تداوم آن در خود نمي بينند.
توسل به احساسات و عواطف براي حركت و ايجاد جنب و جوش خوب است، اما تداوم حركت و عمق بخشي به آن نيازمند كار فكري، عقلي و علمي است.
6- اقناع
از ديگر روش و تكنيك هاي سوق دادن مخاطب به سمت پذيرش معنا و مفهوم پيام و تبديل كردن آن به رفتار علمي در زندگي، اقناع است.
روش اقناع، انتقال اطلاعات متناسب با موضوع به مخاطب براي قانع كردن وي در پذيرش امري و انجام آن است. بسته به موضوع و مخاطب، به عوامل قانع كننده تكيه دارد، مانند استدلال هاي وحياني، نقلي، عقلي، علمي، اجتماعي، مصلحتي و....
در قانع سازي عمق پذيرش و دوام عمل بيشتر است. به همين خاطر مخاطباني كه با شيوه اقناع پا در ميدان عمل مي گذارند از استواري بيشتري نسبت به مخاطبان تهييجي برخوردارند.
سرمايه گذاري در امر اقناع ارزشمند و داراي افق بلندمدت است.
7- آگاهي دهي و آموزش
از روش هاي ديگر حركت به سمت انتقال معنا و شكل دادن به رفتار مخاطبان، دادن آگاهي و آموزش است. اطلاعات و آگاهي و آموزش مي تواند رفتارساز باشد، با دادن آگاهي هاي لازم و آموزش شيوه هاي رفتاري مي توان جمعيت مخاطبان را براي پذيرش نوعي از رفتار آماده ساخت.
البته دادن آگاهي و آموزش، داراي شكل و شيوه و تكنيك هايي است كه هرچقدر به تسلط و توانايي در آن توجه شود، ميزان اثربخشي آن برجامعه مخاطبان افزايش خواهد يافت.
8- تمرين
ايجاد شرايط براي انجام تمرين يكي از شگرد و شيوه هاي انتقال معنا و جريان بخشي به رفتار است.
انسان ها با كنار هم قرار گرفتن و انجام جمعي تمرين، براي پذيرش معنا و رفتار جديد آماده تر مي شوند.
پس از دادن آگاهي، ايجاد رغبت، قانع سازي، تشويق و... يكي از بهترين روش هايي كه مي تواند به رفتار موردنظر عمق داده و عموميت آن و همچنين دوام بخشي آن را تضمين نمايد، تمرين است.
تمرين، روان سازي رفتار جديد در ذهن و فيزيك مخاطب است، براي پذيرش مسائل جديد و نگرفتن جبهه در مقابل آن، فراهم سازي شرايط تمرين عمومي از بهترين و مطمئن ترين روش هاست.
كم نيستند كشورهايي كه براي آماده نگه داشتن مردم خود در حوادث و شرايط مختلف، تمرين هاي دوره اي اجرا مي كنند.
يك تا چند روز زندگي در شرايط بحران، بدون آب، برق، گاز، وسيله نقليه، تلفن و...
چه در محل زندگي و چه به صورت تجمع در موضعي خاص براي سنين نوجواني و جواني كه به سمت پذيرش مسئوليتهاي خانوادگي و اجتماعي حركت مي كنند.
9- سير و سياحت
به حركت درآوردن جامعه مخاطب يا بخشي از جامعه مخاطب، درمسير يا حوزه اي خاص كه با توجه به شرايط طبيعي، مصنوعي، تاريخي، فرهنگي، اجتماعي، عقيدتي، اخلاقي و... اثربخشي آموزشي يا عبرت گيري دارد، يكي از شيوه هاي رفتارسازي است.
انسان در سير و سياحت به دليل تنوع زاويه هاي ديد ايجادشده، اطلاعات حاصله و... لطافت بيشتر و بهتري براي پذيرش معنا و مفاهيم جديد و عميق دارد و انتقال آن به رفتار نيز برايش آسان تر است.
10- تهديد
دربين جامعه مخاطبان، همواره هستند افرادي كه بنا به دلايلي نسبت به شرايط جديد انعطاف لازم را ندارند. با اين افراد نمي توان به شيوه هاي معمول برخورد كرد. تهديد يكي از تكنيك هايي است كه اگرچه كم و دست آخر بايد مورد استفاده واقع شود ولي براي اندكي از مخاطبان و در حدودي بايد مدنظر داشت.
تهديد تكنيك و ابزاري است كه همواره براي به حركت درآوردن اندكي از مخاطبان كه در تغيير و تحولات، انعطاف مناسب را ندارند مورد بهره برداري قرار مي گيرد. تهديد دامنه وسيعي دارد كه هر چقدر به زندگي و ترجيحات مخاطب مرتبط باشد اثر آن افزايش مي يابد.
اگرچه لازم است تهديد در حدي از اقل مورد استفاده قرارگيرد، اما آنجا كه لازم است از آن بهره گيري شود نبايد چشم پوشي نموده و سست عمل كرد، بلكه قاطع و به موقع بايد آن را اجرا نمود.
11- تنبيه
از روش هاي ديگر انتقال معنا و مفهوم و تغيير رفتار تنبيه است. تنبيه متوجه افرادي است كه بنا به دلايل مختلف اعم از تربيت خانوادگي، تمول، ارتباط با حوزه هاي قدرت و... تن به تغيير رفتار متناسب با نيازهاي عمومي جامعه نمي دهند و همواره نظر خود را بر منافع جامعه ترجيح مي دهند.
اگرچه تنبيه از روش و تكنيك هايي است كه مورد استفاده آن كم بوده و بايد تلاش كرد كه درحداقل ممكن انجام شود، اما در مواردي كه لازم شد بايد به صورت جدي و قاطع آن را به اجرا درآورد.
تنبيه نيز درسطح و ابعاد مختلف مي تواند مورد توجه واقع شود و براي به حركت درآوردن يك جريان از آن استفاده نمود.
.12 بازخوردگيري و اطلاع رساني به مخاطبان
در اختيارداشتن روند تغييرات درك و فهم و رفتار مخاطبان، يكي از نيازهاي اساسي در مديريت اجتماعي است. اما براي ايجاد تحرك بيشتر و تشويق و ترغيب مخاطبان، نيز مي توان با اطلاع رساني از روند آن بهره برداري نمود.
ارائه گزارش روند توليد، انتشار و بازخوردگيري پيام هاي موردنظر يكي از شيوه هايي است كه مي توان در سرعت و عمق بخشي حركت انتقال پيام و تغيير رفتار اجتماعي از آن استفاده كرد.
ميزان اثرگذاري اين شيوه بسته به نوع برخوردي است كه در توليد و انتشار پيام از آن مي شود.
هرچقدر كارشناسانه، هنرمندانه، به موقع و آگاهانه تر اقدام شود ميزان اثرگذاري آن بيشتر خواهدبود.
در دهه چهارم انقلاب بايد گفتمان حاكم، گفتمان «عدالت و پيشرفت» باشد و جامعه اين مهم را در جان و چهره خود به جريان درآورد. پيش نياز آن «اصلاح الگوي مصرف» است و اين «مسئله» منحصر به سال 88 نيست، بلكه در اين سال بايد عميق و با برنامه براي رسيدن به عدالت و پيشرفت آن را دنبال كرد. و بايد در عمل نشان دهيم كه تحقق اهداف نيازمند مطالعه، برنامه ريزي، پژوهش، بسترشناسي و روشمند عمل كردن است.
براي قرارگرفتن در بستر و شناخت روش ها، اگر به وقت و سرمايه لازم بود بايد صرف كرد بايد دريغ ننموده و بهاي موفقيت را پرداخت كرد. موفقيت هميشه در گرو تلاش هاي فكري، برنامه ريزي، روشمند و پيگيري و مديريت خوب است. براي نيل به توفيق نبايد از هيچكدام دريغ كرد. در اين برهه، همه به ويژه بسيجيان و مديران بخش هاي مختلف بسيج، به توجه به اين مهم سزاوارند و يقينا مسير آنان چنين خواهدبود و توفيق دست خواهد داد.

