همت وكارمضاعف در حوزه بزرگان

فكر و اندیشه، و یا تامّل و تدبّر، آن گاه ارزش حقیقی و عینی خویش را نشان می‏دهد كه منجر به عمل و تلاش و سعی و كوشش شود، وگرنه تفكری كه منهای عمل باشد، ارزش واقعی نخواهد داشت. در واقع فكری مطلوب و كارساز است كه به عمل و تلاش بینجامد.

یكی از انتظارات امام حسن علیه‏السلام این است كه بندگان الهی در كنار علم و اندیشه، اهل تلاش و عمل باشند.

آن حضرت فرمود:

«اِتَّقُوا اللّهَ عِبادَ اللّهِ وَ جِدُّوا فی الطَّلَبِ وَ تِجاهِ الْهَرَبِ وَ بادِرُوا الْعَمَلَ قَبْلَ مُقَطِّعاتِ النَّقِماتِ وَ هادِمِ الَّذّاتِ، فَاِنَّ الدُّنْیا لا یدُومُ نَعیمُها وَلا تُؤمَنُ فجیعُها وَلا تَتَوَقّی مَساویها، غُرُورٌ حائِلٌ وَ سِنادٌ مائِلٌ.»

ای بندگان خدا! پرواپیشه باشید و برای رسیدن به خواسته‏ها تلاش كنید و از كارهای ناروا بگریزید و قبل از آنكه ناگواریها به شما روی آورند و نابود كننده لذات [یعنی مرگ] فرا رسد، به كار[های نیك[ مبادرت ورزید، پس براستی نعمتهای دنیا دوام ندارند و [كسی از] خطرات و بدیهای آن در امان نیست.[دنیا[ فریبكار زودگذر و تكیه گاهی سست و بی‏اساس است

بحار الانوار، ج 1، ص 218.

نكته دیگری را كه حضرت مجتبی علیه‏السلام علاوه بر اصل تلاش و عمل گوشزد می‏كند و انتظار دارد كه به آن توجّه شود، این است كه انسان هم باید برای دنیا كار و تلاش كند و هم برای آخرت.

كلام نغز و دلنشین امام حسن علیه‏السلام در این باره چنین است:

«وَ اعْمَلْ لِدُنْیاكَ كَاَنَّكَ تَعیشُ اَبَدا وَ اعْمَلْ لآخِرَتِكَ كَاَنَّكَ تَمُوتُ غَدا.»

برای دنیایت چنان كار كن كه گویا برای همیشه [در این دنیا] خواهی بود. و برای آخرتت [نیز چنان] سعی و تلاش كن كه گویا فردا از دنیا خواهی رفت

بحار الانوار، ج 75، ص 109؛ تحف العقول ، ص408، شماره 20.

طالب علمی به عالمی گفت: نیمه شبها و قبل از سحرها بیدار می‏شوم، درس بخوانم بهتر است و یا نماز شب؟ عالم در جواب او گفت: كاری كن كه هم درس بخوانی و هم نماز شب. نه درس فدای نماز شب و عبادت شود، و نه عبادت فدای درس و منبر، نه كار بخاطر عبادات مستحبی و... كنار گذاشته شود، و نه عبادات واجب و مقداری مستحبّ بخاطر كار یا اضافه‏كاری به تأخیر افتاده و یا از دست برود.

همت وكارمضاعف در حوزه اشتغال

كار و تلاش اقتصادي علاوه بر نقش مثبت در تعالي شخصيت انسان  و كسب درآمد، توسعه و پيشرفت جامعه را در پي دارد. كار منشاء اصلي توليد ثروت است. در بينش و تفكر اسلامي، كار خلاق و مولد منشاء كسب مال و درآمد و كليد استفاده از منابع طبيعي و خدادادي است. منطق فطرت هم براي پديد آورنده يك شيء حق تصرف در آن را مي پذيرد و او را مالك مي شناسند. به همين جهت مالك اصلي و حقيقي همه موجودات خداست. در بينش اسلامي، هر انساني پس از كار مولد و مفيد روي مواد طبيعت مي تواند مالك كالاي توليد شده باشد و هيچ كس حق تصرف آن را ندارد. كار بايد مولد و خلاق باشد و ارزش افزوده اي ايجاد كند تا بتوان نام (كار) بر آن گذاشت در غير اينصورت كاري كاذب و دروغين است.