نويسنده:عبدالله عميدي

http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8805100625 

 http://crspa.ir

تدوین مقررات ملی ساختمان و ضوابط و معیارهای الزامی جهت بهبود کیفیت ساخت و ساز در مباحث مختلف بیست گانه و به خصوص در مورد "صرفه جویی انرژی" در ساختمان، بدون ضمانت اجرایی، تاثیری در چگونگی احداث ساختمان های در حال ساخت نخواهد داشت.
در این میان مراجع صدور پروانه های ساختمانی که محل مراجعه مستقیم متقاضیان احداث ساختمان بوده و کنترل و نظارت ساخت و ساز از طریق این مراجع انجام می شود، نقش موثری در اجرای مقررات ملی ساختمان به ویژه موارد مربوط به صرفه جویی انرژی و عایقکاری حرارتی ساختمان خواهند داشت. بطور قطع اگر در ساختمان شهرداری، موارد بهینه¬سازی انرژی رعایت نشده باشد و یا پرسنل فنی شهرداری اطلاعات کاملی نسبت به مبحث 19 مقررات ملی ساختمان نداشته باشند، نمی توان انتظار داشت این مقررات دست کم در بخش غیر دولتی اجرایی شود.
تا زمانی که مسئله انرژی تنها برای وزارتخانه های نفت و نیرو اهمیت داشته و ارگانهای اجرایی نظیر شهرداری¬ها، نحوه مصرف انرژی ساختمان را در اولویت چهارم و پنجم قرار داده و در مواقعی هیچ توجهی نسبت به اجرای راهکارهای بهینه سازی مصرف انرژی ساختمان نداشته باشند، مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان نیز تنها با صدور ابلاغیه¬ها و تدوین قوانین، اجرایی نخواهد گردید.برای اجرای موارد صرفه جویی انرژی در ساختمان های درحال احداث در بخش غیر دولتی، ناگزیر بایستی شهرداری ها وارد عمل شده و در گردش کار صدور پروانه ساختمانی و پایان کار ساختمان، کنترل و نظارت صحیح بر مبحث 19 مقررات ملی ساختمان ، در طراحی و اجرای ساختمان انجام پذیرد. بدیهی است کنترل و نظارت منطقی زمانی امکان پذیر خواهد بود که اطلاعات علمی، عملی و مشاوره در خصوص تهیه مصالح مرتبط با بهینه سازی و نحوه اجرا توسط شهرداری انجام شده و الگوهای عملی اجرا شده به شهروندان ارائه گردد.

چالش ها و چشم اندازهای اصلاح الگوی مصرف 

  سال ۱۳۸۸ از سوی مقام معظم رهبری با عنوان سال اصلاح الگوی مصرف مورد خطاب قرار گرفته و به قاعده درکی که از اقتضائات توسعه ملی ایران دارم، گمانم بر این است این تاکید می تواند برای کشورمان بسیار مبارک و پرثمر باشد زیرا مساله اصلاح الگوی مصرف از مهم ترین بسترهای تسهیل کننده توسعه در کشورمان است.

     سال ۱۳۸۸ از سوی مقام معظم رهبری با عنوان سال اصلاح الگوی مصرف مورد خطاب قرار گرفته و به قاعده درکی که از اقتضائات توسعه ملی ایران دارم، گمانم بر این است این تاکید می تواند برای کشورمان بسیار مبارک و پرثمر باشد زیرا مساله اصلاح الگوی مصرف از مهم ترین بسترهای تسهیل کننده توسعه در کشورمان است. در عین حال به قاعده تجربه های تاریخی که در ایران وجود دارد به دلیل ویژگی های خاص اقتصاد سیاسی ایران، استعداد خارق العاده یی وجود دارد که این فرصت به گونه یی خاص قلب ماهیت شود.