مفهوم كار بعنوان معني مستقلي از زندگي روزمره شايد بعد از انقلاب صنعتي در ادبيات ظاهر شده باشد. براي انسان اوليه، كار با بقاي او ارتباط داشت و به فعاليتهائي چون شكار، ماهي گيري، كشاورزي اوليه، جمع آوري ميوه و دانه و اعمال سنن اجتماعي و قبيله اي محدود شد. حتي در دوران بعد از انقلاب صنعتي، به استثناي گروه معدودي كه امكان تفريح بر ايشان وجود داشت، براي همگان كار روي زمين، يا در اشتغال به        حرفه هاي مختلف و بازرگاني از صبح تا شام، نوعي راه و روش زندگي بود.

كار و اهميت آن

يكي از پايه هاي مهم اقتصاد اسلامي كار است:

اسلام براي كارهاي توليدی به ويژه كشاورزي، و دامداري و كارهاي توزيعي خصوصاً كسب و تجارت اهميت بسيار قائل است و متقابلاً از بيكاري و تنبلي و سهل انگاري بشارت نهي كرده است. اسلام فقر فردي و فقر اجتماعي را مرضي مهلك و نابود كننده ي دنيا و آخرت مي داند و با تاكيد بسيار از پيروان خود مي خواهد كه آن را ريشه كن سازند. اميرمومنان علي عليه اسلام مردمي كه را كه آب و زمين داشته باشند و بتوانند فقر را ريشه كن سازند و كوتاهي كنند نفرين كرده: (من وجدمأ اوكنرا با ثم افتقرفا بعده الله)

امام باقر عليه السلام كسي را كه عمر خود را به بيكاري بگذراند به مردار تشبيه كرده است و او را مبغوض ترين افراد نزد خداوند مي داند: جيفه با لليل و بطال بالنهار)

امام صادق عليه السلام بيكاري را از جانب شيطان مي داند هنگامي كه نزد آن بزرگوار شخصي را نام بردند و گفتند او بي كار است، سه بار فرمود: انه من عمل الشيطان

از نظر اسلام افرادي كه بتوانند كار كنند و به بيكاري بگذرانند و سربار جامعه باشند مورد بي اعتنايي خدا هستند و دعايشان مستجاب نمي شود. و درارتزاق آنان از بيت المال جايز نيست و در آخر نيز رسوا و دوزخي خواهند بود.

در قرآن كريم آيات بسياري است كه بما مي آموزد: خد اوند جهان را براي انسان مسخر ساخته و به او نعمت و قدرت و سلامتي و توانايي كار و عقل و بينش و … عنايت كرده است كه بايد از آنها استفاده كند و به كار و كوشش بپردازد. (الم تروا ان الله سخر لكم ما في السموات و ما في الارض و السبغ عليكم نعمه ظاهره و باطنه)

ور در برخي آيات امر به كار نموده:

(وا تبغ فيما اتاك الله الدار الاخره و لا تنس نصيبك من الدنيا)

در آنچه خداوند بتو عطا كرده سراي آخرت را بجوي و بهره ي خود را از دنيا نيز فراموش نكن.

هو الذي جعل لكل الارض ذنلولافامشوا في منا كبها و كلوا من رزقه و طليه النشور)

اوست خدايي كه زمين را براي شما رام ساخته پس بر روي آن حركت كنيد و از نعمتهاي آن برخوردار شويد و بازگشت بسوي خداست در قرآن، كار شايسته – عمل صالح – تنها به كارهايي كه مربوط به آخرت است گفته نمي شود. بلكه شايد در برخي از موارد به كارهاي دنيوي نيز اطلاق مي شود. بيش از پانصد مورد در قرآن كريم به كار مربوط مي شود. خداوند حيات پاكيزه را نتيجه ي كار و زيان بدبختي را نتيجه تنبلی مي شمارد.

رسول اكرم (ص) مردم را به كار تشويق مي فرمودند و به كارگران بسيار احترام مي نهادند در (اسدالغابه) مي خوانيم كه آن بزرگوار است، كارگري را بوسيد سپس دست او را بلند كرد و فرمود: اين دست را خدا و پيامبر خدا دوست دارد. اهميت كار در اسلام به حدي است كه در آيين مقدس اسلام، كار واجب كفايي مصوب مي شود.

يعني اگر كاري موردنياز جامعه باشد و كسي نباشد كه آن را انجام دهد بر همه ي مسلمانان واجب است اقدام كنند تا آن كار رواج پيدا كند.

نكته اي در مورد كار كه از ويژگي اسلام محسوب مي شود

اسلام با آنكه سود كار را ملك كارگر دانسته و مالكيت فردی را امضاء كرده است در عين حال كار و كارگر و سود كار بلكه همه جهان را ملك خداي متعال مي داند آن هم بصورت (مالك حقيقي) نه (ملك اعتباري). اسلام مالكيت فردي را امضاء كرده است ولي اين يك اعتبار و حق اختصاصي بيش نيست و معناي آن اين است كه ديگري نمي تواند بدون اجازه او در آن تصرف كند، ولي مالكيت خداوند، (مالكيت عليت) است، يعني جهان همه وابسته به ذات مقدس اوست.

تاثير كاربر انسان

كار، سازنده و بيكارگي و تنبلي فاسد كننده آن است لذا ارزش كار نه صرفاً از جهت كسب درآمد با شكوفائي اقتصادي بلكه همچنين در تاثيري است كه بر انسان مي گذارد.

يكي از دانشمندان مي گويد: بعد از ديانت، مدرسه اي بهتر از مدرسه كار براي تربيت انسان ساخته نشده است. اينك برخي از آثار كار در تربيت انسان را بر شماريم:

1 – شكوفائي استعدادها

2 – لطافت احساس

3 – تمركز قوه خيال

4 – احساس عزت نفس

مشاركت كار و سرمايه

در هر فعاليت اقتصادي، دو عامل دخالت دارد: سرمايه و كار . اگر سرمايه از يك طرف و كار از طرف ديگر باشد، نوعي مشاركت اقتصادي به وجود مي آيد و سودي كه نتيجه اين فعاليت است، بنابر توافق قبلي، ميان صاحب سرمايه و انجام دهنده كار تقسيم مي شود. برنامه اسلام در مورد ثروت و سرمايه به كار گرفتن آن در توليد و سازندگي و توسعه و رفع محروميت و فاصله طبقاتي است آنان كه ثروت اندوخته دارند. شايسته است آن را در بستر توليد و حيات اقتصادي به كار گيرند يا با كساني كه نيازمند سرمايه اند شريك شوند.

ديدگاه اسلام درباره كار

اسلام همواره بشر را متوجه اين نكته مي كند كه هر چه هست عمل است. سرنوشت انسان را عمل او تشكيل مي دهد. اين يك طرز تفكر واقع بينانه و منطقي با قوانين طبيعي است. قرآن كريم راجع به عمل بسيار تاكيد دارد، و به تعبير رسا و زيبايي در اين خصوص مي فرمايد: براي بشر جز آنچه كه كوشش كرده است هيچ چيز وجود ندارد. يعني سعادت بشر در گرو عمل اوست. اين تعليم، يكي از بزرگترين تعليمات براي حيات يك ملت است. اگر ملتي بداند كه خودش باشد سرنوشتش را تعيين كند، در آن راستا عملكردش را جهت مي دهد. آن وقت متوجه و عمل و نيروي خودش مي شود،  متوجه اينكه هيچ چيز شرايط را به نفع من تغيير نمي دهد مگر سعي و كوشش من، كه اين عامل بزرگي براي حيات و پويايي و تلاش است. امروزه روانشناسان و صاحبنظران علوم تربيتي تلاش بسياري مي كنند كه حس اعتماد به نفس را در انسان بيدار كنند و امام اسلام اينكار را با قطع اميد انسان از هرچه غير عمل خودش هست تثبيت مي كند. يعني انسان بايد با عمل خودش به چيزهايي كه مي خواهد برسد، همين طور پيوند انسان با هر چيز و هر كس از طريق عمل او ميسر مي شود. و به عبارت ديگر اسلام كوشش و سعي بليغ دارد كه انسان را متكي به اراده خودش كرده و سرنوشت انسان را وابسته به تلاش و سعي او معرفي نمايد.