بنابراین به نظر می رسد ما باید تا جایی که در توان مان است، تلاش کنیم از منظر اقتصاد توسعه مساله در جایگاه خود مورد توجه قرار بگیرد و در عین حال برداشت های ناقصی که از این مساله پدید می آید را مطرح کنیم به امید اینکه از فرصتی که اکنون ایجاد شده به نحو هرچه شایسته تر استفاده کنیم. واقعیت این است که در حوزه مسائل مربوط به انسان بحث بر سر این است که مفاهیم باید خیلی ژرف کاوانه مورد توجه قرار گیرند، و باید تلاش کنیم با ضوابط و معیارهای علمی تفاسیری از مفاهیم کلیدی ارائه دهیم، که هم راه را بر رفتارهای فرصت طلبانه ببندد و هم منشاء کارنامه قابل قبول در عمل شود. نکته مهم دیگر این است که حتی اگر در زمان خاصی درک دقیقی از یک مفهوم پیدا کنیم خود این مفهوم در معرض تغییراتی قرار می گیرد که باید به این پویایی ها هم توجه کرد و باید بدانیم در عرصه امور مربوط به انسان هیچ مفهومی به صورت یک بار برای همیشه تعریف نمی شود.

در این زمینه برای اینکه بتوانیم به یک فهم دقیق تر از مساله برسیم مناسب ترین رویه این است که به عنوان نقطه عزیمت نگاهی تاریخی به این مساله داشته باشیم. نقطه عطف این نگاه تاریخی را انقلاب صنعتی در نظر می گیریم به دلایل متعدد؛ یکی از دلایل این است که اساساً به اعتباری مساله فاصله گرفتن کشورها از هم به شکل معنی دار از انقلاب صنعتی شروع شده و نکته دوم هم این است که فراز و فرودهایی در این دوره بالغ بر دو قرن در این زمینه شکل گرفته که اگر آنها را هوشمندانه نگاه کنیم، می توان خیلی خوب از آنها برای توسعه ملی استفاده کرد.

ولی اگر ترجمه یی و تقلیدی و ایستا با این پدیده روبه رو شویم، خود می تواند منشاء مشکلات جدیدی شود. تا جایی که به تجربه کشورهای صنعتی مربوط می شود، ملاحظه می کنیم مفهوم مصرف و تلقی ها و تعاریفی که از آن وجود داشته در این کشورها در طول زمان دستخوش تغییرات بنیادی شده؛ به این معنی که تا قبل از ربع اول قرن بیستم تلقی های موجود از مصرف در فرهنگ اروپایی خواه در زبان فرانسه و خواه در زبان انگلیسی تلقی منفی از مصرف بوده یعنی Consumption در فرهنگ لغات هر دو آنها با تعابیری مثل چپاول کردن، خراب کردن، از بین بردن و از توان انداختن معادل سازی می شد.

تا ربع اول قرن بیستم تلقی ها از مصرف عموماً منفی و مالامال از خشونت است، تصور من این است که این تلقی کاملاً انطباق دارد با آنچه ماکس وبر با عنوان اخلاق پروتستان از آن یاد می کند. در چارچوب اخلاق پروتستان از این زاویه دو مولفه کلیدی وجود دارد که وبر آنها را منشاء توسعه اروپا به حساب می آورد. نکته اول این است که در جهان بینی پروتستان شرط رستگاری انسان این است که تا سرحد توان تلاش کند به طوری که وبر می گوید، انباشت سرمایه برای کارآفرینان اروپایی ارزش نفس الامری دارد. مولفه دیگر اخلاق پروتستان اکتفای به حداقل ضرور مصرف است؛ یعنی انسان پروتستانی برای رسیدن به رستگاری خود را موظف می داند تا جایی که در توان دارد کار کند و تا جایی که امکان دارد از مصرف های غیرضرور خودداری کند.

گمان وبر و بسیاری از نظریه پردازان برجسته این است که این رویکرد مهم ترین منشاء دگرگونی های توسعه یی در کشورهای صنعتی بوده است. اما شواهد بی شمار تاریخی نشان می دهد از ربع اول قرن بیستم که نظام تولید انبوه موضوعیت پیدا کرد و کشورهای صنعتی توانستند به توانایی بی سابقه یی دست پیدا کنند، مشاهده می کنیم بار منفی فرهنگی درباره مصرف جای خود را بسیار سریع به تلقی جدیدی می دهد و تا آنجا جلو می رود که هویت افراد برحسب الگوی مصرف مورد ارزیابی قرار می گیرد.

به این ترتیب به نظر می رسد در تجربه کشورهای صنعتی دو مورد مهم را مشاهده می کنیم، اول تقدم ارتقای بنیه تولیدی نسبت به الگوی مصرف است یعنی همواره بنیه تولیدی در کشورهای صنعتی مقدم بوده بر الگوی مصرف و در واقع تغییرات در الگوی مصرف به دلیل تغییرات در بنیه تولیدی آنها پدیدار شده. نکته دوم پیوند معنی داری است که بین درآمد و مصرف وجود دارد که در چارچوب ارتقای بهره وری مستمر نیروی کار قابل توضیح است یعنی پویایی های پدیده مصرف هم از نظر تغییراتی که در نوع کالاهای مصرفی افراد پدیدار شده و هم از منظر تنوع و تغییراتی که در به کار گرفتن کالاهای مصرفی با آن روبه رو هستیم درست به اندازه تقدم بنیه تولیدی با تقدم بهره وری و توانمندی درآمدی هم همراه است و الگوهای مصرف به تبع این دو تحول در کشورهای صنعتی تغییر کرده اند.

نکته دیگری که برای شروع بحث باید مورد توجه قرار دهیم این است که به ویژه وقتی می خواهیم درباره مسائل اقتصادی در یک ساخت در حال توسعه صحبت کنیم سرمنشاء بسیاری از سوء تفاهم هایی که در حوزه مسائل اقتصادی پدید می آید به این برمی گردد که ما با یک مفهوم به نام اقتصاد روبه رو هستیم که در سه سطح تحلیلی متفاوت (خرد، کلان و توسعه) مطرح می شود که هر کدام از این سطوح تحلیل اقتصادی بنیان های انسان شناختی، هستی شناختی و روش شناختی خاص خود را دارند و همین طور دغدغه ها و مسائل محوری متفاوتی دارند.