در اسلام سعادت و شقاوت فرد به عمل او بستگي دارد. عمل انسان به چيزي جز خواست و اراده خود او بستگي ندارد. در نتيجه انسان يك موجود متكي به خود و متكي به كردار و شخصيت خود مي شود. كه اين امر عامل بيداري، بينايي و توانايي است.

توكل در كارها از نظر اسلام

اسلام مي خواهد مردم مسلمان به خدا توكل كنند. اما توكل در قرآن يک مفهوم زنده پويا و حماسی دارد و مي خواهد بشر را وادار به عمل كند و ترس ها و بيم ها را از انسان بگيرد. مداوم متذكر مي شود كه از شكست نترس و به خدا توكل كن تكيه ات به خدا باشد جلو برو و از خطرات نترس. ولي ديدگاه ما نسبت به توكل مفهومي وارونه دارد. وقتي مي خواهيم كاري را به تعويق بياندازيم و راجع به ان خوب فكر و تفحص و جستجو نكنيم مي گوئيم به خدا توكل مي كنيم. در صورتي كه تول كردن به خدا در مفهوم واقعي يعني پذيرفتن مخاطرات و تحمل ابهام به منظور تكيه كردن به يك قدرت لايتناهي است. اين باعث مي شود كه فرد بسيار ريسك پذير باشد وبا دورانديشي و درايت و شجاعت كار را پيش ببرد.

اسلام و كارآفريني

همانا كه شما را نهايت و مقصودي است پس به نهايت و مقصود خود منتهي  گرديد. شما را نشانه اي است به سوي نشانه خود راه يابيد و اسلام را عنايتي به آن برسيد و دست پابيد و از حق خدا كه بر شما واجب شمرده و وظايف او كه براي شما بيان كرده است پاك شويد در روي زمين به فعاليت بپردازيد و زمين را آباد كنيد و براي ديگران هم سهمي قائل شويد از أن چه كه خدا در گرو كارتان به شما بخشيده است من در روز رستاخيز گواه  شمايم و به سوي شما برهان مي آورم و ديگران قانع مي سازم.

همانطور كه در قرآن و احاديث موجود مشخص است دين اسلام مردم را به انجام فعاليت (كار) دعوت مي كند و انسانها مي خواهد كه از كار خويش ديگران را نيز بهره مند سازند و به طور غيرمستقيم مردم را تشويق به كارآفريني و ايجاد شغل مي كند تا از فقر و گرسنگي در يك جامعه اسلامي جلوگيري شود. در نتيجه افكار ديني يك فرد مي تواند تاثير گذار بر كارآفريني او باشد دين باشد دين اسلام چون بيشترين توجه را به تك تك افراد جامعه دارد مي تواند يك فرد كارآفرين را در كارش بيشتر تشويق به فعاليت كند و فرد كارآفرين بايد ديد اسلامي مي تواند در كارش بيشتر موفق باشد و فقط به فكر منافع خويش نباشد و ديگران را نيز در موفقيت خويش شريك سازد تا بتواند كار را توسعه دهد با يك نگاه كلي به ويژگي هاي يك فرد كارآفرين و خصوصياتي كه اسلام از يك انسان با تقوا انتظار دارد مي توان فهميد كه يك انسان مومن به تمام معنا مي تواند يك كارآفرين باشد در اسلام نيز توصيه شده است تا بتوانند به موفقيت و كاميابي دنيوي و اخروي دست يابند. كارآفريني از ديدگاه اسلام يك كار مقدس به شمار مي آيد. از نظر اسلام كارآفرين فرد تلاشگري است كه با اتكا به نفس و توكل به خداوند بتواند از حداكثر توانائي هاي جسمي مادي و تخصصي خود از راه حلال در جهت منافع خود در جامعه اي كه در آن زندگي مي كند استفاده نمايد. يك كارآفرين مي كوشد تا با قدرت خلاقيت ابتكار تصميم گيري به موقع تكيه بر وجدان كاري و انضباط اطلاعات شغلي خود را همواره تعميق و توسعه داده و محيط كاري خود را به يك محيط كاري بهره ور، پويا و شاداب و خداپسندانه تبديل نمايد.