به این ترتیب، وقتی راجع به الگوی مصرف صحبت می کنیم باید توجه داشته باشیم اگر در سطح خرد صحبت می کنیم در آموزه های سطح خرد گفته می شود که اصل با حاکمیت مصرف کننده است و مصرف کننده ها برحسب میزان پولی که می توانند داشته باشند حق تاثیرگذاری درباره اینکه چه چیزی به چه میزان و چگونه تولید شود، پیدا می کنند. در حالی که وقتی در سطح کلان بحث می کنیم بیشتر ذهن مان متمرکز است روی قاعده های رفتاری که نسبت مصرف را با متغیرهای کلان مثل پس انداز، سرمایه گذاری، توزیع درآمد و رشد اقتصادی مشخص می کند و بالاخره وقتی از منظر ملاحظات توسعه یی به این پدیده نگاه می کنیم در واقع تمام تمرکزمان روی مساله تناسب بنیه تولیدی یک جامعه با الگوی مصرفی آنهاست و از این منظر نهادهای پشتیبانی کننده این دو مورد توجه قرار می گیرد و البته از منظر توالی ها حتماً باید تقدم بنیه تولیدی را مورد توجه قرار دهیم.

به طور مشخص آنچه می خواهم مطرح کنم این است که در تجربه کشورهای صنعتی و در فرآیند آنچه طی بیش از دو قرن گذشته شاهد هستیم تا زمانی که توانایی مربوط به تولید انبوه پدید نیامده همه ساختارها و نهادها موضع گیری شدید علیه گسترش تمایلات مصرفی داشتند. اما به محض اینکه این بنیه تولیدی ارتقای معنی دار پیدا کرده، ملاحظه می کنید عناصر جدیدی وارد این فرهنگ می شود و در مدت کوتاهی تحولی بنیادی در الگوهای مصرفی کشورهای صنعتی مشاهده می شود.

شواهد تجربی نشان دهنده این است که تا دهه اول قرن بیستم گرایش غالب در کشورهای صنعتی همچنان ناظر بر مذموم انگاشتن مصرف های غیرضرور و به خصوص گرایش به مصرف کالاهای لوکس و تجملی است و از این به بعد است که به محض اینکه قدرت تولید انبوه پدیدار شده می بینید مسائلی مثل بازاریابی، تبلیغات، فروش اقساطی و علائم تجاری و ترویج اخلاق مدگرا موضوعیت پیدا می کند و کلاً کشورهای صنعتی که تا قبل از آن همه فضیلت ها را در حداقل مصرف سامان داده و نهادهای پشتیبان آن را هم ایجاد کرده بودند از این دوره به بعد است که استراتژی محوری آنها خلق نیاز می شود و وقتی استراتژی محوری خلق نیاز شد چیزی موضوعیت پیدا می کند که گالبرایت در کتاب ارجمند «جامعه برخوردار» آن را پایان دوران حاکمیت مصرف کننده اعلام می کند.

از نظر او، سیستم های تبلیغاتی از این دوره به بعد برای اینکه امکان مصرف هرچه بیشتر را پدید آورند از تمام عناصر و امکاناتی که روی ذهن مصرف کنندگان می تواند تاثیر بگذارد، استفاده کرده و نهایتاً کار را به جایی رسانده اند که برخلاف همه تاریخ تمدن بشری که همیشه هویت افراد براساس شغل و کار افراد تعریف می شده به تدریج شاهد شرایطی هستیم که هویت افراد بر حسب الگوی مصرف و سبک زندگی آنها تعریف می شود.

آنچه این تجربه را نسبت به تجربه کشورهای در حال توسعه متمایز می سازد این است که کشورهای در حال توسعه قبل از اینکه بنیه تولید شان را بتوانند تغییر دهند در معرض طیف گسترده یی از فرصت های مصرفی قرار می گیرند و اگر هوشمندی نظام های تصمیم گیری نباشد شکافی که بین بنیه تولیدی و مصرف های ممکن روز وجود دارد، می تواند تبدیل به مهم ترین پاشنه آشیل توسعه و امنیت ملی آنها شود. پدیده هایی مثل گسترش و تعمیق نابرابری ها و انواع وابستگی ها از این زاویه به خوبی قابل تحلیل است.

به لحاظ تاریخی برای اینکه تصوری از این ماجرا داشته باشید، مهم ترین مثال در تجربه ایران مربوط می شود به سفرهایی که ناصر الدین شاه قاجار به اروپا داشته و از آنجا مقداری کالاهای مصرفی لوکس را می آورد و این کالاها مورد تقاضای دیگر خانواده ها در سطوح بالای حکومت قرار می گیرد. اینجاست که اقتصاد ایران برای اولین بار با چالش مهمی روبه رو می شود که عبارت از این است که ما برای اینکه بتوانیم به این نیازهای مصرفی جدید پاسخ دهیم از طریق بنیه تولیدی موجود نمی توانیم خلق درآمد ارزی کنیم. در این مرحله برای تامین نیازهای مصرفی باید منابع و درآمدهای ارزی در اختیار داشته باشیم که آن هم مستلزم این است که بتوانیم کالاهایی تولید کنیم که در کشورهای صنعتی متقاضی دارد. در دوره قاجار این مساله به درستی درک نشد و به پویایی های مصرف هم توجه نشد و نتیجه این شد که از این زاویه ما در معرض تن دادن به غیرعادی ترین امتیازها قرار گرفتیم. این شکافی که بین نیازهای مصرفی وارداتی ما با بنیه تولیدی مان ایجاد شده بود از طریق دادن امتیازات غیرعادی به کشورهای پیشرفته پوشش داده شد و به موازات آن این شکاف افزایش پیدا می کند که برمی گردد به پویایی مصرف، طبیعتاً گستره و عمق امتیازاتی که ما داده ایم.

از این زاویه نگاه کنید به نیمه دوم عمر حکومت قاجاریه. زمانی که این مصارف گسترش پیدا کرده بودند، مجبور شدیم بسیاری از نوامیس اقتصادی مان را در اختیار کشورهای اروپایی قرار دهیم تا بتوانیم شکاف بین بنیه تولیدی و مصرف وارداتی را پوشش دهیم. در تمام دنیا به ندرت کشورهایی را پیدا می کنید که امتیاز انحصاری نشر اسکناس را به خارجی ها واگذار کرده باشند. در تمام دنیا سیاستگذاری و اجرای امور گمرکی در زمره مهم ترین نوامیس اقتصادی یک کشور است در حالی که ما برای مدتی طولانی این دو امتیاز را به خارجی ها واگذار کرده بودیم. و این تنها بخشی از واقعیت های تاسف بار آن دوران است. اگر علاقه مند بودید کتاب عصر امتیازات ابراهیم تیموری را ملاحظه کنید. تیموری می گوید وقتی قرارداد دارسی بسته شد، آه از نهاد درباریان بلند شد. او می گوید درباریان که با حسرت به آن امتیاز بی سابقه نگاه می کردند ناراحت بودند که وقتی می شود چنین امتیازاتی دهیم و رشوه دریافت کنیم چرا تاکنون برای قراردادهای سطح پایین تر واسطه گری می کردیم.

آنچه خیلی حیاتی است و مرتباً بر ابعاد اهمیت آن افزوده می شود این است که نظام تولید صنعتی یکی از مهم ترین قابلیت هایش در دوره پس از عصر تولید انبوه این بود که دائماً می تواند نیازهای جدید خلق کند. اگر از همین زاویه تجربه تاریخی ایران را نگاه کنید اگر به زمان های دورتر هم برنگردید ملاحظه می کنید که تا نیمه دهه ۱۳۴۰ درصد خانوارهای ایرانی که یخچال داشته اند به زحمت ۱۲ درصد می شود. تا سال ۱۳۶۰، درصد خانوارهای شهری که فریزر داشتند کمتر از سه درصد بوده ولی الان نگاه کنید خانوارهای شهری نمی توانند حتی تصور کنند بدون یخچال، فریزر یا حتی دی وی دی و ویدئو بتوانند زندگی کنند.

وجه دیگر پویایی مصرف جدید این است که مصرف های جدید گر چه در کوتاه مدت حکم مصرف تجملی و لوکس را دارد اما به محض اینکه این مصرف لوکس چند دوره تکرار می شود، جزء مصرف های ضروری می شود و ناتوانی حکومت در پاسخگویی به آن، بنیان های مشروعیت سیستم را به چالش می کشد. بحث بر سر این است که توجه به الگوی مصرف به اعتبار تجربه تاریخی نشان می دهد این وابستگی و امتیازات خفت باری که داده ایم تا این شکاف را پاسخ دهد به اعتبار تحولات جدید می تواند بسیار تاسف بارتر باشد. برای مثال باید توجه کنیم که الان در نقطه عطف جدید قرار داریم که عبارت از ورود به عصر دانایی است و به اعتبار بحث ما درباره الگوی تولید و مصرف این بحث را وارد یک مدار جدیدتر کرده و باید اقتضائات آن را هم بشناسیم. به عبارت دیگر باید به طور همزمان، در کنار تجربه های تاریخی به حال و آینده نیز توجهی درخور داشته باشیم.

موج سوم انقلاب صنعتی که از آن به عنوان عصر دانایی نام برده می شود، از منظر بنیه تولیدی جهان را وارد مداری جدید کرده که اصطلاحاً به آن تولید ناب گفته می شود که معادل Lean Production است. منظور از آن چیست؟ بحث این است که تا قبل از رسیدن به تولید انبوه مهم ترین ویژگی تولیدات کارگاهی این بود که هر یک از تولیدات متناسب با سلیقه مصرف کننده خاص تولید می شد. از خودرو بگیرید تا کت و شلوار. اما وقتی وارد مرحله تولید انبوه شدیم، این مساله به چالش کشیده شد؛ یعنی مهم ترین مشخصه تولید انبوه این است که با سلیقه یک مشتری معین خود را هماهنگ نمی کند بلکه با استفاده از علومی مثل روانشناسی و جامعه شناسی طیف های عمده سلیقه ها را شناسایی کرده و به طور یکسان و در مقیاس انبوه تولید می کنند.

در عصر دانایی مهم ترین مولفه نظام تولید ناب این است که توانایی های تولیدی دو مرحله قبل را به طور همزمان در اختیار گرفته، یعنی در حالی که خط تولید با بنیه تولید انبوه کار می کند اما هر یک از محصولات می تواند با سلیقه یک مشتری خاص که سفارش محصول داده، منطبق شود. و در این شرایط خلق نیاز جدید به مراتب امکان پذیرتر از هر دوره دیگری است و چنین الگویی از مصرف است که تشخص یافتن از طریق مصرف را وارد مرحله جدیدی کرده است؛ به همین خاطر در دوره جدید با یک شرایط بی سابقه روبه رو هستیم به این معنا که به صورت تنگاتنگ هویت و تشخص افراد متناسب با الگوی مصرف و سبک زندگی تعریف می شود. بحث بر سر این است که ما به طور فزاینده از دوره قاجار به بعد همچنان شکاف بین بنیه تولیدی و الگوی مصرف مان در حال افزایش بوده اما به طور طبیعی این سوال مطرح می شود، چرا در دوره پهلوی با وجود تعمیق بیشتر این شکاف رویه هایی از قبیل آنچه در قاجار شاهد بودیم را نمی بینیم؟ یعنی چرا انحصار چاپ اسکناس دست خارجی ها نیست و قراردادهایی مثل ترکمانچای و دارسی با خارجی ها نمی بستیم؟ یک پاسخ به این سوال این است که در این دوره ما در معرض دستیابی به درآمدهای نفتی بودیم و شکاف بین بنیه تولیدی و الگوی مصرف از طریق درآمدهای نفتی تامین می شده و فرآیند توسعه نیافتگی و وابستگی ما از این ناحیه بازتولید شده است.