براي كارآفرين مسلمان اعم از پسر و دختر تلاش اقتصادي يكي از وظايف مذهبي تلقي مي شود. داستان تجارت حضرت محمد (ص) و حضرت خديجه (س) و همچنين تلاش هاي شبانه روزي حضرت علي (ع) در مورد حفر قنات و ايجاد نخلستان ها در اطراف شهر مدينه از مواردي است كه مي تواند براي كارآفرينان دختر و پسر سرمشق گرفته و باعث مي شود كه از حداكثر توان خود براي ايجاد اشتغال و توسعه اقتصادي جامعه استفاده كنند. حضرت علي (ع) مي فرمايد: بركه العمر في حسن العمل بركت عمر در حسن عمل است.

دو رباعي زيبا از حضرت علي (ع)

لنقل الصخر في قلل الجبال    احب الي من سنن الرجال

يقول الناس لي في الكسب عار          ان العار في ذل السئوال

حمل صخره هاي سترگ از قله هاي كوه هاي رفيع

از بار منت آدميان برايم دوستي داشتني تر است

برخي به من مي گويند كسب و كار براي تو ننگ است

اما ننگ و عار در ذلت و خواري درخواست از ديگران است

اگر مي خواهي آزاد زندگي كني چون بردگان تن به كار برده طمعت را از مال بني آدم به كلي قطع كن نگو آن كار مرا كوچك و پست مي كند بلكه گدايي و درخواست از مردم ذلت آور است آن گاه كه از مردم بي نيازي هر كاري كه خواهي داشته باش زيرا از همه مردم ارجمندتري.

نتيجه

كار در اسلام واجب است و در مورد آن بسيار تاكيد شده است زيرا زيربناي اقتصاد كار است و اگر كار نباشد اقتصادي نخواهد بود ت درباره آن بحث شود. اسلام مي خواهد همه اعمال براي خدا و در جهت تكامل معنويت انسانها باشد.

در قرآن كارهاي كافران را همچون خاكستري مي داند كه دستخوش باد سختي شده باشد بر آنچه فراهم نموده اند دست نخواهند يافت اين گمراهي عميق است و همچنين سرابي در بيابان است كه تشنه آن را آب مي پندارد. كار كردن جوهرمرد را جلا مي دهد و در عين حال انسان آزاد است كه هر زمان مايل است مشغول به كار شود. و اينها دستورات اخلاقي است.

منابع

-  مقایسه ای بین سیستمهای اقتصادی جلد اول  تالیف: حسین مظاهری

-        کارآفرینی     تالیف : مهندس علی شاه حسینی

-        تعلیم و تربیت در اسلام      تالیف : استاد شهید مطهری

-        اقتصاد اسلامی    تالیف : شهید دکتر بهشتی

-        کلیاتی از اقتصاد اسلامی    تالیف : دکتر غلامرضا مصباحی

-        تنش کار و رضایت شغلی   تالیف : سازمان بین المللی کار (ILO ) ترجمه رسول اف ماندانا جلالی آئینی

همت وكارمضاعف در حوزه اشتغال