بر اساس شواهد موجود، انقلاب اسلامی در چارچوب این بحث نقطه عطف بزرگی بوده که با مثال کوچکی از آن عبور می کنم. گرچه در جای خود نیازمند بحث و بسط بسیار زیادی است. بعد از اینکه شوک اول نفتی اتفاق افتاد و هوس رسیدن به دروازه های تمدن بزرگ به سر شاه افتاد، او از یک گروه مهندسین مشاور خارجی دعوت کرد برنامه یی که ما را به تمدن بزرگ می رساند، طراحی کنند. گروه مهندسی مشاور «ست» که فرانسوی بود و بعد با یک گروه ایرانی ترکیب شده و گروه ستیران را تشکیل دادند، در گزارشی که آنها تهیه کرده اند، تصریح شده بر اساس الگوی مصرف سال ۱۳۵۵ اگر ایران بخواهد ۱۰ سال بعد یعنی سال ۶۵ را بدون بحران سپری کند، باید حداقل ۶۵ میلیارد دلار با قدرت خرید آن روز دلار واردات داشته باشد.

اینکه انقلاب اسلامی از این زاویه نقطه عطفی در تاریخ ایران محسوب می شود، به واسطه این است که از یک طرف اراده و انرژی بزرگی برانگیخته شد تا بنیه تولیدی را در کشور ارتقا دهد و از طرف دیگر، یک جهاد همگانی برای مهار تمایلات مصرفی برای واردات مصرفی فزاینده پدیدار شد. آنهایی که سال های اول پس از پیروزی انقلاب اسلامی را در ایران درک کرده اند، هم زیربناسازی های بی نظیر برای تولید روستایی و هم خیزش همگانی برای خوداتکایی صنعتی را به خاطر دارند. و نیز از منظر رفتارهای مصرفی می دانند فضا چگونه بود و حتی کسانی که امکانات لوکس و تجملی در اختیار داشتند، شرم می کردند از اینکه در منظر عمومی از لوازم تجملی استفاده کنند. این دو تحول بزرگی که پایه های اولیه اش ریخته شد، موجب شد ما سال ۱۳۶۵ را با همه شرایط پیچیده اش بدون بحران سپری کنیم. در حالی که کل واردات ما در آن سال کمتر از ۱۰ میلیارد دلار بود.

از یک طرف و از طرف دیگر، مسائلی که مدیریت توسعه ملی با آن روبه رو بود، بسیار فراتر از چیزی بود که در مطالعه پیش گفته مورد توجه قرار گرفته بود. مثلاً نرخ رشد جمعیت ما بسیار بیش از چیزی بود که آنها پیش بینی کرده بودند. آواره های عراقی و افغانی هم به ما اضافه شده بودند. شرایط جنگ را داشتیم، شرایط تحریم را هم داشتیم و طیف متنوعی از مشکلات کوچک و بزرگ داشتیم؛ که مهم ترین آنها اولین شوک معکوس نفتی بود که قیمت آن را به حدود پنج دلار در هر بشکه رساند ولی در اثر انرژی عظیمی که در جهت تقویت بنیه تولید ملی و مهار تمایلات مصرفی در دوره پس از انقلاب ایجاد شده بود، توانستیم با کمتر از ۱۰ میلیارد دلار واردات سال ۶۵ را سپری کنیم. بحث بر سر این است که با پایان جنگ و اهتمامی که مدیریت اقتصادی جدید به اجرای برنامه تعدیل ساختاری نشان دادند، با کمال تاسف این دستاورد های بزرگ روند آسیب پذیری جدی پیدا کرد و از آن زمان تا امروز هم این آسیب پذیری همواره افزایش پیدا کرده است.

در سال های آغازین اجرای برنامه تعدیل ساختاری با اینکه درآمد نفتی ما اندکی نسبت به دوره جنگ افزایش پیدا کرده بود اما بخشی از هزینه های موج تظاهر به تجمل از طریق وام گیری خارجی پر و فرصتی برای ارضای تمایلات مصرفی و دامن زدن به این تمایلات پدیدار شد. به طور همزمان این فرصت ضدتوسعه یی که در زمینه ارضای تمایلات مصرفی پدیدار شده بود، همراه شد با آزادسازی واردات که آن هم به نوبه خود بنیه تولیدی را در ایران به چالش کشید.

در دوره ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۳ به طور نسبی و به تدریج مدیریت اقتصادی کشور متوجه شد رها سازی الگوی مصرف قابلیت تداوم ندارد و شروع به اعمال کنترل هایی کردند و آ زاد سازی واردات را هم تا حدود زیادی از دستور کار خارج کردند لذا از سال ۱۳۷۴ به بعد به طور نسبی بهبودهای اندکی داشت مشاهده می شد اما از ۱۳۸۳ به بعد به واسطه اینکه ما دوباره با شوک بسیار بزرگ نفتی روبه رو شدیم، متاسفانه دوباره هر دو آسیب متوجه اقتصاد ما شد یعنی هم بنیه تولید ملی به طرز معنی داری تضعیف شد و هم الگوی مصرف فاصله اش با توان تولیدی با ابعاد غیرمتعارفی افزایش پیدا کرد. بنابراین ضرورت مطرح شدن ایده اصلاح الگوی مصرف در چنین شرایطی قابل درک است و به اعتبار مطالعات تاریخی و نیز به اعتبار ملاحظات آینده شناختی یک هشدار راهبردی برای آینده ایران می تواند باشد. در عین حال که برخورد کارشناسی و غیرسیاست زده با آن می تواند بسترهای مناسب حرکت شتابان به سمت توسعه را فراهم آورد.

برای اینکه ابعاد این مساله را خوب درک کنید توجه تان را جلب می کنم به این نکته که در سال های ۸۶ و ۸۷ به طور متوسط حدود ۷۰ میلیارد دلار در هر سال واردات داشتیم و با وجود این میزان واردات جزء چهارمین تا ششمین اقتصادهای تورمی دنیا بودیم یعنی این هیولای تمایلات مصرفی اشباع نشدنی متکی به واردات شرایطی را ایجاد کرده که وقتی این همه به عرضه کل تضعیف شده در اثر آزادسازی واردات و رونق سوداگری کمک می رسانیم، باز تکافوی مهار روند تورمی را نمی کند.

پس در این شرایط اصلاح الگوی مصرف یک راهبرد بسیار هوشمندانه است و اگر درست درک شود، می تواند نقطه عزیمتی باشد برای اینکه از تهدیدهای غیرعادی که در سیاستگذاری اقتصادی به خصوص طی سه، چهار ساله اخیر با آن روبه رو شده ایم، بتوانیم خود را جمع و جور کنیم اما به نظر می رسد ما برای اینکه مساله را در کادری که اقتضائات توسعه ملی ایجاب می کند جلو ببریم با چالش های جدی روبه رو هستیم؛ یکی از آنها این است که پیش بردن این مساله نیازمند یک اراده همگانی است و باید از طریق دامن زدن به بحث های اقناعی یک توافق ملی پیدا کنیم.

اما در عین حال پیشبرد چنین کاری با برخی منافع مستقر و اهداف گروه های ذی نفع پرنفوذ تعارض دارد ضمن آنکه در عرصه های شناخت، سازماندهی و اجرا نیز با چالش های جدی روبه رو هستیم که از قبل و بدون هیاهو باید برای آنها هم فکری کرده باشیم.

در این راستا علاوه بر متغیرهای سنتی مطرح شده در تئوری های اقتصادی که رفتارهای مصرفی را تحت تاثیر قرار می دهند، نیازمند بازنگری جدی در نظام آموزشی ، الگوی تجارت خارجی ، فضای کسب و کار، سیاست های منتهی به فساد مالی، نابرابری فزاینده، مساله توزیع درآمد و بسیاری متغیرهای دیگر هستیم. و باید با پرهیز از شتابزدگی و کارهای نمایشی بی ثمر و پرهزینه خود را آماده یک جهاد همه جانبه کنیم. بدون تردید در چنین شرایطی مناسب ترین نقطه عزیمت، دولت است زیرا دولت در اقتصاد ایران بزرگ ترین مصرف کننده و نیز بزرگ ترین تولیدکننده است اما با کمال تاسف رویکرد و رویه یی که تاکنون دولت محترم دنبال کرده نشان از آن دارد که نه تنها اهتمام مشخص برای اصلاح رویه های نادرست و خسارت بار خود نشان نمی دهد بلکه بعضاً با رویکردی فرافکنانه می خواهد فشارهای غیرمتعارفی را تحت این عنوان و با این بهانه به مردم وارد ساخته و رویه های غیرقابل دفاع گذشته را استمرار بخشد.

کیست که نداند اصرار بر رویه شوک درمانی در زمینه قیمت حامل های انرژی با افزایش های چشمگیر و جهشی در قیمت ها همراه شده و منشاء افزایش نابرابری ها و تعمیق فساد مالی می شود. بنابراین باید سوال کرد که تحویل و تحریف ایده راهگشای اصلاح الگوی مصرف به شوک درمانی و تحت عنوان هدفمند کردن یارانه ها چه ثمری برای کشور به همراه دارد جز استمرار اسراف ها و اتلاف هایی از ناحیه الگوی ناکارآمد تولید حامل های انرژی؟، آیا اصرار بر این کار نادرست که نوعی رای دادن به تداوم رویه های پرخسارت و ناکارآمد تولید و تحمیل فشار های ناشی از این رویه ها به عامه مردم است، اصلاح الگوی مصرف است؟ دولت محترم باید بداند راه اصلاح الگوی مصرف حامل های انرژی در کشورمان اصلاح الگوی تولید آنها است که در انحصار دولت است. ضمن آنکه اصرار غیرمتعارف دولت محترم در زمینه خلق انتظارات مصرفی جدید از طریق رویه های مبتنی بر سوء استفاده از پدیده توهم پولی در آستانه انتخابات و بی اعتنایی به بنیه تولیدی به شدت ضعیف شده کشور حتی اگر اندکی بر آرای مردم اثر داشته باشد در مغایرت آشکار با مصالح توسعه ملی است.

و نباید با علم و قانون لجبازی کرد. خوشبختانه مجلس محترم هنگام بررسی لایحه بودجه به این مساله توجه کرد و تحت تاثیر فشار های بی منطق و غیرکارشناسی قرار نگرفت و ان شاءالله در بررسی لایحه اصلی نیز به همه خسارت های پروژه شوک درمانی و به ویژه آثار غیرقابل جبران آن بر بنیه تحلیل رفته تولید ملی و تشدید ناهنجاری های الگوی مصرف وارداتی توجه کرده و باز هم به آن تن نخواهد داد اما دریغ از دولتی که شعار اصولگرایی می دهد و به علم، قانون و برنامه بسیار کم بها می دهد. از خداوند متعال می خواهم به دولت و ملت ما کمک کند با درک درست شرایط خطیر کشور کاری نکنیم که مصالح بلندمدت کشور قربانی رویه های سیاست زده و کوته نگر شود.

دکتر فرشاد مومنی*

*عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی  

   تحلیل : روزنامه اعتماد (www.etemaad.ir)
بهينه

مصرف- شما مي‌توانيد الگويي براي ديگران باشيد

اصلاح روش‌هاي مصرفي از انرژي به يك رويه جهاني بدل شده است. انسان كم‌كم زنگ خطر طبيعت را شنيده است و در برنامه‌هاي بين‌المللي سعي در استفاده بهينه و درست از انرژي دارند. اين استفاده بهينه راه و روش ساده اما اصولي دارد. حال كه شهرداري منطقه 21 مقام نخست اصلاح الگوي مصرف را در بين مناطق تهران به دست آورده، بهتر است ساكنان و اهالي آن هم كمي‌ دست بجنبانند.

بعضي كارها اصولي است و شايد زمان و هزينه زيادي بگيرد ولي به قول معروف «عمري» ‌است و شما تا سال‌ها خيالتان راحت مي‌شود. استفاده درست از انرژي باعث مي‌شود كه همه ما به يك اندازه از نيروهاي طبيعت بهره‌مند شويم. در ضمن بايد به فكر فرزندانمان هم باشيم. اينها روش‌هاي ساده مصرف بهتر و صرفه‌‌جويي صحيح منابع مختلف انرژي است و اجرايشان بسيار ساده.

1. وسايل خانه را به شكلي بچينيد كه مانع ورود نور نباشند تا بتوانيد از روشنايي طبيعي استفاده كنيد.

2. بازيافت را از همين امروز شروع كنيد. كيسه‌ و سطل زباله‌اي را مخصوص اين كار اختصاص دهيد و هر هفته آن را عوض كنيد.

3. اگر امكان دوجداره كردن شيشه‌ها را نداريد بهتر است از عايق‌هاي شيشه استفاده كنيد. اين عايق‌ها را كه به شكل برچسب‌هاي شفاف ساخته مي‌شوند به راحتي مي‌توان بر روي شيشه پنجره‌ها چسباند و بخشي از خواص پنجره‌هاي دو جداره را در آنها به وجود آورد. اگر هم نمي‌خواهيد شيشه‌هاي خانه تان حالت مات به خود بگيرد، چند متري درزگير هم مي‌تواند مصرف و هدر رفتن انرژي گرمايي را به ميزان زيادي كاهش دهد.

4. كمي ‌انصاف داشته باشيد و به قيمت تميز ماندن خانه، آب را بي‌محابا استفاده نكنيد. اجازه دهيد ظرف‌ها جمع شوند و بعد شير آب را باز كنيد و آنها را بشوييد.

5. براي آشپزي با دستگاه‌هاي برقي بايد دقت كنيد و دماي وسيله را با توجه به حجم ماده مورد نظر و نوع پختتان انتخاب كنيد. روش‌هاي مختلف پخت، ميزان مصرف انرژي را بالا و پايين مي‌كند. با مطالعه دستورالعمل دستگاه‌ها، سعي كنيد بهترين روش پخت را انتخاب كنيد.

6. خانم‌هاي خانه نقش بسزايي در اصلاح الگوي زندگي دارند. خيلي از وسايل و لوازمي ‌كه به ظاهر به دردنخور مي‌آيند،‌ مي‌توانند مصرف ديگري داشته باشند. مثلاً لباس‌هاي كهنه مي‌توانند دستمال‌هاي مناسبي براي تميز كردن ماشين يا ايوان باشد، سعي كنيد اين ريزه‌كاري‌هاي صرفه‌جويي را به كودكانتان هم ياد دهيد.

7. از زمان تاريكي هوا تا حدود 6 ساعت پس از آن زمان اوج مصرف برق است. صرفه‌جويي در گاز به معناي تلف كردن انرژي برق يا آب نيست. قصه لامپ اضافي را فراموش نكنيد، روشن گذاشتن كامپيوتر و وسايل بازي برقي مانند سگا، پلي‌استيشن،‌ استفاده همزمان از چند منبع روشنايي در يك اتاق، استفاده از تلويزيون، ضبط، ويدئو به صورت همزمان و متوالي، باز و بسته كردن بي‌جهت درب يخچال و استفاده مكرر از توستر و ماكروفر براي گرم كردن حجم بسيار كم مواد غذايي از مهم‌ترين عوامل مصرف بالاي انرژي برق است.

8. استفاده از وسايل حمل و نقل عمومي‌ يكي از بهترين كارها براي اصلاح روش‌هاي زندگي است. مصرف كمتر سوخت،‌ هوايي پاك را براي همه ما به همراه دارد. صرفه اقتصادي اين كار هم كه مشخص است.

9. براي راه‌پله‌ها و پاركينگ از چراغ‌هاي زمان‌دار استفاده كنيد تا اگر فراموش كرديد، خود به خود خاموش شوند. اگر كوچه يا خيابانتان هم نور كمي ‌دارد و براي امنيت، لامپي را در ورودي خانه روشن مي‌گذاريد، بهتر است لامپ فلورسنت باشد تا در ساعات طولاني شب، برق كمتري مصرف شود.

10. استفاده از امكانات الكترونيكي، مانع خروج شما از خانه و محل كار مي‌شود. اين امر مي‌تواند نيمي ‌از سفرهاي درون شهري را كاهش دهد. با داشتن امكانات الكترونيكي بانك‌ها و سازمان‌هاي مختلف، مي‌توانيد وقتتان را به شكلي كه دوست داريد، بگذرانيد.

11. چراغ‌هاي مطالعه، هواكش‌ها، تلفن‌هاي همراه در حال شارژ، تلويزيون و خيلي از وسايل برقي معمولاً بي‌جهت روشن مي‌مانند. هر بار كه از جايتان بلند مي‌شويد كمي ‌چشم و گوش‌هايتان را تيز كنيد كه وسايل اضافي را خاموش كنيد.

12. شيرها و دوش‌هاي الكترونيك آب و چراغ‌هاي زمان‌دار وسايلي هستند كه شما را مجبور به رعايت و مصرف كمتر مي‌كنند. شما هم اگر يادتان برود، اين وسايل كارشان را به موقع انجام مي‌دهند و قطع مي‌شوند.

13. با پوشيدن يك لباس بافتني يا يك جفت جوراب در منزل ديگر نيازي نيست بخاري را تا آخرين درجه زياد كنيد. داشتن يك هواي معتدل در اتاق نيز باعث مي‌شود شما با وزيدن يك باد سرد به سرعت سرما نخوريد.

14. بهتر است سيستم گرمايشي ساختمان را هر ساله، پيش از سرد شدن هوا، بررسي كنيد و اگر مشكلي وجود دارد به افراد متخصص مراجعه كنيد. معمولاً همه آقايان اعتقاد دارند كه از بدو تولد آچار به دست بوده‌اند و از پس هر كاري بر‌مي‌آيند اما توجه كنيد كه گاز خطرناك است و با هيچ كس شوخي ندارد.

15. وسايل كهنه و قديمي ‌سهم زيادي در مصرف انرژي دارند. شايد خريد يك دستگاه جديد به پرداخت مبلغ زياد آب و برق هر دوره قبض‌ها بيرزد. براي اينكه بدانيد هر دستگاه چقدر برق مصرف مي‌كند، دستورالعمل آن را بخوانيد يا همه دستگاه‌هاي برقي را خاموش و تنها يك دستگاه را روشن بگذاريد و نگاهي به حركت عددهاي كنتور كنيد. هرچه سرعت تغيير عددها بيشتر باشد، دستگاه مصرف بالاتري دارد.